Memleket basshysy sóziniń álqamynda: «Egemendik degenimiz – jalań uran men jalyndy sóz emes. Biz úshin eń mańyzdysy – ár azamattyń Táýelsizdik ıgiligin sezine alýy» dedi. Qazir elimizdiń qaı ortasyna baryńyz, aqyly bar kez kelgen adamyna jolyǵyńyz, aıtatyny, sezingisi keletini – osy ıgilik.
Ekonomıkany órkendetý jaqsy, óndiristi damytý odan da táýir, ál-aýqatty oılaǵan ekibastan tamasha, biraq qalyń qaýymda, ásirese jastarda bilim, mádenıet, ǵylym bolmasa, osynyń bári qaıdan keledi? Bul rette Joldaý jurtqa jaqyn tilmen jazylǵan jáne qaýmalaǵan qıyndyqtan shyǵatyn joldy durys kórsetken dep sanaımyz.
Myna tujyrymdamaǵa nazar aýdaryńyz: «Memlekettiń ekonomıkaǵa tym kóbirek aralasýy onyń ósimin tejeıdi, sybaılas jemqorlyqqa jáne zańsyz lobbı jasaýǵa ákep soqtyrady». Bul jerde áńgime – beıtaraptyqta emes, qur dabyrany, jalań baqylaýdy, esep úshin esepti, qunamaqorlyqty tyıýda.
Kóbimiz aýyldan shyqtyq. Jerdi emý men sý qadirin, mal baǵý men jan baǵýdy, topyraq pen daqyldyń túr-túsin, ónimin janymyzben sezinemiz. Aýyl sharýasyndaǵy berekesizdikti kózimizben kórip júrmiz. Sondyqtan Memleket basshysynyń: «Aýyl sharýashylyǵyn tehnologııalyq turǵydan qaıta jabdyqtaýdy qoldaý tásilderin muqııat qaraýymyz qajet. Agroónerkásip kesheni qoldanatyn tehnologııanyń shamamen 90 paıyzy ábden eskirdi. Ony jańartý kerek» degen oıynyń, tapsyrmasynyń tezirek oryndalýyna tileýqormyz.
Ǵylymsyzdyq ıakı ǵylymǵa atústi qaraý álemdik dert kezinde antıvakserlikke, qııal-ǵajaıypqa senýge nemese ómirden túńilýge alyp keldi. Osy oraıda Prezıdent: «Deni saý ult» jobasy boıynsha keminde 12 zerthanany joǵary tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtaý qajet. Sonyń arqasynda zerthanalarymyz 90 paıyzǵa deıin halyqaralyq talapqa saı jumys isteıtin bolady» dep, tıisti oryndarǵa ýaqyttyń ózi kún tártibine shyǵarǵan máseleni laıyqty sheshýdi tapsyrdy.
Jalpy adamzat damý jolyna túskeli beri bilim men ǵylym – qoǵamnyń, memlekettiń problemasy emes, sol problemany sheshetin keremet tetigi. Alash tulǵasy, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Neshe túrli ǵylym, óner – bári de tirshiliktiń aýyrlyǵyn azaıtý úshin, rahatyn molaıtý úshin shyǵarylǵan nárseler» deýi sondyqtan. Qazir osy «daǵdarys», «qıyndyq» dep jatyrmyz, munyń bári álemdik deńgeıde saıası máseleden bastap adamı máselege deıinginiń durys rettelinbegendiginde. Dúnıe júziniń iri elderinde bılik olımpine shyqqandardyń, transulttyq tetikterdi ustaǵandardyń órge dóńgeletýge tıisti tasty shyńyraýǵa qaraı gúrs etip tastaǵanynda. Týra ázil aralas ápsanadaǵydaı: «Bir jyndy etektegi ózenniń tar ańǵaryna qııadan qulatqan kesek tasty júz aqyldy shyǵara almaı júr...».
Bıylǵy Joldaýda ǵylymnyń birsypyra kúrdeli máselesi tereń aıtyldy. «Ǵylymdy damytý – bizdiń asa mańyzdy basymdyǵymyz. Bul saladaǵy túıtkilderdiń sheshimin tabý úshin jyldyń sońyna deıin zańnamaǵa ózgerister engizý qajet. Eń aldymen, jetekshi ǵalymdarymyzǵa turaqty jáne óz eńbegine laıyqty jalaqy tóleý máselesin sheshý kerek. Muny ǵylymǵa bólinetin bazalyq qarajat esebinen qamtamasyz etken jón. Men Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizýdi tapsyrdym», dedi Memleket basshysy.
Árıne, memleket qarjysy túbi joq saba ıakı mes emes ekenin eskersek, básekege qabiletti ǵylymı maman daıarlaý, otandyq irgeli jáne qoldanbaly ǵylymnyń ólshemin qalyptastyrý, jetekshi ǵalymdardy yntalandyrý kózin tabý – túptep kelgende, eldiń múddesi. Ǵylymǵa memlekettik kózqaras osylaı qalyptasady. Ishki jalpy ónimniń (gross domestic product) ǵylymǵa bólinetin paıyzyn belgileý jáne júzege asyrý – osy joldaǵy eń mańyzdy qadam.
Ekinshi, «PhD baǵdarlamasyn oqıtyndarǵa birinshi ǵylym shart pa, aǵylshyn tili shart pa?» degen suraqqa shet tildi jeńimpaz etý asqan aqyldylyq dep eseptemeımiz. Jaqynda ǵana bir matematık-akademık kelip: «Men qazir talantty matematık túlekti ózime doktorant ete almaımyn. О́ıtkeni ol aǵylshyn tili testinen qulap qaldy. Eger osy júıe bizdiń kezimizde ense, eshqashan ǵalym bola almaıdy ekenbiz» dep, muńyn shaǵyp ketti. Árıne, muny jaı emosııa demeı, «jańa jaǵdaıda shákirt tárbıeleý mektebin qalaı júıelendiremiz?» dep oılanýymyz qajet. Osy oraıda ǵylym da, ǵalym da qat kezdegi akademık Qanysh Sátbaevtardyń batyl da memleketshil tájirıbesin jandandyrýymyz kerek. Ana tili – ulttyń jany, álem tili – kommýnıkasııa. Qazaqstan jaratylystaný-tehnıka ǵylymy salasynyń sońǵy 40-50 jyldaǵy korıfeılerimen suhbattasa qalsańyz, aǵylshyn tilin ózi úshin jáne ǵylymy úshin birte-birte, tabıǵı túrde meńgergenine kózińiz jetedi.
Úshinshi, «ǵylymǵa bólinetin bazalyq qarajat» buryn Ǵylym akademııasy quramynda bolyp kelgen barlyq ınstıtýtqa, sonyń ishinde gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ınstıtýttarǵa aýadaı qajet. Osy jerde taǵy da bir másele bar. Mysaly, biz ýnıversıtet pen ǵylymnyń yqpaldasýyn qanshalyqty tabysty júrgize aldyq? Qazirgi jas ta bolsa isker mınıstr A.Q.Aımaǵambetovtiń osy máselege baılanysty usynystaryn qanshalyqty júzege asyryp jatyrmyz? Ǵylymnyń otandyq ólshemin, ony qarjylandyrý tetikterin, maman ázirleýdegi sabaqtastyqty ár salanyń ǵylymı qaýymdastyǵy keńesip, talqylaǵanyn estip pe edińizder? Bizdińshe, mundaı talqylaý aýadaı qajet.
Mysaly, kezinde Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, senator, Parlamentte komıtet tóraǵasy bolǵan, búginde jasy 90-ǵa taıaǵan akademık Jabaıhan Ábdildın bylaı deıdi: «Gýmanıtarlyq ǵylym men jaratylystaný-tehnıka ǵylymyna birdeı talap qoıý – ǵylymnyń spesıfıkasyn bilmeýden. Ǵylymnyń krıterııin Scopus, Web of Science bazasyna enetin jýrnaldardaǵy maqalalarmen ǵana ólsheý – otandyq ǵylymdaǵy izdenisterdi, nátıjelerdi shetelge tegin berý jáne óz ǵylymı jýrnaldarymyzdyń dárejesin tómendetý dep bilemin. Al munan da soraqysy – jastardy mehanıkalyq túrde «skopýstyq maqala» jarııalaýǵa ıtermelep (endi olar qaıtsin, PhD qorǵaý kerek), álemdik ǵylymdaǵy alaıaqtardyń – «jyrtqysh jýrnaldardyń» jemtigi etip jatyrmyz. PhD túlekteriniń 60-70 paıyzy der kezinde dıssertasııasyn qorǵaı almaýy tek osy Scopus jarııalanymyna baılanysty ekeni memleketti jáne jaýapty oryndardy oılantýy kerek. Alpınızmmen endi aınalysyp jatqan adamǵa «eki-úsh jylda Djomolýngmaǵa shyǵasyń!» deýge bola ma? Jáne talapta aıtylǵan shyń naǵyz ǵylymnyń shyńy bolsa, bir sári. Bul neni kórsetedi? Bir kezde osy talapty engizgen sala basshylarynyń otandyq ǵylym ólshemin jan-jaqty oılastyrmaǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Onyń esesine qoldan keletin jáne otandyq ǵylymǵa kóp paıdasyn tıgizetin qatań da júıeli talapty qoısaq, elimizdiń ǵylymy órkendeı túser edi. Jastar da ǵylymǵa yqylaspen, yntamen keler edi. Sonymen birge ǵylymdy jalpaqshesheılikke, shúlen úlestirýge aınaldyrmaý kerek. Búgingi ǵylymdaǵy kóp qıyndyq – 1990-2000 jyldardaǵy sondaı prınsıpsizdiktiń saldary».
