Dese de belýardan ósetin óleńshóp bıyl báseń kórindi. Saqaramyzǵa sý tamyzbaǵan bıylǵy qýańshylyq kóshken bult kidirmeı ótpeıtin taýdyń saı-salasyna da áser etken syqyldy. Árıne, taýdyń apaıtósin jyp-jylmaǵaı shaýyp alǵanymen, qoıyn-qolatta shóp bar. Biraq batystaǵy túbekte maly jutap jatqan aǵaıynǵa jiberý úshin bul shópti orý tehnıka kúshine de, adam qolyna da ońaıǵa soqpaıdy. Jer aıaǵy da alys.
Alǵash kórgender aýzyn ashyp, kózin jumatyn bıik shyńǵa qabyrǵalaı órlep, tómen quldılaıtyn serpantındegi joldyń tusy tamasha. Qanyńdy tasytatyn qaýipti de qyzyqty naǵyz taý joly. Altaıdyń asqarlary da osy aradan bastalady. Bul serpantınge soqpaı ótetin sony soqpaq salynyp jatqanyna biraz bolǵanymen, áli paıdalanýǵa berilmegen eken. Kólik júrgizýshilerimen áńgimelesseńiz, taýdyń eki shyńynyń arasyn jalǵaıtyn kópir qurylysynyń salynatynynan tipti úmit kútpeıtinin baıqaısyz. Jol qurylysshylarynyń mımyrt tirligine berilgen ádil qorytyndy. Rasynda, keń daladaǵy túzý joldy shırek ǵasyr salatyn shabandyq pen taýdyń jaqpar tastaryn qoparyp tirek ornatyp, kópir salýdyń arasy jer men kókteı ǵoı...
Qosh, Altaı aýdanyna engende oń jaqta kókjıekpen astasyp ketetin Buqtyrma teńizi de, sol jaǵyńyzdan moınyn ıip taǵzym etken sap-sary kúnbaǵys alqaby da áste jolaýshyny jalyqtyrmaı asqar Altaıdyń tórine uzatyp salady. Biz Katonqaraǵaı aýdanyna jetkende taý ishinde tez qoshtasatyn jaryq kún júzin jasyryp, qoıý qarańǵy túsken edi. Taýlar túnde túnerip, tóbeńnen tónip, susty keıipke enedi.
Qaraǵaıdan qıyp salǵan qonaq-úıdiń shaıyr ıisine balqyp, uıqymyz qanyp-aq qalǵan eken. Biz toqtaǵan «Topqaıyń» shıpajaıy – Topqaıyń aýylynyń dál irgesinde ornalasqan. Jelkesindegi Búrkit shyńy bultqa oranyp birde kórinse, birde kórinbeıdi. Bul – qazaqtyń qara sózinen marjan tergen klassık jazýshy Qalıhan Ysqaqtyń aýyly. Osy arada ilgeride salynǵan «Eki dos» shıpajaıy da qanattas tur. Onyń ataýy keıin «Nurbulaq» bolyp ózgergen-di. Biz kelgende Resort degen sándi ataýdy taǵy tańypty. Aýdan «Baıan», «Janat», «Maraldy» sııaqty basqa da panty shıpajaılary qyzmet kórsetedi. Jalpy, Katonqaraǵaı aýdany elimizdegi týrıstik tartymdy óńirlerdiń biri ekeni belgili. Tór Altaıǵa eń áýeli Muztaýdy, Rahman qaınaryn kórgisi keletin tabıǵatqa qushtar týrıster kóp keledi. Sondaı-aq ańshylyqqa áýes jandar da jıi at basyn buryp turady. О́ıtkeni taýda aıýdan bastap, arqar, taýteke, ilbis, ular syndy ań-qustar jeterlik. Keıbiri «Qyzyl kitapqa» engen. Al kópshiliginiń túý alystan izdep keletin negizgi dúnıesi – buǵy bulaýy. Sebebi Altaıdyń alpilik beldeýi – dárilik shópterge erekshe baı. Atap aıtqanda, maral oty, altyn tamyr, juparshóp, kıik oty, jalbyz, shaıqýraı, ıtmuryn, túımedaq, sasyqshóp, andyz, bozarsha, tańqýraı, balqýraı, myńjapyraq, qaraqat sııaqty taý shópteriniń árqaısysynyń emdik qasıeti mol. Aqbas shyńdardaǵy muzdyqtardan aǵyp keletin taý ózenderiniń mıneralǵa qanyq sýyn da simire bergińiz keledi. Mine, osyndaı otty jerde jaıylǵan tórt túligińizdiń eti de, súti de dárý bolǵanda, qııa shyńnyń bókterinde ósken ósimdikti ǵana qorek etetin buǵy-maraldardyń múıizi altynǵa baǵalanady dese de bolǵandaı. Bir kezderi shet memleketerden kelip jınap alyp ketetin bul shańyraqtaı múıizderdi búginde katonqaraǵaılyqtardyń ózderi de óńdep, kádege jaratýdy meńgerip alǵan. Máselen, aýdanda «Aqsý-Deen», «Baıan» sııaqty buǵy múıizinen daıyn ónim óndiretin kásiporyndar bar. Olardyń ónimderi astana men Almatynyń saýda sórelerinde tolyp tur.
Katonqaraǵaıdyń eń negizgi sharýashylyqtarynyń biri – maral sharýashylyqtary. Jyl on eki aı ósiretin buǵyńyzdyń eti emes, múıizi baǵaly. Onyń quramynda adamnyń ımmýndyq júıesin nyǵaıtatyn túrli paıdaly dárýmender, lıpıdter, fosfolıpıdter, amın qyshqyly bar. Balanyń bilegindeı jup-jumsaq bolǵan kezinde aralap kesip alatyn bul múıizdiń paıdasy ushan-teńiz. Shıpajaıda em alýshylar «srezka» dep aıtatyn bul naýqan shilde aıyna týra keledi. Al tamyzdan bastap buǵy múıizi qata bastaıdy. Mine, osy múıiz kesý sáti katonqaraǵaılyqtar úshin kúndelikti qara jumystyń biri bolsa, týrıster úshin shoý baǵdarlamasy dese de bolǵandaı. О́ıtkeni tańsáriden múıiz kesýge jınalatyn em alýshylardyń bári múıiz kesetin stanokqa kirgizgen buǵyǵa tónedi. Amal qaısy, stanok qysqan tarpań janýar oqshyraıyp badanadaı kózderin aýdaryp, tóńkergeni bolmasa tyrp ete almaıdy. Mine, áp-sátte shańyraqtaı aıbyndy múıizin kesip alǵan soń sharýashylyq qyzmetkerleri tuqylynan aqqan qandy spırtti ishimdik quıǵan ydysqa jınap, kelýshilerge usynady. Álgi belge qýat beretin «pantokrınińizdiń» eń negizgisi osy. Al kásiporyndar mórlep, qutyǵa quıyp shyǵaratyn ónimge qosymsha dárilik shópter, taǵy basqa qospalar qosylady. Kesilgen múıizdi áýeli konservasııalaý úshin qaınatady. Qaınaǵan múıizdiń sorpasy qosylǵan bulaýǵa (vannaǵa) shıpajaıǵa kelýshiler shomylady. Kúndelikti eki márte qabyldaıtyn osy seans adam densaýlyǵyna óte paıdaly. Aǵzanyń ımmýndyq júıesin nyǵaıtady. Bulshyq etti nárlendiretin, terini jasartatyn qasıeti de bar. Iаǵnı eń sapaly kosmetıkanyń da sıpatyna ıe. Sondaı-aq qystygúni tıetin tumaý men sýyqtyń aldyn alady. Shorbýyn, quıań, osteohondroz, artreskleroz, asqazan jarasy, qany azdyq, belsizdik aýrýlaryna jaqsy em bolady. Aqyl-oı kúızelisi men deneniń sharshaýyn basady. +38+43 gradýsta daıyndalatyn astaýdaǵy bulaýǵa túsken soń Altaıdyń dárilik shópterinen daıyndalǵan fıtoshaıdy Altaı balymen birge beredi. Del-salyńyz shyǵyp terlegende, denedegi zııandy zattar da termen birge shyǵyp, adam aǵzasy tazara túsedi. Zat almasýdy, as qorytýdy jaqsartyp, uıqyny retteıdi. Sondyqtan beımaza tirlikke beıim qalalyqtar úshin buǵy bulaýymen emdeıtin shıpajaılar myń da bir em dese de bolady.
