Prezıdent ınflıasııany 4-6 paıyz deńgeıine qaıtarý kerek degen tapsyrma berdi. Shyǵandap ketken baǵa ósiminiń beti qaıta qoıa ma? Tap qazir jyldyq ınflıasııa tamyzdyń qorytyndysy boıynsha 8,7 paıyz bolyp tur. Shildemen salystyrǵanda azyq-túlik taýarynyń baǵasy – 0,1, azyq-túlik emes taýarlar – 0,6, al aqyly qyzmetter 0,8 paıyzǵa qymbattaǵan.
Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, Ulttyq bankte ınflıasııany tejeıtin quraldar joqtyń qasy. Sondyqtan qaıtken kúnde de Úkimetpen tize qosyp qımyldaýy kerek.
– Úkimette óndiristi damytý, óńirlik kásiporyndardy respýblıkalyq deńgeıge deıin kóterý jáne óńirler arasynda logıstıkany damytý sııaqty uzaq merzimdi quraldar bar. Inflıasııa – asa kúrdeli, kóp komponentti qubylys jáne ony kúshtep jeńý qıyn. Bul jaman ádetten týyndaıtyn júıelik aýrý. Sol sebepti ınflıasııaǵa sebep bolatyn jaǵdaılardy joıý – uzaq jyldan beri sheshilmeı kele jatqan túıin. Inflıasııa kóptegen komponentten turady, sondyqtan memleket onyń deńgeıin tómendetýdi azyq-túlik ınflıasııasynan bastaıtyn shyǵar. Úkimet tym quryǵanda azyq-túlik baǵasyn baqylap otyrý úshin astyq óndirisin damytýy tıis, – deıdi qarjyger.
EXANTE halyqaralyq ınvestısııalyq kompanııasynyń sarapshysy Andreı Chebotarev Prezıdent tapsyrmasy eger álemdik ahýal óz kindiginen aýytqyp ketpese, bálkim keler jyldyń ortasynda oryndalady degen oı aıtady.
– Inflıasııanyń qazirgi deńgeıi 8,7 paıyz bolyp otyr. Al bazalyq stavka – 9,25 paıyz. Iаǵnı aıyrmasy 1 paıyzdan az. Osyǵan baılanysty Ulttyq bank aldaǵy ýaqytta bazalyq stavkany kóterýi múmkin. Árıne, jyl sońyna deıin ınflıasııa dálizin 4-6 paıyz deńgeıine oraltý qıyn. Eger álemde jańadan eshteńe paıda bolmasa, onda bul mejege keler jyldyń ortasynda jetýimiz múmkin, – dedi A.Chebotarev.
Álemdik ınflıasııanyń erekshe qarqynmen ósip jatqanyn eskerer bolsaq, tipti bizdiń jaǵdaıymyzdy táýir dep baǵalaýǵa bolady.
– Reseı daǵdarysqa 2 paıyzdan sál joǵary ınflıasııa deńgeıimen kirdi, qazirgi deńgeıi – 6,68, AQSh 2 paıyzdan tómen bolyp kirdi, qazirgisi 6 paıyzdan asady, biz ınflıasııanyń shamamen 6 paıyz shekarasynda kirip, qazir 8 paıyzdan asyryp otyrmyz. Iá, biz tyrysamyz, kúresemiz, biraq biz de álemdik ekonomıkanyń bir bóligi ekenimizdi umytpaýymyz kerek, – dedi ol.
Tengenomika kanalynyń jazýynsha, eldegi ınflıasııanyń ósýine karantın shekteýlerine baılanysty halyqaralyq jetkizý qyzmetiniń buzylýy, álemniń iri ekonomıkalaryndaǵy úlken suranysqa baılanysty shıkizat pen azyq-túliktiń kúrt qymbattaýy sııaqty syrtqy faktorlar áser etip otyr. Tıisinshe, áser etýshi ishki faktorlar da bar, bul – bıýdjet shyǵystarynyń teńgerimsiz ósýi, ımporttyń qymbattaýy kesirinen óndirýshi shyǵyndarynyń kóbeıýi jáne halyqtyń ınflıasııalyq kútýleriniń artýy.
Joldaýda Memleket basshysy eldegi mınımaldy jalaqy mólsheri 42 500-den 60 myń teńgege artatynyn aıtty. Bul kópshilikke jaǵymdy jańalyq bolǵanymen, baǵa ósimi turǵysynan asa paıdaly bola qoımaýy yqtımal.
– Kiristiń teń jaǵdaıda artýy ınflıasııanyń ósýine jol ashady. Sondyqtan muny ınflıasııa deńgeıin túsirýge kedergi bolatyn faktor desek te bolady. Baǵany tejeýge keler bolsaq, álemde eshkim baǵanyń aldyna kese-kóldeneń tura almaıdy, bizdiń de tura qoıýymyz ekitalaı. Mamyr men maýsymda ósimdi sál de bolsa toqtatqandaı boldyq. Biraq keıin qaıtadan yryqtan shyǵyp ketti. Bizdiń ekonomıka ımportqa táýeldi. Azyq-túliktiń basym bóligi shetten ákelinedi, tıisinshe baǵa da óndirýshiler men jetkizýshilerge baılanysty qymbat bola túsedi, – deıdi A.Chebotarev.
Árıne, dál osy jerde azyq-túlikti saqtaý máselesi alǵa shyǵady. Bul endi óte álsiz tusymyz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimeti boıynsha, el aýmaǵynda kókónis saqtaý qoımalarynyń tapshylyǵy 70 paıyz shamasynda, keı óńirlerde bul teris kórsetkish 90 paıyzǵa taıaıdy. Saqtaıtyn orynnyń joqtyǵy ónim shyǵynyna soqtyrady. Sodan naryqta qatty tapshylyq ornap, baǵa aspandap shyǵa keledi. Osy kúrmeýli másele de Prezıdent nazarynan tys qalǵan joq.
«Men buǵan deıin kóterme-taratý ortalyqtarynyń jelisin qurýdyń mańyzdylyǵy týraly aıtqan bolatynmyn. Bul mindet oryndalyp jatyr. Osy ortalyqtardyń shaǵyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge, sonyń ishinde, jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa da qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý mańyzdy. Bul naryqtyń monopolııalanýyna jol berýge bolmaıdy», dedi Prezıdent.
Saýda mınıstri Baqyt Sultanovtyń aıtýynsha, qazir 7 kóterme-taratý ortalyǵy boıynsha kelisimshart jasalyp, jumys bastalǵan. Vedomstvo ınvestorlarmen 2022 jylǵy eginge úlgerýge tyrysyp baǵady.
– Biz barlyq qajettilikti jappaımyz. 24 kóterme-taratý ortalyǵynyń 15-i – aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý oryndarynda ashylatyn agrologııalyq ortalyqtar, olar da barlyq qajettilikti óteı almaıdy. Biz zákir júıesin jasaımyz. Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda tapsyrǵanyndaı, bıznes osyndaı kókónis qoımalaryn qurý boıynsha belsendi jumys isteýi úshin jumys júrgiziledi. Olardyń barlyǵy zákirli joba aınalasynda biryńǵaı júıege qurylady, – dedi mınıstr.
EXANTE sarapshysy da Úkimet dál osylaı áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikterge kóńil aýdarýy kerek dep sanaıdy.
«Álemde keńinen qalyptasqan tásil boıynsha mundaı taýar óndirýshilerge sýbsıdııa, arnaıy nesıe berip, turaqtandyrý qorlaryn durys paıdalanýy kerek. Mundaı qordyń jalpy modeli tıimdi bolǵanymen, qordy basqarý mehanızmi tıimsiz bolyp otyr. Soǵan basa nazar aýdarǵan jón. Menińshe, ımportqa táýeldilikten arylyp, azyq-túlikti ózimiz óndiretin kúnge jetkenshe, jan-jaqty damyǵan logıstıkalyq transporttyq júıe quryp, azyq-túlikti saqtaı alatyn qoımalar jumysyn tolyq jolǵa qoıǵansha osy ispetti sharalardy jalǵastyrý kerek», deıdi sarapshy.
Qazir áleýmettik mańyzdy azyq-túlik taýarlarynyń tizimi 19 ónimnen turady: un, nan, kespe, jumyrtqa, qaraqumyq, kúrish, qant, kúnbaǵys jáne ósimdik maıy, ettiń keıbir túri (sıyr, taýyq eti), sút ónimderi (sút, aıran, súzbe), kókónis (kartop, sábiz, pııaz, oramjapyraq) jáne tuz. Basqasyn bylaı qoıyp, tek osy taýarlar boıynsha baǵany túsirýdiń ózi úlken jetistik bolmaq. Qarjyger Jalǵasbek Aqbolat memlekettiń baǵany baqylaýyn «naryqqa aralasý» dep baǵalaýǵa bolmaıtynyn jetkizdi.
– Ulttyq bank 2025 jyly ınflıasııany 4 paıyzdan tómendetemiz degen úlken maqsat qoıyp otyr. Biraq oǵan bir óziniń shamasy jetpeıdi, Úkimet qatysýy kerek. Úkimet ónim óndirý, taýar aınalymyn retteý boıynsha jumys isteıdi. Bul jerde memleket ekonomıkaǵa aralasyp otyrǵan joq, tek óziniń baqylaýshylyq fýnksııasyn oryndaıdy. Naryqtaǵy suranys pen usynys zańy jumys isteıdi. Biraq Úkimet osy suranys pen usynys arasynda bolyp jatatyn ádiletsizdikti áshkereleýi tıis. Máselen, byltyr dári baǵasy qymbattap ketken kezde Úkimet aralasty. Bizde áleýmettik mańyzdy taýar sany – 19. Sebetke kiretin osynshama taýar baǵasy ushqan kezde Úkimettiń oǵan aralasýy, baqylaýǵa alýy mańyzdy jáne qajetti, – deıdi J.Aqbolat.
Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev Prezıdent aıtqan 4-6 paıyzǵa oralý úshin baryn salatynyn aıtqan eken. Ol bıyl 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha jekelegen naryqtardaǵy turaqty teńgerimsizdik nátıjesinde azyq-túlik ınflıasııasynyń ósýi 11,4 paıyzdy quraǵanyn, buǵan jazdaǵy kartop pen sábiz baǵasynyń aıryqsha ósimi negizgi úles qosqanyn aıtýdy da umytpady.
«Úkimet pen ákimderdiń negizgi kúsh-jigerin taýar óndirisiniń, eksport pen ımport balansyn eskere otyryp, ishki naryqty jan-jaqty tolyqtyrýǵa jumsaý kerek», deıdi.
Jahandaǵy nebir ónertabysty kedeıshilik týdyrǵan degen támsil bar. Sol sııaqty ınflıasııadan aıaýsyz zardap shekken Qazaqstan sonymen kúresemin dep júrip myqty ınfraqurylym, minsiz logıstıka quryp, ımport táýeldiliginen aryla alsa ıgi edi. Áıtpese, bizdiń shendilerdiń ondaı «usaq-túıekke» moıyn burar nıeti baıqalmaıdy...