Bizdińshe, ǵylym salasy aqsaqalynyń osy pikiri Prezıdent Joldaýy aıasynda asa kókeıkesti estiledi. Bul másele mınıstr A.Q.Aımaǵambetovti de alańdatyp otyrǵanyn jaqsy bilemiz. Sala basshysy: «Bizdiń ǵalymdardyń maqalalary halyqaralyq bazaǵa enbeıtin jýrnaldarda jarııalanǵan jaǵdaılar jıilep ketti. Álbette, bul tájirıbeni ózgertý kerek. Qaǵıda qarapaıym – «bedelsiz» jýrnaldardaǵy birneshe jarııalanymnyń ornyna joǵary sapaly jýrnaldaǵy bir maqala bolǵany durys. Bul rette gýmanıtarlyq jáne áleýmettik mamandyqtar boıynsha maqalalarǵa qoıylatyn talaptar onyń ereksheligine qaraı saralanady» dep, syndarly ustanymyn jetkizgeni esimizde. Al akademık Jabaıhan Múbarakuly aıtqan gýmanıtarlyq sala týraly mınıstr: «Bul baǵyttaǵy zertteýlerdiń bıznes tarapynan qosymsha qarjylandyrylý perspektıvasy joq. Osyǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi áleýmettik-gýmanıtarlyq beıindi ǵylymı uıymdardy bazalyq qarjylandyrýdy jetildirý jáne keńeıtý sharalaryn qabyldaýda» dep atap kórsetken-di. Mine, osy Memleket basshysy bıik minberden málim etkendeı, ǵylymdy qarjylandyrýdyń bastama-tetigi óz sheshimin tapqaly tur.
Joldaýdyń asyl arqaýy bolyp engen uǵym – ınklıýzıv. Prezıdent: «Bizdiń bilim berý júıemiz qoljetimdi ári ınklıýzıvti bolýǵa tıis» dep bir qaıyrsa, taǵy bir tusta: «Biz ınklıýzıvti qoǵam quryp jatyrmyz» dep tujyrymdaıdy. Ál-ázir qazaqsha aýdarmasy joq osy uǵymnyń Alash zııalylary tusynda «Igilik» qaýymy degen praktıkalyq balamasy bolǵan. Bul – kembaǵalǵa qol sozý, shettetilgendi ortaǵa tartý, qoǵam ıgiligin bólisý, ózgeni ózińdeı kórý degenge saıatyn ıdeıa edi. Túrkistan óńiri tarıhyna qatysty muraǵat derekterinen kezinde zaǵıp jáne mylqaý jandarǵa Quran úıretetin mektepter bolǵanyn oqyp, qaıran qalǵan edik... Búginde ınklıýzıv tek múgedekterge ǵana qatysty is-amaldar kesheni emes, bul – qoǵamnyń meıirimi men jaýapkershiligi. Oılana qarasaq, buǵan da ǵylymnyń ustanymy, kózqarasy kerek. Birtýar Álıhan Bókeıhan: «Bir óner qylǵan kisige tar jer eki óner qylǵan kisige keń bolady» dep jazady. Alash kósemi shynaıy nıet pen ıgi is-áreketke ıek artty.
Memleket basshysy Joldaýynyń túıini aıqyn: halyqtyń bereke-birligi men eldi damytatyn saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik-mádenı jańǵyrýlar – órkendeýdiń irgetasy. Osy oraıda bilim men ǵylymǵa qoǵamnyń adastyrmas temirqazyǵy bolý, jańashyl qaǵıdattardy engizý men júzege asyrý júktelip otyr.
Dıhan QAMZABEKULY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory, UǴA akademıgi
