QAHARMAN BARLAÝShY

Jeńis – 65 Mi­ne, adamzat tarıhyndaǵy eń qyrǵyn da sura­pyl soǵystaǵy Jeńis­ke 65 jyl tolyp otyr. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan eldermen qatar Qazaq­stan da bul merekeni joǵary deńgeıde atap ótpekshi. Tolar­saq­tan ot keship elin, Otanyn jaý sheńgelinen azat etýdegi er­lerimizdiń erligi men uly isterin esten shyǵarmaǵan abzal. Bul soǵysta talaı-talaı bozdaq­tarymyzǵa jat eldiń topyraǵy buıyryp, máńgilikke sonda qaldy. Olardyń ishinde san ret jaralanyp, qaıta shaıqasqa shyǵyp, jeńis úshin keýdesin otqa, tósep, elge aman-esen ora­lyp halyqqa qyzmet etken aza­mattarymyz da jeterlik. Solar­dyń biri – qazaqtyń qaısar uly, batyr-barlaýshy Álmuqan Sem­bınov. Búginde batyrdyń erliginiń kýási, eńbeginiń jemisi orden-medaldary, qurmet gra­mo­ta­lary, qoljazbalary men estelikteri jáne fotosýretteri Prezıdenttik mádenıet ortaly­ǵy­nyń murajaı qorynda saqtaý­ly tur. Atap aıtsaq, olar “Ber­lındi alǵany úshin”, “Varshava­ny azat etkeni úshin” jáne basqa medaldary, “Úzdik bar­laý­shy” belgisi jáne I, II, III dárejeli “Dańq” ordenderi men kýálik­teri, túrli is-sharalarda alǵan alǵys hattary, áskerı minezde­mesi, avtobıografııasy, dıplom­dary, estelik qoljazba­lary, kitapshalary jáne soǵys jyl­daryndaǵy sýretteri. Olar­dyń ishinde I, II, III dárejeli “Dańq” ordenderi murajaıdyń úshinshi qabatynda ornalasqan Tarıh galereıasyndaǵy kórmede ilýli tur. Bas aıaǵy 93 dana tarı­hı jádigerlerdi murajaı qoryna 1984 jyly ardagerdiń jary Galına Sembınova tapsyrǵan. Álmuqan Sembınov 1924 jy­ly Aqmola aýdany, Jańabirlik aýylynda dúnıege keledi. Bala kezden zerek ári namysshyl bolyp ósedi. 18 jasynda qolyna qarý alyp, Otan qorǵaýǵa attanǵan Álmuqan Ospanulynyń jaýyngerlik joly – keıingi urpaq úshin shyn mánindegi erlik pen ónege ispetti. 1943 jyldyń qaqaǵan qysynan jeńistiń jyly samaly soqqanǵa deıin maıdan­nyń alǵy shebinde bolǵan arda­ger­diń joly erlikke toly. Ol óziniń senimdi serikteri Danıl Lebedkın jáne Nıkolaı Belov­pen birge jaý bekinisinen talaı ret “til” alyp kelip, olardyń josparlary men qupııa isterin ashyp, jeńis kúnin jaqyndatýǵa kóp úles qosqan. Batyr óziniń estelik áńgimeleriniń birin­de alǵash “til” alyp kelgen kúnin bylaı dep jazady: “Projektor sáýlesi qarań­ǵy túndi qaq tilip, búkil tóńirekti jarq etkizip ji­ber­di. Biz bastarymyzdy tómen tuqyrta, jermen jek­sen jata qaldyq. Ar­tyn­sha áldeqaıdan avtomat tyqyldap qoıa berdi. Avto­mattan atylǵan oq pen jar­qyl jaýdyń aldyn-ala jasaǵan saqtyǵy sııaqty. Mundaıda sál oǵash qımyl jasaý, bas kóterý qaýip. Bul joly meniń barlaýǵa alǵash shyǵýym. Barlaýshy jol­das­tarym serjant Danıl Lebedkın jáne serjant Nıkolaı Belov buryn talaı ret jaýmen túngi aı­qasta kezdesip, ysylǵan jigitter bolatyn. Tań si­bir­leı bastaǵan shaqta, biz úsheý­miz kenetten ne­mis transheıasyna sekirip tústik. Qat­ty sasyp qal­ǵan fashıst baqyryp jiberdi. Biraq onyń qaıta baqyrýǵa shamasyn keltirgenimiz joq, dymyn óshirip, okoptan súıreı jóneldik. Sóıtip, biz jaýyngerlik tapsyrmany oryn­dap shyqtyq. Men III dárejeli “Dańq” ordenimen marapattaldym”, – deıdi. Osy jolǵy “til” alýdaǵy erekshe erligi úshin úsh barlaýshy­nyń úsheýi de “Dańq” ordenimen marapattalady. Aǵa serjant Ál­muqan Sembınov budan keıin de talaı ret erlik jasaıdy. Ol 1944 jyly barlaýdaǵy batyrlyǵy úshin “Qyzyl Juldyz” ordenin ıemdene­di. Al, I, II dárejeli “Dańq” orden­deri 1945 jylǵy Uly Jeńistiń qarsańynda tıedi. “Myna bir oqıǵa áli esimde, – deıdi, – batyr este­lik áńgimesiniń odan arǵy jalǵa­synda, ­– 1945 jyldyń basynda bizdiń bólimshege general keldi. Ol jaýdyń aldyńǵy shebin dúrbimen uzaq ýaqyt qarap turdy da: – “Til” alý kerek, jaýdyń atys uıalaryn anyqtap alý kerek! – dep sol jerde-aq rota komandırine buı­ryq berdi. Osydan keıin bar­laý­shylardy generalǵa shaqyrdy. – Ordendi ne úshin aldyń? – dedi general maǵan. – Jaýyngerlik tapsyrmany oryndaǵanym, “til” alǵanym úshin, joldas general! – Onda “til” alýda tájirıbeń bar eken ǵoı? – Dál solaı, joldas general! General kúldi. Budan barlaý­shylardyń tobyna rıza bolýshy­lyqty ańǵarǵandaı boldyq. Sol kúni tún jamyla “til” alý jory­ǵyna taǵy attandyq. Kún jelkem ári borandy edi. Árıne, bul jaýdyń alǵy shepterine jasyryn jetý úshin bir jaǵynan qolaıly da. Biraq qatty tońdyq. Bul joly da biz jiti ári qyraǵylyqpen qımyl­dadyq. Jaý bekinisine jaqyndap kelisimen tutqıyldan shabýyl ja­sap, birazyn jýsatyp, bir fashıst soldatyn qolǵa túsirip, tartyp otyr­dyq. Osy joryqta men jeńil jara­landym. General bizdiń ta­bysty oral­ǵa­ny­myzdy qut­tyqtap, sol jo­ly meniń keý­deme II dá­rejeli “Dańq” ordenin óz qo­ly­men qadady”. 1945 jyl­dyń kóktemi, qyzyl ásker jaýyngerleri Berlınge ja­qyndap qalǵan. Bul kópten kút­ken Uly Je­ńis­­tiń jaqyndaý ny­shany edi. Ál­muqan bas­taǵan bar­laýshylar toby taǵy da toǵyz adamnan tura­tyn jaý ás­kerin tutqynǵa túsirdi. Ber­lınge alǵash aıaq basyp, jaýdyń sońǵy qama­lyn­­daǵy urys­tarǵa qatysyp, erlik kórsetti. Osy jyldyń kóktemindegi erlikteri úshin barlaýshy I dárejeli “Dańq” ordenimen mara­pattalyp, osy ordenniń tolyq ıegeri atandy. Otan úshin ot keshken jerlesimiz soǵystan keıin halyq sharýashy­lyǵyn qalpyna keltirý jumys­taryna qoıan-qoltyq ara­lasty. 1951 jyly Abaı atyndaǵy Almaty memleket­tik pedagogıka ınstı­týtyn tarıh mamandyǵy boıynsha bitirip shyǵa­dy. Aqmola qalasyn­daǵy qurylys tehnı­kýmy­nyń alǵashqy dırektor­larynyń biri boldy. Keıin partııa­lyq jumysqa aýysty. Alaıda, soǵys salǵan aýyrtpalyq ony ómirden tym erte, 48 jasynda alyp ketti. Búgingi tańda Astana qalasynyń bir kóshesi maıdanger atamyzdyń esimimen atalady. Osy rette, Uly Otan soǵysy kezinde bir ǵana Aqmola oblysynan 63 myńnan astam azamat maıdanǵa attanǵandyǵyn aıta ketkenimiz jón. Olardyń jartysynan kóbi qaıtyp oralǵan joq. El basyna kún týǵan sol bir qıyn kezeńde jeńis jaýyngerleri atanǵan arda­gerler qatary da jyl ótken saıyn azaıyp keledi. Elbasymyz bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda: “Bul bizdiń ákelerimiz ben ata­larymyzǵa olardyń jan­qııar­lyq kúresi men jeńisi úshin, olardyń bizge beıbit ómirdi qamtamasyz etkenderi úshin kórsetilgen qur­met”, – dep ardagerlerge qamqor­lyq pen túrli áleýmettik jeńil­dikter kórsetiletindigin erekshe atap ótti. Ardagerlerdi qurmetteý barsha­myzdyń mindetimiz. Olardyń biri maıdanda jaýmen alyssa, biri tyl­da eńbek etip, soǵystaǵy áskerge azyq-túlik, qarý-jaraq jiberip, tynymsyz kúresýde boldy. Soǵys salǵan aýyrtpalyqtan keıin tura­lap qalǵan halyq sharýashy­lyǵyn qaıta qalpyna keltirý úshin qanshama mańyzdy ister atqaryldy. Erlerdiń erligi de, esimi de eshqashan umytylmaıdy. Nurbolat BО́GENBAEV, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń qyzmetkeri.