Sońǵy eki jylda álemdi sharpyǵan indettiń daýasy da osy jerde sekildi. Sebebi munda Altaıdyń aty alysqa ketken balqymyzy bar. Ár aýyldyń tóńireginde derlik bıe saýýshylar qonystanǵan, aqshańqan kıiz úılerin tigip, qymyzhanalaryn ashqan. Jol boıy toqtap, til úıirgen saýmal men qymyzdan shól basýǵa bolady.
Topqaıyń shıpajaıynyń ıesi Dáýren Qalıbekov te týrızmniń klasterlik júıesin qalyptastyrýǵa bar kúsh-jigerin jumsap jatyr eken. Álbette, alys aýylda qyzmet kórsetý nysanyn ashý qıynǵa soqsa da týǵan aýylyn túletýdi jeke kásipkerlikpen ushtastyrýdy oılaǵan sharýaqor azamatqa otbasy da, týǵan-týystary da bolysyp jatqanyna rıza bolasyz. Birneshe jyl buryn memlekettik qyzmette bolǵan Dáýren Toqtasynulynyń ózi shıpajaı jumysyna basshylyq jasap, kerek-jaraǵyn qamdasa, zaıyby Gúlvıra ákimshilik, uıymdastyrý jumystaryn úılestiredi. Uldary Jandos pen Islam buǵy men jylqynyń, tórt túliktiń baǵymyna jaýapty. Ájesi Gúljamal bıelerdiń kúndelikti bes saýymyn qamtamasyz etedi. Maıyn shaıqap, súzbesin súzip, appaq qurttaryn sórege jaıady. Qyzdary Nazerke men Janerke shıpajaıdyń as-sýyn qamdap, tazalyǵyn, basqa da qat-qabat jumysyn tap-tuınaqtaı rettep otyrady. Aýylda kózin tapqan azamatqa jumys jetkilikti. Sodan da bolar, jazdyń uzaq kúninde tórt túlikke jemshóp, buǵy-maralǵa súrlem daıarlaýǵa de ýaqyt taýyp, úıde qus ta, bal arasyn da ósirip otyrǵan otbasynyń eńbek úlgisi úırenetin úrdis.
«Topqaıyńnyń» sánmen sap túzegen demalys úıleriniń qatary aldaǵy jyldary arta túspek. Qaraǵaıdan qıyp salǵan úılerdiń sapasy da joǵary bolady. Irgeden salyp jatqan qurylys basyndaǵy sheberler qazir Katonqaraǵaıda úı baǵasy arzan ekenin, jarty ǵasyr buryn aǵashtan salynǵan úılerdiń materıaldaryn áli de paıdalanýǵa bolatynyn aıtady. Iá, ýyljyǵan ýyz tabıǵaty qandaı kórikti bolsa da, aýdanda adam azaıyp barady. Kóship ketýshiler kóp. «Bizdiń jaqta qys uzaq» dep Oralhan Bókeı jazǵandaı, Altaıdyń alty aı qysy da sharýa adamyn qajytyp jiberetini ras. Dese de osy bir Qazaqstannyń Shveısarııadaı shuraıly jerindegi ataqonysyn saqtap, sharýasyn dóńgeletip otyrǵan adamdardyń erik-jigerine rıza bolasyz.
