Kókeıkesti máseleler sheshimi

Qaı sala bolsyn durys baǵytta damýy úshin onyń bar jumysyn úılestiretin zańnamalar sapaly bolýy kerek. Mine, osyny eskergen Memleket basshysy óz Joldaýynda bıýdjet erejesin engizý, memlekettik qaryzdy, bıýdjet saıasatyn jáne Ulttyq qordy basqarýdyń erejeler jınaǵyn shyǵarý, memleket qarjysyn basqarý tujyrymdamasyn ázirleý, ónerkásip saıasaty týraly zań qabyldaý sııaqty buryn eskerilmeı kelgen mańyzdy zańnamalyq qujattardy qabyldaýǵa tapsyrma berdi.

 Bizde kenjelep qalyp kele jatqan otandyq ónerkásip, onyń ishinde óńdeý óner­­k­ásibi nege damymaıdy degen kóbi­miz­­diń kókeıimizde júrgen suraqtyń jaýa­­byn da, sheshimin de osy Joldaýdan tap­­tyq deýge bolady. Shıkizat óndirýshi el bola otyryp, sol shıkizatqa otandyq ón­­dirý­­shilerdiń qoly jetpeıdi. О́ıtkeni baǵa­­sy aspandaǵan, qymbat. Joldaýda qol­­dan kúrdelendirilgen osy máseleni ázir­­le­nip jatqan О́nerkásip saıasaty týraly zańm­en retteý joldaryn kórsetken eken.

Sonymen qatar ınflıasııanyń aldyn­da qaýqarsyzdyq tanytyp otyr­ǵan Úki­met pen Ulttyq banktiń kemshi­lik­terin aıta otyryp, qıyn­dyq­tan qu­tylýdyń joldaryna toqtalǵan. Infl­ıa­sııany aýyzdyqtaýdyń bir joly ekinshi deń­geıdegi bankterdi de aýyl­ sharýa­shy­lyǵyn qarjylandyrýǵa qosý bolsa, endi biri – salanyń monopolııalanýyna jol bermeý, endi biri – azyq-túlik baǵasyn ret­teý. Úkimetke bir aılyq merzimde osy máse­lelerdi túzetetin sheshim qabyldaýǵa tapsyrma berildi.

 Munyń bári iske asar bolsa halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa úlken septigi tıer edi. «Mal sharýashylyǵynda túıtkil­di má­se­leler bar» degen Memleket bas­­­­shy­sy: «Qazir mal jaıatyn jerge sharýa­­lar­dyń qoly jetpeı júr. О́ıt­keni mundaı alqaptardy keıbir belgili adamdar ıelenip alǵan. Tipti ony adam aıaǵy bas­paıtyndaı etip qorshap tastaǵan. Ákim­der túrli sebepterdi syltaýratyp, yq­pal­dy adamdardyń yǵyna jyǵylyp, bul máse­leni sheshe almaı otyr», dep tap basyp, ta­ratyp aıtty. Ashy shyndyq! Jer ıe­lený­shi latıfýndıster «shóp qoryǵan ıt­teı» ol jerge eshkimdi jolatpaıdy, ózi de ıgermeıdi. Eshteńe ekpese de jaıy­lym­dyq jerlerdi jyrtyp tastap, mal jaıý­ǵa jol bermeı otyrǵandar týraly aqpa­rattar az emes.

Osyǵan uqsas bir mysal keltireıin. Jaqynda dúnıeden ozǵan ádebıetimizdiń kórnekti aqsaqalyn kózi tirisinde «ómir­den ótkenimde meni osy jerge qoıyń­dar» dep, óz ósıetimen kózdep, nusqaǵan tustaǵy jol boıynda jatqan tóbeshikke jerlemek bolǵanda sol ózi týyp-ósken aýylynyń ákimi «ol jer bireýdiń jeke menshigi, ruqsatsyz qoıǵyza almaımyn, súıegin ákelmeńder» dep, qorǵashtap, telefonmen shyr-pyr bolǵanyna kýá boldym. Ondaı jandaıshap ákimder ólgendi jaqyndatpaǵanda tirini jolata ma!?

Joldaý ıesi «Úkimet osy jaǵdaıdy ózger­týi kerek» dedi, sondyqtan da sharýa qoja­lyqtarynyń malyn jaıylymdyq jerlermen qamtamasyz etý úshin «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» Zań qabyldaýǵa tapsyrma berdi. Joldaýda, joǵa­ryda atap ótkenimizdeı, bilim sala­syna aıryqsha kóńil bólinipti. «Or­ta bilim berý júıesindegi ótkir prob­lema­nyń biri – mektepterdegi oryn tap­shy­lyǵy. 225 myń oqýshyǵa oryn jetispeıdi. Shuǵyl shara qabyldamasaq, 2025 jylǵa qaraı oryn tapshylyǵy 1 mıllıonǵa jetedi», delingen.

Prezıdentimiz eldegi ahýaldy anyq kórip, durys mán berip otyr. Buǵan bir my­sal – týyp-ósken Zaısandaǵy ózim oqy­ǵan, Marat Qabanbaev, Asqar Egeý­baev, Rústem Esdáýlet sııaqty ult ádebıeti men ǵylymyna, ónerine súbeli úles qosqan sańlaqtar bilim alǵan Úlken Qaratal orta mektebiniń múshkil jaǵdaıy. Túp taǵa­ny birneshe jerden jarylǵan shaǵyn aǵash mektep zaty aǵash bolǵandyqtan da qulaýǵa «uıalyp» tur. Otyz jyl buryn bolǵan zilzalada qırap qalǵan aýylǵa qysyltaıańda ýaqytsha salynǵan mektepte búgingi oqýshylar tarshylyq kórip otyr. Al shekaralyq aımaqtaǵy bul mekteptiń oqýshylar sany atamekenine oralǵan qandastardyń balalarynyń arqasynda jyldan jylǵa artyp keledi. Bul máselege jaqynda men oblys basshysy D.Ahmetovtiń nazaryn aýdardym. Ol kisi jańa mektep salýǵa aýdanǵa nusqaý berdi. Endi aýyldastarymmen birge nátıjesin kútip júrgen jaıymyz bar. Bul máselede Prezıdenttiń óz Joldaýynda «Men 2025 jylǵa deıin keminde 800 mektep salý týraly tapsyrma bergen bolatynmyn. Búgin onyń sanyn bir myńǵa jetkizýdi mindetteımin» degen sózi el úmitin senimge jetelegenin basa aıtqym keledi. Sol myń mekteptiń biri retinde men oqyǵan mektep te qaıtadan salynyp qalar degen úmitim bar.

 Sonymen qatar Joldaýda elimizdegi zııaly qaýymǵa erekshe toqtalyp, olarǵa urpaqty ulttyq dástúrde tárbıeleýde úlken salmaq artqan. «Halqymyz úshin zııaly qaýymnyń orny qashanda erekshe. Ult taǵdyry synǵa túsken sátte kózi ashyq azamattar árdaıym kósh bastaǵan. Adasqanǵa jón siltep, jastarǵa baǵyt-baǵdar bergen. El aǵalary bir aýyz sózben tentegin tyıyp, tektisin tórge ozdyr­ǵan. Biz qanymyzǵa sińgen osy qasıet­ten aıy­rylmaýymyz kerek», deı otyryp, ult zııalylaryn búgingi ǵalamtor dáýirin­degi eliktegish jas býynnyń boıyna izgi­lik, otanshyldyq, bilimge umtylys, eńbek­qorlyq, jaýapkershilik, ózara ynty­maq-birlik sııaqty qasıetterdi sińirý­ge atsalysýǵa shaqyryp, munyń el bola­shaǵy úshin mańyzy zor ekenin basyp aıtty. Ult zııalylaryna bulaı erekshe kóńil bólýi, senim artýy Joldaýdyń mánin arttyra tústi dep esepteımin.

«Qazaq tilin damytý memlekettik saıa­sat­tyń basym baǵytynyń biri bolyp qala beredi. Bul salada aıtarlyqtaı nátıje bar. Qazaq tili, shyn máninde, bilim men ǵylymnyń, mádenıet pen is júrgizýdiń tiline aınalýda. Jalpy, memlekettik tildi qoldaný aıasy keńeıip keledi. ...Ata zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana mem­leket­tik til bar. Bul – qazaq tili», – deı kelip, Memleket basshysy: «Bolashaǵyn Otany­myzben baılanystyratyn árbir aza­mat qazaq tilin úırenýge den qoıýǵa tıis. Bul otanshyldyqtyń basty belgisi deý­ge bolady. Jastarymyz ózge tilderdi, so­nyń ishinde resmı til mártebesine ıe orys tilin jetik meńgerse, budan esh utyl­maıdy. Sondyqtan bul máselege par­asat­tylyqpen qaraýymyz qajet. Qoǵam­daǵy birlik pen kelisimdi kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtaýymyz kerek» dep, jy­ldar boıy qalyptasqan yntymaqty bul­jyt­paýǵa shaqyrdy. Bul jerde orys tili­niń tarıhı mıssııasyn qurmetteýge úndeýi eki el arasyndaǵy qalyptasqan dos­­tyq, kór­shilik, yntymaqtyń buljy­maýyn kóz­degen mámilegerlik qadam dep baǵalaýǵa bolady.

Al osy úzindidegi «Bolashaǵyn Otany­myzben baılanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úırenýge den qoıýǵa tıis» degen pikirdiń astaryndaǵy asa tereń maǵy­naǵa boılap qana qoımaı, sol aıtylyp otyrǵan «árbir azamattyń» sanasyna quıa biletin tıimdi jańa ádis-amaldaryn taýyp qoldaný kerek jáne ol úshin «Til týraly» Zańnyń keıbir ekiushty tus­taryn túzetip, memlekettik tildiń már­tebesin nyǵaıtatyn baptar qosý kerek dep esepteımin. «Jas ári daryndy músinshiler, sýretshiler, teatr qyz­met­ker­leri, mýzykanttar, qalamgerler jańa janr túrlerin ıgerip, udaıy izdenis ústin­de júredi. Sóıte tura, olar eleýsiz qalyp, mesenattardyń kómegimen ǵana kún kóredi. Shyn máninde, Qazaqstan máde­nıeti sol jas daryndardyń arqasynda jahandyq deńgeıde tanylyp júrgen joq pa?! Sondyqtan Úkimet sarapshylarmen birlesip, jyl sońyna deıin jańa mádenıetti jáne onyń daryndy ókilderin dáripteýge baǵyttalǵan naqty sharalar josparyn usynýǵa tıis. Kreatıvti ındýs­trııany qoldaý qoryn qurý múmkindigin qarastyrǵan jón», delingen Joldaýda. О́te mańyzdy másele kóterilgen.

Bul jerde Prezıdent buryn nazardan tys qalyp kelgen máselelerdiń betin ashyp qana qoımaı, ony dereý iske asyrý jáne qarjylandyrýdy kózdeıdi. Daryn­dy jas talanttardyń, onyń ishin­de talantty qalamgerlerdiń ara-tura bu­ıyr­yp qalatyn kezdeısoq júldemen neme­se túkke arzymaıtyn qalamaqylyq tabys­pen kúneltetini ótirik emes. Al shy­ǵar­­mashylyq jumys úzbeı jan-jaq­ty qol­daýdy qajet etedi. Sondyq­tan da Pre­­zı­dent: «Kreatıvti ındýstrııa­ny qol­daý qoryn qurý múmkindigin qa­ras­­tyrǵan jón» degende «Mádenıet týraly» Zańymyzdyń burnaǵy jyly qabyldanǵan qosymshasynda engizilgen «Shyǵarmashylyq qor qurý» týraly baby nelikten oryndalmaı otyrǵany týraly oıladym. Shyndyǵynda, kóp aıtylyp, ájeptáýir bastalyp kele jatqan osy mańyzdy másele álden sıyrquıymshaqqa aınala bastaǵan joq pa?!

Byltyrǵy jyly Memleket basshysy muǵalimder men dárigerlerdiń jalaqy­syn ósirip, jurt alǵysyna bólen­se, bul jolǵy Joldaýdaǵy «Bes bas­ta­ma­sy» da birqatar sala­daǵy eńbek­ker­lerdiń jalaqysyn kóterýge qatysty bolǵany respýblıka hal­qy­na jaǵymdy áser etedi dep oılaımyn. Onyń ishin­de kitap­hanashylar men máde­nıet qyzmetker­leriniń jalaqysyn ósirý máselesi kópten beri, tipti jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan kókeıkesti másele bolatyn. Sonymen qatar zeınetker­ler úshin de tıimdi jańalyq engizilmek eken. Zeınetaqy qoryna jınalǵan qar­jyǵa tur­ǵyn úı satyp alýǵa múmkindik berý de bu­ryn-sońdy bolmaǵan qadam der edim. Qys­qasy, Joldaý – búgingi kúnge, qazirgi zamanǵa laıyq naqty máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan, ári osy kezeńdegi res­pýb­­lıka halqynyń ál-aýqatyn kóterý­ge jáne mem­lekettiń halyqaralyq qaýym­das­tyq­taǵy bedelin nyǵaıta túsýge qyz­met ete­t­in mańyzdy qujat ekeni sózsiz. Son­­­dyq­tan da Joldaýda kóterilgen búgi­ni­miz ben keleshegimiz úshin tıimdi sheshim­derdi qol­dap qana qoımaı, olardyń el ıgiligi úshin oı­da­ǵydaı iske asýyna at salysqanymyz jón.

Ulyqbek ESDÁÝLET,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy