Kókshe ániniń kóktemi edi...

Qorǵanbek AMANJOL,

aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty

Kóz aldymyzda – altyn zerli aq jibek shapany, qundyz bórkiniń jelbiregen úkisi, shyraıly aqjoltaı júzindegi kúmis bulaqtyń syldyryndaı úıirilgen rııasyz kúlkisi. Saǵynamyz. Ol Kókshe ániniń kóktemi bolyp kelgen-di. Ánsúıer qaýymnyń júreginde, jadynda án kóktemi bolyp qaldy. О́zi de, áni de, dombyrasy da úkileri jelbirep, kóńil-kókeıimizde ańsattyra elbirep ómir súre bermek, sarǵaıtyp saǵyndyra bermek.

Iá, arýaǵy shat bolǵyr aınalaıyn Qajybaı qoldan jasalǵan, qasań nota tusaýynda baılanyp-matalǵan, erikkende ǵana ermek eter kózaldar, qol­týma ánshi-symaq emes, som altynnyń syny­ǵyn­daı, káýsar sýymyzdyń tunyǵyndaı, baıaǵy asyl­da­rymyzdyń tuıaǵyndaı, kóne áýenderdiń qaınar kózindeı týma talant, joıqyn da jaıqyn daryn ıesi edi. Án ónerimizdiń rýhty kıesi edi. Iá, osylaı dep batyl baılam aıtamyz. Meıli qaı ánińiz, qaısy maqamyńyz, qandaı da qandaı tolqyndy yrǵaq-qaıyrymyńyz bolsyn onyń kómeıinen erkin lyqsyp, taýdan josylyp aqqan bulaqtaı sarqyrap tógiletin. Halqymyzdyń qansha yqylym zamandardan bergi úzdiksiz aıtylyp kele jatqan súıikti ánderi «Balqadısha», «Temirtas» hám basqalary Qajybaı ánshiniń kúmis qońyraýdaı kúmbirlegen zeren kómekeıinen jańa tynyspen qulpyra quıylyp, ózgeshe órnek sazymen músindelip, qaıta týǵandaı gúl jaınap sala bergenin qaıtersiz?!

Arqaly da arýaqty Jaqııa aqsaqaldyń qasıet bitken óreni dástúrli ánderimizdiń qaı-qaısysyn bolsyn eren súıispenshilikpen ózinshe, ózgeshe shyrqady. Án aıtqanda halqyna sonshalyq ta­bıǵı qalybymen, bel bala perzenti bolyp erkelep turatyn. Sahnadaǵy sondaı jarasymdy, sylqym turysy boıyndaǵy býsanyp burqanǵan asyl tektilikti ańǵartatyn-dy. Ol ylǵı da usaq pendeshilikten, kúıbeń tir­lik­ten áste joǵary, janyna kirshik juqtyrmas án áleminde Aıboz tulparsha ásem basyp júrip ótkendeı elesteıdi maǵan. Ánshilik alapat aryny, shamyrqanǵan qýatty daryny tula boıynan sulý ún, syrly dybystarmen shalqyp, tasyp, keneresinen asyp tógilip jatqandaı bolyp kórinetin. О́z basym Qajybaı ánderin tyńdaǵan saıyn osyndaı ǵajap áserge bólenemin. Keıingi, bizdiń zamandas Qajybaı ánshini Qulager aqyn Ilııas sıpattaıtyn, qazir ańyzǵa aınalǵan, burynǵy Áset ánshi babamyzǵa uqsatamyn. Qajybaıdyń boıynan, ánshilik úrdisinen Áset ánshiniń kerim-kerbez, sulý-syrly qasıetterin kóremin. Ilııas aqyn osynaý eshqashan eskirmes eski ánshini qalaı súgiretteıdi? Bir aýyq tyńdap baıqaıyqshy:

Arǵynmyn, atym Áset aryndaǵan,

Aryndap án sala ma darymaǵan?

Aspannyń aıasynda án shalqytqan,

Bulbulmyn, daýsy kókte damyldaǵan.

Kómekeı kók qaqpasyn ánmen ashsa,

Tógilip merýert, marjan saýyldaǵan...

...Án salsań ózimdeı sal ańyratyp,

Jaılantyp, qońyrlatyp, jamyratyp.

Aqqýdaı aspandaǵy ándi órletip,

Qondyryp qońyr qazdaı mamyrlatyp.

Bozdatyp saýly ingendeı kúńirentip,

Qazandaı qarsy soqqan daýyldatyp...

...Án salsań Ásetteı sal ásemdetip,

Qozdyryp delebeni dáserletip.

Shyrqatyp, shyǵandatyp, shalyqtatyp,

Shapshytyp, shúmektetip, nóserletip.

Taldyryp, talyqsytyp, tamyljytyp,

Orǵytyp, oraǵytyp, basa órletip.

Samǵatyp, sańqyldatyp, sar jelgizip,

Uryntyp, órshelentip, báseńdetip.

Serpiltip, sýmańdatyp, seksen yrǵap,

Qyryq qarpyp, toqsan tolǵap, bes órletip...

...Ilekeń baqıdan qaıtyp kelip Qajybaıdy tyńdasa, oǵan da dál osyndaı ystyq yqylasty jyr arnasyn aǵytyp, taǵy bir ólmes óleńin arnaıtyny sózsiz edi-aý. Ándi dál osy Áset atasyndaı ásemdetip te, nóserletip te, kóńildi myń terbep, áserletip te salatyn qaıran Qajybaıymyzdan qapııada aıyrylyp ah uryp qaldyq. Shyrqatyp salǵan ánderi qaldy janymyzǵa daýa bolyp, kókiregimizge kún jaryǵyndaı saýyldaǵan sáýe bolyp. Áńgimesi de áserli, án tóresi Aqannyń «Balqadıshasyn» sonaý bir jyldary Parıjdiń tórinde aqıyq Ámire qalaı da qalaı áýelete samǵatyp asqaqtatqanyn bilmeımin. Biraq osynaý syrly án bizdiń kókeıimizge Qajybaıdyń aıtýynda qonaqtap, qulaǵymyzdan kirip, boıymyzdy balqytyp bılep alǵaly qashan. Onyń shyrqaýyndaǵy árbir án ózinshe bir jaýhar, dúrri gáýhar, injý-marjan der edim. Sondaı keremettiń biri − Birjannyń «Aıbozymy». Bul kúnde «Aıbozym» dese kóz aldyma Qajybaı ánshi, Qajybaı dese - án asyly «Aıbozym» elesteıdi desem, shyndyqtan synyq súıem de alystamaspyn. Bul jáıtke yqylasym erekshe aýatyn bir sebep sol, án atasy Birjan babamyzdyń biraz ýaqyt el qulaǵynan tasada qalǵan osynaý sherli-kúıli ánin alǵash 1981 jyly belgili sazger, mýzykatanýshy Ilııa Jaqanov Qazgorodok aýylyndaǵy Sháımuqan Omarov degen qarııadan jazyp alǵanda qasynda men bolyp, osy eleýli ýaqıǵany súıinshilep tolǵamdy maqala jazyp edim. Sodan edel-jedel Qaırat Baıbosynovtyń oryndaýynda ómirge ekinshi qaıtara kelgen sol ánge ustazynan keıin ózinshe, bólek mánerde dáser­letip jan bitirgen Qajybaı inimdi men qalaı qurmet tutpaıyn, qaıtip jaqsy kórmeıin, endeshe. Osy­laı­sha «Aıbozym» ániniń baǵyn ashyp, dańqyn asyra júrip, ózi de aıboz ánshi atandy.

Qajybaı inim ekeýimizdiń ómir joly­myz asa kóp qıylysa bermepti. Biraq bir-birimizdi jaq­sy bildik, ánin jas kezinen bastap-aq al­ǵashqy tyńdaýshylarynyń qatarynda boldym. Kók­she­taý­daǵy úıime de birdi-ekili kelip, án shyrqap júrdi. Sol kezderde men qyzmet oraıynda Almatyǵa aýys­tym. Odan beri de otyz jyldyń ústine shyq­ty. Kókshetaýdyń kóktem ánshisiniń naǵyz dáýir­legen shaǵynda men Alataýdyń bókterinde jú­rip­­pin. Sońǵy ret Birjan sal aýdanynyń táńiri jarylqaǵyr ákimi Ermek Bekenov baýyrymyz uıtqy bo­lyp uıymdastyrǵan Birjan sal babamyzdyń 185 jyldyǵyna arnalǵan án merekesinde kez­destik. Qajybaı taǵy da «Temirtasty» terbedi, «Aı­bozymdy» ańyratty. Kúlimdep, qushaqtasyp amandastyq. Qımaı qoshtastyq. Aqyrǵy kórýim eken ánniń aıbozyn. Kókshe ániniń kóktemin. Qajybaı inimiz máńgilik Kókshe ániniń kóktemi bolyp qala bermek. Kókshetaý óziniń án kóktemin umytpaq emes, esimin máńgilikke este qaldyrady dep bilemin.

Áldıler sábıińdi jórgektegi,

Kóksheniń ketti-aý ótip án kóktemi.

Shalqyǵan shalqar shabyt shattyǵymen

Átteń-aı, án-besikte terbetkeni.

Ásemdik, ádemilik – úrdisinde,

Án degen álemniń ol júrdi ishinde.

Jarqyly – qaryqtyrar myń san kózdi,

Márttigi – bola bermes myń kisińde.

Ánniń de kórip alǵan áýselesin,

Janyna sińirip alǵan án sáýlesin.

Oıanyp árbir tańda ágýgaılap,

О́tkizgen aıbozymdap qansha keshin!

Aıbozy Kókshetaýdyń Qajybaı-dy,

Ajal-oq án-ǵumyrǵa darymaıdy.

Shylbyryn Qulager-án úzip ketse,

Bul jyrym qur bekerge nalymaıdy.

Sal Birjan, Aqan seri, Ámireler,

Aıbozym án-kerýenniń sońyna erer.

Alashym máńgiliktiń áleminde

Án salǵan Qajybaıdy kózi kórer...