«Atom» dese, bizdiń halyq at tonyn ala qashady. Mine, sodan beri «Atomnan aýlaq!» dep baıbalam salǵan jurt áleýmettik jelini órtep jiberýge shaq qalyp tur. Árıne, olardyń «saý basymyzǵa saqına tilemeıik!» degen jaqsy kóńilin túsinýge bolatyn shyǵar. Biraq bizdiń «Kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa boldy» demeı, haıppen emes, baıyppen baǵamdap, aldymen bizge AES ne úshin qajet bolǵanyn ǵylymı túrde zerttep kórgenimiz durys. Sonda ǵana Prezıdenttiń «Qazaqstanǵa atom elektr stansasy qajet» degen málimdemesiniń mánin tolyq túsiner edik.
«Atom» dese boldy, bizdiń halyqtyń esine aldymen Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta atom qarýynan qyrylǵan japon, odan qala berse kelmeske ketken Keńes ókimeti kezindegi talaı jannyń janyn jalmaǵan Chernobyldaǵy jarylys, Semeı polıgony túsedi. Biz kóbine onyń qaýipti jaǵyn ǵana bilemiz. Al ekinshi jaǵy – energııa kózi turǵysynan qaraǵanda, onyń áldeqaıda qaýipsiz ekenin, úsh uıyqtasańyz da túsińizge kirmeıtin ónimdi energııa qaınary ekenin bile bermeıtin kórinemiz.
Álemde qazirge deıin 500-ge tarta atom elektr stansasy bar. Onyń kóbi AQSh pen Eýropada ornalasqan. Odan keıin Japonııa, Qytaı, Reseıde de bar. Sonymen birge basqa damýshy elderdi qosqanda, jalpy 50 memlekette ıadrolyq reaktor bar. Elimizben odaqtas Belarýs, Armenııada ıadrolyq reaktordyń ıeleri. Tómendegi keste álemde ıadrolyq reaktory bar elder:
Atom elektr stansasyna qajetti shıkizat – ýran 235 (U235). Onyń mólsheri tabıǵı ýrannyń quramynda óte az, 1%-dan tómen. Qalǵany – U238. Sondyqtan U235 quramyn kóbeıtý úshin baıytý tehnologııasy qoldanylady. Ony ádette shamamen 4%-ǵa deıin kóbeıtý qajet. Qazirgi ýaqytta zertteletin jáne ázirlenetin jyldam reaktorlyq tehnologııa U238-di tikeleı qoldanady. Bul ýrannyń (U-nyń) paıdalaný koeffısıentin edáýir arttyrady. Atom bombasynda qoldanylatyn otyn konsentrasııasy 90%-dan joǵary U235 nemese PU239 (PU239 tabıǵatta joq jáne ony ıadrolyq reaktorda neıtrondy bombalaý arqyly óndiredi). 1 kılo ýran bóliný arqyly 1 myń tonnaǵa jýyq joǵary sapaly kómir energııasyn shyǵara alady. Al sıntezdelse tipti joıqyn energııa paıda bolady. Elimizde Ýrannyń saqtalý mólsheri álem boıynsha birinshi orynda tur. Bul bizdiń atom energııasyna qajetti shıkizattyń qaınaryna kepildik beredi. Atap aıtqanda, elimizdiń AES salýda basqa elderge qaraǵanda áleýeti áldeqaıda joǵary.
Carapshylardyń boljaýynsha, qazir elimizde elektr energııasynyń suranysy kúnnen-kúnge artýda. Suranys 2030 jylǵa qaraı 136 mlrd kVt/saǵ, al 2050 jyly 172 mlrd kVt/saǵ-qa deıin ósedi eken. Sondyqtan suranysty qanaǵattandyrý men tozǵan elektr stansalarynyń jumysyn toqtatyp, qaıta jańǵyrtý kezek kúttirmeıtin másele. Boljam boıynsha, 2030 jylǵa qaraı 11-12 GVt toq tarata alatyn jańa qondyrǵylar qajet bolsa, al 2050 jylǵa qaraı 32-36 GVt toq taratatyn jańa qondyrǵylar kerek eken.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin, elektr energetıkasy salasyna zor ózgerister jasady. Alaıda túbegeıli ózgerister jasaı alǵan joq. Onyń qurylǵylary áli 1960-1980 jyldary paıdalanýǵa berilgen energetıkalyq qurylǵylardyń negizinde tur.
2019 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstannyń jylý elektr energııasynyń qýaty – 18 935,7 MVt. Onyń 53%-y (10 052 MVt) qurylǵysy 30 jyldan astam ýaqyt jumys istep keledi. Gıdroenergetıkalyq qýaty 2 636,7 MVt bolyp, onyń da 69% (1840 MVt) qurylǵysy 30 jyldan astam ýaqyt jumys istegen. Jalpy, 145 dana týrbınalyq qondyrǵynyń 26%-nyń (38 dana, 2860 MVt) paıdalaný merzimi múldem ótip ketken. Al onyń 35 danasynyń (4280 MVt) paıdalaný merzimi aldaǵy bes jylda aıaqtalady.
Demek, elimizdiń elektr energetıka salasy aldaǵy jaqyn jyldary úlken syn-qaterlerge dóp kelip tur. Muny Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Serik Jumanǵarın bıyl 12 aqpanda buqaralyq aqparat quraldary brıfınginde «qazirshe elektr qýaty jetkilikti bolǵanymen, aldaǵy 2-3 jylda Qazaqstan elektr qýatynan tapshylyq kóredi» dep rastady.
Taǵy bir másele, elektr energetıka óndirisiniń óńirlerge bóliný ahýaly men tıimdi elektr energetıka kózderiniń salystyrmasy qazirgi ekonomıkalyq damýmen keri mánge ıe. Iаǵnı elektr energııany kóp tutynatyn damyǵan óńirlerde elektr stansasy az, damý prosesi baıaý júrip jatqan soltústik óńirde elektr stansasy kóp.
«QazAqparat» aqparatyna sáıkes, Qazaqstandaǵy elektr energetıka óndirisi negizinen soltústik, batys jáne ońtústik óńirlerge bólingen. Eldegi elektr energetıka óndirisiniń 79,2%-y soltústik aımaqqa, 10,8%-y batys aımaqqa, 10%-y ońtústik aımaqqa tıesili. Jylý elektr energııasy qazaqstandyq energetıkalyq júıede basym oryndy ustap, onyń ishinde kómir energııasymen elektr óndirý 75%, tabıǵı gazben óndirý 10,1%, mazýtpen óndirý 4,9%, al gıdroenergetıkanyń ustaıtyn bóligi 9%-dy quraıdy.
Jasyl energııa kózderi – jel, kún energııasynyń energetıka kózderindegi ustaıtyn salystyrmasy elimizde óte az.
Qazirgi tańda elimizdiń ońtústik óńiriniń ekonomıkalyq damýy soltústik óńirge qaraǵanda jyldam. Osyǵan baılanysty, elektr energııasyna suranys ta kúnnen-kúnge ósip keledi. Elimizdiń soltústik óńirinde elektr energııasynyń bir bóligin Reseıge eksport jasasa, ońtústik óńirinde kerisinshe ımportqa súıenip otyr. Elektr energııasynyń mundaı teńgerimsiz taralýy elimizdiń elektr energııasynyń ózindik qunyn qymbatqa túsirýde. Energııanyń qymbatqa túsýi – taýar óndirisiniń qymbattaýy. Bul otandyq ónimdi básekelestik qýattan aıyrady.
Sonymen birge tıimdi elektr energetıka kózi bolyp tabylatyn gıdroelektr stansalarynyń elimizdegi tapshylyǵy energetıkalyq strategııalyq qaýipsizdik júıesine bolashaqta qaýip tóndirýi múmkin. Álmısaqtan beri bir eldiń ekinshi elge táýeldi bolmaýy men ekonomıkalyq kiriptarlyqqa tap bolmaýynyń kilti onyń energetıkalyq qaýipsizdiginde. Elimiz munaıǵa, kómirge, temirge jáne basqa qazba baılyqtarