Oıyl, Jemniń boıyndaǵy qazyna

«Aqtóbe oblysynyń kıeli jerleri men tarıhı nysandary boıynsha ishki týrızm tórt baǵytta bastalady. Birinshisi – Elek-Qobda, Oıyl-Qıyl baǵyty. Oǵan Alǵa aýdanyndaǵy Eset batyr kesheni, Sarytoǵaıdaǵy Sháken ıshan meshiti, Abat-Baıtaq kesenesi, Qobylandy batyr memorıaldy kesheni, Oıyldyń Qyryqobasy men Qazdyaralynan tabylǵan ejelgi adamdar qonysy. Temir aýdanyndaǵy Tasqopadan tabylǵan Altyn adam, Dosjan ıshan kesheni, Temir qalasyndaǵy Mustafa Shoqaı toqtaǵan úı. Ekinshi baǵyt – Sol­tústik Aral mańy. Oǵan Áıteke bı, Hrom­taý, Shalqar, Yrǵyz aýdandary, Yr­ǵyz-Torǵaı rezervaty, Jamanshyńdaǵy meteorıt qulaǵan jer, Ábilqaıyr han ke­sheni, Sary ıshan, Almat, Janys, Qara­ǵul keseneleri. Iаsaýı zamanynda tur­ǵy­zylǵan Balǵasyn munarasy. Úshinshi baǵyt – Jem boıy. Munda tas ǵasyryndaǵy pet­ro­glıf­ter saqtalǵan Tóleýbulaq úńgiri, Jem ózeni boıyndaǵy sarmat dáýiriniń Qy­zylúıik ǵıbadathanasy.Tór­tinshi baǵyt – Dońyztaý aımaǵy. Dońyz­taý aıma­ǵynda tas meshitter, qonys-qys­taý­lar. Osylaısha Qobda, Oıyl, Qıyl boıy, Sol­tústik Aral aýdandarynyń ishki týrızm­di damytýǵa múmkindigi mol», deıdi ólke­tanýshy Bek­arystan Myrzabaı.

Aqtóbe – Qobda tas jolynyń bo­ıyn­da 1902-1903 jyldary salynǵan Shá­ken ıshannyń jartylaı qıraǵan tastan qalanǵan meshit-medresesi tur. Horezm med­resesiniń túlegi Sháımerden Ábjanuly qalyń el qonystanǵan Sarytoǵaıdaǵy bıikteý qyratqa Qazan úlgisimen meshit-medrese salyp, tóńirektegi balalardy tú­gel oqytqan. Irgesi qalaq tastarmen qa­lanyp, ulý tastarmen órilgen, qabyr­ǵasy qalyń, uzyn alty terezesi bar. Kúm­bezi 1928 jyly qulatylyp, Sháken ıshan 25 jylǵa Sibirge aıdalǵan. Biraq Stalın ólgennen keıin elge oralǵan. 82 jasynda qaıtys bolǵan. Meshitten sál alysyraq jerdegi qorymǵa jerlengen. Bekarystan Myrzabaı 1930-1932 jyldary ashtyqtan bosqyn jurttyń kóbi meshitterdiń janyna kelip ólgen, osy jerde ashtan ólgen adamdar bolýy múmkin degen derek aıtty.

Eń áýeli Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovanyń týǵan aýyly –Bulaqqa aıaldadyq. Bulaqta Álııa týǵan úıdiń ornynda eskertkish belgi tur. Ja­nynda saıabaq. «Álııa» patrıottyq tár­bıe berý ortalyǵynyń dırektory Baǵ­dash Tópenovanyń aıtýynsha, 4 myńǵa jýyq eks­ponattyń teń jartysy Álııaǵa qatysty. Jaqynda batyrdyń sińlisi Árip Nurmuhamedova Álııanyń ákesiniń sandy­ǵyn qorǵa tapsyrǵan. Bulaq aýylynda jeke kásipkerdiń qarjysymen Álııa mýzeıi salynyp jatyr. Ol osy jyldyń sońyna deıin ashylmaqshy. Álııanyń anasy 1930 jyly Qýraılyda kartop terip júrgende, baqsha kúzetshisiniń oǵynan qaıtys bolǵan. Sóıtip Álııa 5 jasynda, odan keıingi balasy Baǵdat 1 jasqa tolar-tolmasta jetim qalǵan. Osy jyldary baıdyń tuqymy dep qýǵyndalǵan Nurmuhamed elden jy­raq ketip, qashyp júrgen. Nurmuhamed Baǵdaty shetinep ketken soń Álııany Le­nın­gradta temirjolshylar ınstıtýtynda oqıtyn Ábýbákirdiń qolyna tapsyrǵan. Ábýbákir – Álııanyń sheshesi Marjannyń týǵan inisi.

Byltyr Iаroslav oblysynyń Vıatsk qala­synda Álııa Moldaǵulovaǵa arnalyp mýzeı úıi ashylyp, oǵan Tópenova baryp kelgen. Vıatsk – Lenıngrad jetimder úıi kóshirilgen shaǵyn qala. Bul jerde jaý qursaýynan ótkelden ótkende nemis ushaqtarynyń soqqysynan talaı jetim qaıtys bolǵan. Qurdastardyń kóz aldynda oqqa ushýy jas Álııanyń soǵysqa attanýyna sebepshi bolǵan. Búginde Vıatskide 6 mýzeı bolsa, sonyń biri Álııaǵa arnalǵan.

 Abat pa, Baıtaq pa?

 Kelesi jolymyz túsken jer Abat-Baıtaq kesenesi. Bul – ortaǵasyrlyq es­kert­kish. Munda Joshy hannyń balasy Batýdyń nemeresi (nemere inisi de bolýy múm­kin) Baıtaq áýlıe men áıeli jerlengen. 2006 jyly arheologter kesene ishine qazba jumystaryn júrgizgende, tórden sahna etip órilip, arsha aǵashynan jasalǵan tabyttan musylmansha jerlengen er adam­nyń súıegi tabyldy. Oń jaǵynan basy segiz qyrly asataıaq pen et salatyn úlken aǵash tabaq tabyldy. Asataıaqtyń basy temirden, saby aǵashtan jasalǵan. Oba HH ǵasyrdyń basynda tonalǵan. Janyndaǵy obada áıel jerlengen. Múrde janynan júnnen toqylǵan beldemshe qaldyqtary tabyldy. Keseneniń bosaǵasyna jerlengen adam qyzmetshisi bolýy múmkin.

 Abat-Baıtaq kesenesiniń kúmbezi sú­ıir­­­lene bitip, orta tusyndaǵy eski kir­pish­­­terinde jasyl, kók boıaý qaldyǵy saq­tal­ǵan. Ádette ortaǵasyrlyq keseneniń kir­pishter kólemi – 26h26 sm, qalyńdyǵy – 6 sm bolady. 2006 jyly qasbeti qaıta salyndy. О́ıtkeni kireberistegi kirpishterin HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda Taldysaıǵa jaqyn jerge úı salǵan Ropkov degen kópes tasyp áketken.

 Munda Asan qaıǵy abyzdyń balasy Abat jerlengen degen nusqa 1980-jyldary paıda boldy. Osy jerdiń turǵylyqty qarııalary bala kezderinen Baıtaq áýlıe dep estip kelgenin aıtady. Aral ózeniniń bir burylysy «Abat ketken» dep atalady. Aral boıyndaǵy bir ańyzda atyn sýaryp turǵan Abattyń sýdan shyqqan alyp jaıyn quıryǵymen qaǵyp óltirgen degen ańyz bar. Sodan osy ótkel «Abat ketken» atalypty. Endeshe Abat bul jerde emes, Aral ózeniniń boıynda ólgen bo­lyp shyǵady.

Shyńǵys hannyń urpaǵy, Batý hannyń nemeresi (nemere inisi) Baıtaqqa arnap soǵylǵan kesenege orta ǵasyrda jergilikti jerdiń kirpishi paıdalanylǵan.

Qazir qorymǵa jaqyn jerden elektr ba­ǵanalary tartylyp jatyr. Kesene aýma­ǵy qorshalyp, jerge qysh taqtaılar tóse­lýde.

 Qazybek shatqalyndaǵy bekinis orny

1868 jyldyń 21 qazanynda Orynbor jáne Batys Sibir gýbernatorlary qazaq da­lasyn basqarý týraly erejesin jarııa­lady. Áskerı bekinister salý osy kezden bastaldy. 1869 jyly Oıyl ózeniniń ja­ǵa­syndaǵy Qazybek shatqalynda bekinistiń qazyǵy qaǵyldy. Shtempel bastaǵan Oryn­bor áskerı kazaktarynyń 107 adam­­dyq úsh otrıady men Oral áskerı ka­zak­tarynyń eki júzdigi Oıyl ózeniniń bıik jarqabaǵyna eki zeńbirekti qoıdy. Jer­gilikti turǵyndardy jaldap, bekinis or­naıtyn tusqa saz ben qumnan kesek bas­tyrdy. Oıyl aýdandyq mýzeıiniń qyz­metkerleri Dýlat Isabaev pen Medet Qul­­muhanov bizge Oıyldyń bıik jar­qabaǵy Qazybek shatqalyndaǵy bekinis ornyn kórsetti. Qabyrǵanyń tek irgetasy kórinedi. Bekinis degen artyq sóz bolar, zamanynda qam kirpishten qalanǵan dýal bolǵan tárizdi. Berirektegi qaraıǵan shaǵyn-shaǵyn tómpeshikter kazarmalar orny bolar. Júz metr jerdegi tereń qa­zylǵan orǵa bardyq. Tereń qazylǵan or – bu­rynǵy pesh. Qabyrǵalary kúıgen, ystyń izi saqtalǵan. Saz kirpishterdi arasyna sańy­laý qaldyryla otyryp jer peshke qalap keptirgen. Túbine sekseýil, jyńǵyl, qaraǵash qalanyp, ot jaǵylǵan. Shtempel osy jerdiń aýqattysy Qazybekpen dostasyp, odan soldattaryna azyqqa mal satyp alyp, jumysqa qazaqtardy jaldap saýda dos bolǵan.

 Súleımen synyqshy jáne Shyǵanaq aýyly

 Endigi baǵyt – aýdan ortalyǵynan 20 shaqyrym jerdegi synyqshy Súleımen áýlıe turǵan Qaratal aýyly. Ataqty synyqshy 1907-1970 jyldary ómir súr­gen. Jas kezinde Keńes ókimetiniń qaha­ryna ushyrap on jyl Sibirge aıdalyp kel­gen. 25 jasynda qasıet qonǵan. Zembilmen ákelgen adamdardy aıaqtan turǵyzyp ji­be­retin qasıeti bolǵan. Súleımen sy­nyq­­shynyń kelini Roza Tuńǵatarovanyń aıtýynsha, ózi atasyn kórmegen. 1975 jyly Sapar degen balasyna turmysqa shyq­qan. Súleımen synyqshynyń jeti balasy bolǵan. «Enemmen 23 jyl birge tur­dyq. Atamyz ózin izdep kele jatqan naýqasty sezip, úıdiń syrtynda degbiri qalmaı tosyp otyrady eken. Emi de qyzyq. Kelgen adamǵa qol tıgizbeıdi, naýqasty jerge jatqyzbaıdy. Aıaǵy synǵan adam­ǵa «tur» dep aıqaılaıdy, qoly syn­ǵan janǵa «shelektegi sýdy kóter» deıdi eken. Súıegi synǵan jannyń tary jeýine múldem tyıym salǵan. Synyǵy bitken naýqasty dárigerler rentgenge túsirgende, salǵan súıekterdiń arasy sańylaý bolyp bitkeni kóringen. Mertikken buzaý – tanalardy da emdep jiberetin qasıeti bolǵan. Kózi tirisinde synyqshynyń qasıetin sy­­naý úshin aýdan basshylary maldy mer­tiktirip ákelip, synyqshy úıiniń qasyna jatqyzǵanda, shaı iship shyqqansha aıaǵy synǵan mal shapqylap júrgen. Aýyl adamdary osylaı deıdi.

Aýyl irgesindegi qorymdaǵy orta­sy­na jıde aǵashy ósken Súleımen Qara­balaulynyń zıratyna duǵa etkennen keıin ekspedısııa músheleri mingen kóligimiz kúnshyǵys baǵytyndaǵy Shyǵanaq Bersıev aýylyna qaraı jol tartty. Soǵys jyldarynda tary ósirýden álemdik rekord jasaǵan ataqty taryshy aýyly Qarasý – Qarataldan 8 shaqyrym jerde. Qarasý men Qaratal – Bersıev aýyl­dyq okrýgine qaraıdy.

Shaǵyn ǵana Qarasý aýylynyń irge­sinde appaq kesene – Shyǵanaq qaıtys bol­ǵannan keıin 1947 jyly turǵyzylǵan. Avtory – Tóleý Básenov. 1881 jyly dú­nıege kelip, 1944 jyldyń mamyrynda ómirden ótken ataqty taryshyǵa ja­salǵan qurmet osy. Osy keseneniń syrtynan órilgen baspaldaqtarmen joǵaryǵa shyqqanda, Shyǵanaqtyń tary alqabynyń izderi baıqalady. Shyǵanaq zıratynyń artynda 1930-jyldardaǵy aýyldyń qonys orny bar. Bul jerden 2006 jyly qol dıirmen de tabylǵan. Áli kúnge deıin 4 gektardan 200 sentnerden tary jı­naǵan dıqannyń qupııasy ashylǵan joq. Sonaý asharshylyq jyldary tutas aýyl­dy ashtyqtan saqtap qalǵan taryshy osy kásipke 1918 jyldan bastap bet burǵan. Sol jyldary aýyl baılaryna jaldanyp jumys istegen Shyǵanaq úsh noqatty aq tarynyń tuqymdaryn jınaı bastaǵan. Asharshylyq jyldary talaı adamdy aman alyp qalǵan aq tarydan súttiń dámi shyǵyp turady eken. Sh.Bersıev aýyldyq okrýginiń ákimi Ádil­bek Izbasovtyń aıtýynsha, taryny Shy­ǵanaq Ashy Oıyl ózeniniń boıyna ek­ken. Aq taryǵa kóp sý kerek bolǵan soń túıe jegip, shyǵyr aınaldyrǵan. 200 metr jerge aryq qazyp, sý jibergen. О́ki­nishtisi, búginde Shyǵanaqtyń aq tary­sy joq. «Shyǵanaqtyń tarysy nege joq?» de­gen suraǵymyzǵa oıyldyqtar «40 jyl­dan keıin tary shyǵymdylyǵyn jo­ǵaltady, tuqym tozady» dep jaýap ber­di. Qarasý aýylynyń ortalyǵynda jetpisinshi jyldary Máskeý qalasyndaǵy Halyq sharýashylyǵy jetis­tikteri kórmesinen ákelingen Bersıev eskertkishi tur.

 Barqyn qumdary

 Qarasýdan qaıtar jolda Barqyn qumdarynda Oıyl orman sharýashylyǵyna qarasty toǵaı bar. Qaraǵaı, shyrsha, tal, jıdeniń túr-túri ósetin Oıyl ormany 1973- 2003 jyldary Aqtóbe óńirinde áıgili boldy. Barqyn qumdarynyń irge­sindegi Ekpetal ormanshylar aýyly atan­ǵan. Bul jerde tipti almanyń túr-túri bar edi. Alǵashqy qaraǵaılaryn Oıyl bekinisiniń soldattary otyrǵyzǵan.

Oıyl orman sharýashylyǵynyń aýma­ǵy búginde 32 myń gektarǵa jetti, uzyn­dyǵy 27 shaqyrym. 1990-jyldary qaraý­syz qalǵan baq qazir memlekettiń qaraýyna alynyp, orman sharýashylyǵy mekemesi qaıta jandana bastaǵan. Qazir bul jerde 50 ormanshy toǵaıdy kútip-baptaýmen aınalysady. Oıyl aýdany ákimi Asqar Qazybaev Oıyl ózeniniń jaǵasyna Aıdar Mergenov degen kásipker 700 túp alma aǵashy men qaraǵaılar egip jatqanyn aıtty. Kásipker tamshylatyp sýarý ádisin qoldanady. Barqynda jaz boıy Oıyl aýdanynyń stýdentteri jumys istese, endi olardyń ornyn aýdannyń jumyssyz júrgen jastary almastyryp jatyr.

 Oıyl meshiti

Aýdan ortalyǵy Oıyl eldi mekeniniń óńin ashyp turǵan eki qurylys bar. Birin­shisi 1903-1904 jyldary Qazan úlgisimen salynǵan meshit bolsa, ekinshisi – onyń ja­nyndaǵy Kókjar jármeńkesiniń saýda qatarlary.

Meshit qurylysyna jergilikti qazaq­tar men tatarlar aralasqan. Negizgi qarjyny Hafız О́teshov degen kópes quıǵan. Búginde Oıylda О́teshovtiń urpaqtary bar. Oıyl ózeniniń boıynda kúıdirilgen qyzyl kirpishten qalanǵan meshit úıi áli de eńseli. 1900-jyldary salyna bastaǵanda aǵashtary túıemen Orynbordan tasylǵan. Alǵashqy ımamy – Saǵıdýlla Iztileýov. Onyń dinı bilimi óte joǵary bolǵan. 1930-jyldary qýǵynǵa ushyrap, túrmede qaıtys bolǵan. Oıyl meshitiniń ekinshi ımamy – Hasan haziret. Keıbir derekterde Hasan haziret 1918 jyly kóktemde Tashkentten jasyryn kelip, Orynbor arqyly emıgarsııaǵa ótpek bolǵan Mustafa Shoqaıdy qarsy alyp, Halel Dosmuhamedulynyń kóme­gimen Aqtaý arqyly teńizben elden shy­ǵaryp jibergen deıdi. Sol úshin Hasan hazi­retti 1937 jyly atý jazasyna kesken. Biraq arhıv muraǵattary boıynsha 1940 jyly túrmede qaıtys bolǵan.

 Meshit aýdandyq teatr, tipti qoımaǵa aınalyp, 1980 jylǵa deıin qaraýsyz qaldy. Qazir memleket qaramaǵyna alynyp, ótken ǵasyrdyń sáýletti eskertkishine aınalǵan. Meshittiń shyǵys betindegi Kók­jar jármeńkesiniń qatarlary da qaıta jańǵyryp, qazir jármeńkeler ótkizetin orynǵa aınalǵan. Oıyldaǵy ataqty Kókjar jármeńkesi qatarlary 1867 jy­ly salynǵan. Sol jyly 137 saýdager qa­tysqan jármeńke jylyna eki ret kók­tem men kúzde ótkizilgen. Orynbor, Qazan, Máskeýden, Tashkent, Hıýadan at arytyp kerýen kelgen. Qazaqtar jún-terisin, mal etin, mal terisinen jasaǵan buıymdaryn ótkizgen. Jár­meńkede Qyzyl Turdaly­uly, Muhıt Meralyuly, Táńirberdi Moldabaı, Sary Bataquly, Úsen tóre, Nurpeıis Baıǵanın jıi óner kórsetken.

 Biz Oıyldan keıin Shubarqudyq tas jolymen Temir aýdanyna qaraı bet aldyq. Temir aýdanynyń Shubarqudyq eldi meke­ninen úsh shaqyrym, Temir ózeniniń bir tar­maǵy Shılisý boıyndaǵy Dosjan Qashaq­ulynyń (1815-1890) kesenesine aıal­dadyq. Bul jerge Dosjan haziret 1868 jyly kóship kelip, Birmán ustanyń qoly­men meshit salǵan. Shılisýdyń boıyna qonystanǵan eldiń basyn qurap, turǵyn úı salyp, baý-baqsha ósiredi, eginshilik­pen aınalysady. Qajylyqqa úsh ret baryp, Mekkege qajylyqqa barǵan qazaq­tar úshin tákııa úı salýǵa járdemdesken. Keńes ókimeti kezinde urpaqtary qýǵynǵa ushyrap, atyldy. Qam kirpishten qalanǵan, zamanynda kóz tartarlyq bolǵan meshit jartylaı qırasa da, sham jaǵatyn oryndary men eski bosaǵasynda jasyl-qyzyl boıaý men qazaqy órnektiń izderi kórinedi. Qazir Dosjan ıshan meshiti men onyń beıiti qaıta salynyp, aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrylýda. Dosjan ıshan kesenesi Mańǵystaýdyń ulýtasynan jasalǵan. Eski meshitti aınala qorshý jasalyp jatyr eken. Qurylysshylar kúzge deıin aıaqtaýǵa ýáde berdi.

 Biz odan keıin Temir qalasyna aıaldap, Mustafa Shoqaıdyń tabany tıgen eki qabatty eski kópes úıiniń ornyn izdedik. 1918 jyly kóktemde Mustafa Shoqaı men jubaıy Marııa Temirdiń kóshelerinde aq pen qyzyldyń aıqasy júrip jatqanda, eki qabatty orys-qazaq ýchılıshesiniń ınternatynda úsh kún tyǵylyp jatqan. Bul týraly Marııa Gorına anamyzdyń esteliginde bar. 1890-jyldary Temir ýezdik bastyǵynyń úıi bolǵan eki qabat­ty eski úıdi taýyp, ekinshi qabatyna kó­terildik. Sebebi, Marııa Shoqaı osy úıdiń ekinshi qabatynan Tolǵanaıdyń baǵy kóri­nedi dep jazady. Tolǵanaı – Temir óze­niniń bir saǵasy. Bul jerde patsha soldat­tary otyrǵyzǵan toǵaı bar. Burynǵy ýezd bas­tyǵynyń eski úıinen Tolǵanaıdyń toǵaıy aǵarańdaıdy eken.

Ekspedısııa Tolǵanaı baǵyna aıaldap, osyndaǵy júz jyldyq emender men qaıyń-qaraǵaılardy kórip, jolsapardy aıaqtady.