Irgeli ǵylym ilgeri bastyrady

Ásirese Prezıdenttiń «Ǵy­lym­dy damytý – bizdiń asa ma­ńyz­dy basymdyǵymyz», degen bir aýyz sózi kókeıime qondy. Mem­leket basshysy Qazaq­stan­daǵy ǵylymdy damytý jónin­degi oı-tujyrymdaryn buǵan deıin de az aıtqan joq. Alaıda Jol­daýda aıtylǵan pikir men beril­gen tapsyrmalardyń orny múldem bólek. Prezıdent Jol­daýda «Bul saladaǵy túıtkil­der­diń sheshimin tabý úshin jyl­dyń sońyna deıin zańnamaǵa ózgeris­ter engizý qajet», dedi. Eli­miz­diń ǵylym salasynda túıt­kildi máseleler bar ma ózi? Bar bol­ǵanda qandaı. Máselen, biz ǵy­lymdy akademııalyq jolmen damytýdy doǵardyq. Dúnıe jú­zinde ǵylym eki-aq jolmen damı­dy. Sonyń birinshisi – akade­mııa­lyq jol bolsa, ekinshisi – ýnı­­ver­sıtettik jol. Batystyń Oxford, Cambridge syndy bilim ordalary ýnıversıtettik jolmen damyǵan. Al Keńes Odaǵy akademııalyq joldy ustandy deýge bolady. Kelmesti kóksep, ótken­di ańsap otyrǵanym joq. Alaıda burynǵy odaqtas elder­diń aýmaǵyndaǵy akademııalyq júıe óte myqty boldy. Sonyń nátı­je­sinde KSRO-nyń ǵalym­dary rake­tany alǵashqy bolyp ǵaryshqa kóterdi. Ony dúnıe­júzi moıyndaıdy. Bul úrdisten Qazaqstan da qalys qalǵan joq. Fızıka, hımııa, bıologııa salalarynda otan­dyq ǵalymdarymyz keremetteı jańalyqtar ashyp jatty. Alaıda akademııa ja­bylyp qalǵan soń jetken jetis­tikterimiz de, ashqan jańalyq­tarymyz da azaıa berdi.

Nege deısiz ǵoı? Akademııa – Qazaq­standaǵy ǵylymnyń órken­deýin aldyn ala boljap, aldaǵy 5-7 jyldyqta ony qalaı damytý kerektigin josparlap otyrǵan edi. Ekinshiden, akademııanyń mem­lekettik bıýdjettegi ózin­dik orny bolatyn. Oǵan mıllıard­taǵan qarajat bólinip tu­ra­­tyn. Akademııadan aıyrylyp qal­ǵan kezimizde onymen bir­ge ǵalymdarymyz da abdyrap qaldy. Baǵynysty ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary da dalada qal­dy. Ýnıversıtetter bolsa, ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttaryna durys jón siltep, júıeli ju­mys júrgizýdi bilmedi. Sonyń kesi­rinen elimizdegi 100-ge jýyq ınstıtýttan bas-aıaǵy 7-8-i ǵana qaldy. Budan da az bolýy múmkin.

Prezıdent «Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń otyrysynda irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizýdi tapsyrdym», dedi Joldaýda. Memleket bas­shysynyń bul sózin qos qoldap qoldaımyn. Sebebi ǵylymnyń negizi – irgeli ǵylym. Osy máse­leni júıeli jolǵa qoıǵan du­rys bolar edi. Q.Toqaev bul sózdi beker aıtyp otyrǵan joq. Orasan oı jatyr munda. Búginde elimizde irgeli ǵylym joqtyń qasy. Onyń túbine jetken 3 jyldyq grant. Nege? Sebebi 3 jylda jańa­lyq ashyp, zertteýdi aıaǵyna jet­kizý múmkin emes. Bul týraly Pre­zı­dent te «Grant merziminiń úsh jylmen shektelýi irgeli ǵylymdy damytýǵa edáýir kedergi keltirip otyr. Osyndaı qysqa josparlaý merziminde qandaı da bir nátıjege qol jetkizýdiń ózi qıyn ekeni anyq. Ǵylym salasyn granttyq qar­jylandyrý merzimin bes jyl­ǵa deıin uzartý máselesin qaras­tyrǵan jón», dep aıtyp otyr.

Oılap tabylǵan jańa dúnıeni qoldanysqa engizip, óndiristik jolǵa qoıý úshin de kemi 5-7 jylǵa jýyq ýaqyt kerek. Sondyqtan irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizýdiń máni men mańyzy asa zor. Tamasha bastama! Burynǵy aka­demııa bolmasa da, soǵan jete­ǵabyl qadam jasalyp jatyr.

Ǵylymı-tehnıkalyq damý­dyń strategııasy degen bar. Mundaı strategııa 15-20 jylǵa jasa­lady. Bul jumysty ǵalym­dardyń úlken ujymy qolǵa alady. AQSh, Japo­nııa, Qytaı jáne Eýropa elderin­de mundaı strategııa buryn­nan bar. 2016 jyly Reseı osyndaı strategııany qolǵa alyp, bekit­ken bolatyn. Bizge de osyndaı strategııa qajet. Prezıdent oǵan tikeleı qadaǵalaý jasap, 5-6 jyl saıyn tıisti ózgerister en­gizip oty­rýy qajet. Búginde el­degi ǵa­­lym­­darymyz 3 topqa bóli­nip qal­dy. Alǵashqylary 70-ten as­qan­­dar bolsa, orta býyn 50-60 jas­­tyń mańaıynda. Ken­je býyn sa­nalatyn 25-40 jas araly­ǵyn­da­ǵy ǵalymdar taǵy bar. Úsh býyn­­nyń ǵylymǵa degen kózqara­sy úsh túrli. Al mundaı strategııa úsh býynnyń da basyn biriktirer edi.

Jalpy, elimizdegi ǵylymdy damytýǵa qatysty Joldaýda kóterilgen ár bastamany qoldaı­myn. Jaýapty organdardyń endigi mindeti – Prezıdenttiń tapsyrmasyn jerde qaldyrmaı, ýaqtyly, júıeli uıymdastyrý ǵana. Otandyq ǵylymdy osylaı ǵana alǵa bastyra alamyz.

Temirǵalı KО́KETAEV,

fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor