Kıberqaýipsizdiktiń qaýqary qandaı?

Aǵa býyn ókilderi «kıberqylmys», «kıbershabýyl» degen termınderdi buryn kınodan ǵana estýshi edi. Qazir kúndelikti ómirdiń ajyramas bólshegine aınalǵandaı. Ásirese, ınternet damyǵan saıyn kıberqaýipsizdik jaıy ózekti máselege aınalyp barady. Azamattardyń derbes derekterin, aqparattyq ınfra­qu­ry­lymdy, strategııalyq mańyzdy nysandardy qorǵaý qashanda mańyzdy. О́ıtkeni osynyń bári túptep kelgende ulttyq aqparattyq keńistikti quraıdy emes pe?!

Esterińizde bolsa, 2017 jyly Qa­zaq­stannyń Tuńǵysh Pre­­zı­denti – Elbasy Nursultan Na­zar­­baev halyqqa arnaǵan «Qa­zaq­s­tannyń úshinshi jańǵy­rýy: ja­han­dyq básekege qabi­let­ti­lik» atty Jol­­daýynda kıber­qyl­mys­­pen kúresý ja­ıyn tilge tıek etti. Tıisti tapsyrma da berdi. Kóp­­shilik munyń qan­sha­lyqty ózek­ti másele ekenin sol kezde ǵana shyn uǵynǵandaı boldy. Dálirek aıtsaq, Elbasy Úkimet pen Ulttyq qaýipsizdik ko­­mı­te­ti­ne Qazaqstannyń «Kıber­qal­qan» júıesin qurýdy tapsyrdy. Sol ýa­qyttan beri birshama sharýa tyn­dy­ryldy.

Aıtalyq, 2017 jyly maýsymda Úkimettiń «Kıberqalqan» kıber­qa­ý­ip­­sizdik tujyrymdamasy bekitildi. Qu­jat memlekettik organdardy aqpa­rat­tan­dyrý, kór­se­tiletin mem­leket­tik qyz­met­ter­di avtomattandyrý sa­la­syn­da­ǵy qa­zirgi jaǵdaıdy, sıfr­lyq ekonomıkany damytý áleýeti men ónerkásiptegi óndiristik proses­ter­di tehnologııalyq turǵydan jań­ǵyrtýǵa, aqparattyq-kommý­nı­kasııalyq qyz­met­ter kórsetý salasyn keńeıtýge negiz­delgen. Tujyrymdama elektron­dy aqpa­rat­­tyq resýrstardy, aqpa­rat­tyq júıeler men telekommýnıka­sııa jelilerin qorǵaý, aqparattyq-kom­mýnıkasııalyq tehnologııalardy qaýip­siz etý salasyndaǵy memlekettik saıa­sat­tyń negizgi ba­ǵyt­­taryn aıqyndap berdi.

Bir qyzyǵy tujyrymdamany iske asyrýǵa qarjy qarasty­ryl­ma­ǵan. Ol eki kezeńdi qamtıdy. Bi­rin­shi kezeń – 2017-2018 jyl­dar. Ekinshi kezeń – 2019-2022 jyl­dar. 2017 jyldyń qaza­nyn­da da kıberqaýipsizdik tujy­rym­da­masyn iske asyrý jónindegi is-sharalar jospary bekitildi. Onyń aıasynda aqparat­tyq qa­ýip­sizdik salasynyń normalary je­tildirilip, zańnamalyq túrde nyǵaı­tyl­dy. Budan bólek sa­la­lyq zańǵa «kıbersaq­tan­dy­rý» uǵymy engizildi. Ol kompıýterlik sha­­­­býyl­­dar kezinde uıymǵa kel­tirilgen mú­lik­tik zııandy, sondaı-aq derekterdiń jarııa etil­ýi sal­darynan jeke tulǵaǵa kel­ti­­ril­gen moral­dyq zııandy óteýge múm­kin­­dik beredi.

Osy oraıda, aty men zaty beı­málim bolsa da, atqarǵan jumysy aýqymdy «Memlekettik tehnıkalyq qyzmet» ak­sıo­nerlik qoǵamy týraly az-kem áńgime órbitýdiń reti kelip tur. О́ıtkeni jo­ǵa­­ryda atalǵan tujyrymdama men «Sıfr­lyq Qazaqstan» baǵ­dar­lamasynyń oryn­­dalýyna yqpal etken uıymnyń biri osy kompanııa. «Memlekettik teh­nı­ka­lyq qyzmet» aksıonerlik qoǵamynyń kıberqaýipsizdik jú­ıe­sin damytýdaǵy qadamdary Qazaqstannyń halyqaralyq Kı­ber­­daıyndyq reıtıngindegi jaǵ­daıyn birshama jaqsartyp berdi. Biz­diń el bul reıtıngte 2017-2018 jyldary 83-shi oryndy, 2018-2019 jyldary 40-shy oryndy ıelendi. Al 2019-2020 jyldary 31-shi orynǵa kóterildi. Qys­qa qaıyrǵanda, «Memlekettik teh­nı­kalyq qyzmet» kompanııasy Qa­zaqstannyń elektrondy «shekarasyn» abyroımen qorǵap keledi.

Derek­terge súıensek, «Memle­ket­tik tehnıkalyq qyz­met» AQ­ tehnologııalyq sheshim­­der­diń nátıjesinde kún saıyn 1 mln-ǵa jýyq shabýyldy anyq­taıdy. Sondaı-aq kún saıyn mem­le­kettik qury­lymnyń tutas­ty­ǵyn qamtamasyz etý úshin alyn­ǵan hattardyń bári «elektron­dy úki­­­mettiń» elektrondy poshta­sy­­nyń biryńǵaı shlıýzi arqyly tekseriledi. Shamamen 500 myń hattyń tek 180-200 myńy ǵana dittegen jerge jetetin kórinedi. Qal­­ǵany spamdar men zııandy baǵ­­­darlamalyq hattardan turady eken.

Myna bir derekke de nazar aýdar­ǵan jón bolar. KZ-CERT kompıý­terlik shabýyldarǵa áreket etý ulttyq qyzmeti 2021 jy­l­dyń 5 aıynda 11 432 sha­býyl pen qaýipti tirkegen. О́ki­nish­ke qaraı, kórsetkish ótken jyldyń sáıkes kezeńi­men salystyr­ǵanda shamamen 15 paıyz­ǵa ósken. Sonymen qatar 2020 jylmen salystyrǵanda bıyl ekinshi deńgeıli bankterdiń, poshta uıymdarynyń, saýda alań­da­rynyń, ınternet dúkenderdiń, taksı qyzmetteriniń «atynan» tara­­latyn qaýipter men shabýyl­dar sany­nyń óskenin de baıqaýǵa bolady. Budan bólek Qazaqstannyń ınternet keńis­tiginde zııandy baǵ­dar­lamalyq qam­ta­masyz etý qaý­pi keń tarala bastady. Máse­len, ótken jyldyń ózinde atal­ǵan qaýipke baılanysty 2 458 oqıǵa tirkelgen. О́kinishtisi sol, kórsetkish 2019 jylmen salys­tyr­ǵanda 6 paıyzǵa joǵary. Kıber­shabýyldardyń jyl saıyn kóbe­ıip kele jatqanyn osydan-aq ań­ǵarýǵa bolady.

Elimizde derbes derekterdi qor­ǵaý salasyndaǵy ýákiletti organ anyqtal­ǵan. Ol – Sıfrlyq damý, ınnovasııa­lar jáne aero­ǵa­rysh ónerkásibine qa­rasty Aqparattyq qaýipsizdik komı­teti. Byltyr derbes derekterdi jınaý jáne óńdeý qaǵıdalary bekitildi. Sondaı-aq ótken jyly elektrondy aqparattyq resýrstardaǵy der­bes derek­terdi qorǵaý talaptaryn, elektron­dy qujat pen elektrondy sıfr­lyq qoltańba týraly zańnamany buzǵany úshin jaýapkershilikke tartý tájirıbesi bastaldy. 2020 jyly 17 ortalyq memlekettik organ vırýsqa qarsy qorǵaý, kompıýterlik shabýyldardy jáne aqparattyń taralýyn boldyrmaý, aqparattyq qaýipsizdik oqıǵalaryna monıtorıng júrgizý quraldarymen ja­raq­tandyryldy. Sonyń nátı­je­sinde mem­lekettik organdarda aqparattyq qaýip­sizdiktiń 4 myń oqys oqıǵasyna ákep soqqan oqı­ǵa­lardyń 55 myńnan astam biregeı túri tirkelgen.

Kıbershabýyldardyń ómi­ri­miz­ge dendep engeni sol, ha­lyq­­tyń kózge kórinbeıtin qaýip-qater­lerden habardar bolý kór­set­­kishi de jaqsarǵan. О́tken jyl­­dyń qyrkúıek aıynda júr­gizil­gen áleýmettik zertteýdiń qory­tyn­dy­sy­na súıensek, byltyr ha­lyqtyń kı­berqaýipten habardar bolý kór­setkishi 78 paıyzdy quraǵan. Kórsetkish 2018 (62,9 paıyz) jáne 2019 (73,5 paıyz) jyldarmen salystyrǵanda álde­qaı­da jaq­sar­ǵan.

Aıtpaqshy, Úkimettiń «Aqpa­rat­tyq-kommýnıkasııalyq teh­no­­logııalar jáne aqparattyq qa­ýipsizdikti qamtamasyz etý sala­syndaǵy biryńǵaı talaptardy bekitý týraly» Qaýlysyna ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý josparlanýda. Búginde tıisti usynystardy ázirleý úshin arnaıy jumys toby qurylǵan. Baǵdarlama josparyna sáıkes, otan­dyq IT-kompanııalarǵa aq­pa­rat­tyq-kom­mý­nı­ka­sııalyq ı­nfra­qurylymnyń ult­tyq qa­ýip­sizdik júıeleriniń jumy­syna qatysý múm­kindigi berilýi tıis.

Biz sóz etken «Kıberqalqan» tujy­rym­­damasy 2023 jyly qorytyn­dy­lanbaq. Ol eń aldymen Qazaqstannyń kıberqaýipsizdik júıesin jetildirip, naqty jolǵa qoıýy kerek. Máselen, 2022 jylǵa qaraı Qazaqstannyń jahandyq kıberqaýipsizdik ındeksin 0,600-ge jetkizý mindeti tur. Sondaı-aq 2022 jyly aqparattyq qaýip­siz­dikke tónetin qaterler týra­ly halyqtyń habardar bolý kórsetkishin 2018 jylmen salys­tyrǵanda 20 paıyzǵa arttyrý júk­telgen. Budan bólek, aqpa­rat­tyq qaýipsizdik salasynda qaıta daıarlanǵan mamandar sany keler jyly 800 adamǵa jetýi kerek. Sonymen qatar memlekettik jáne kvazı­memlekettik sektorlarda paı­­­­da­la­nylatyn aqparattandyrý jáne baı­lanys salasyndaǵy otan­dyq baǵ­dar­la­ma­lyq ónimderdiń úle­si 2017 jylmen sa­lystyrǵanda 50 paıyzǵa artýy qajet.

Kıberqylmys kúsheıgen sa­­­ıyn, kı­ber­qaýipsizdik júıesin je­tildirip otyrý mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Osy oraıda, byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda birqatar tapsyrma berdi. Atap aıtqanda, «Sıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasyn Aqparattyq-kom­mý­nıkasııalyq tehnologııa­lar sala­syn jáne sıfrlyq salany damytý tu­jy­rym­da­masyna transformasııalaý boıynsha jumys júrgizildi. Ony iske asyrý úshin «Sıfrlyq ómir salty» (DigitEL) ulttyq jobasy ázirlendi.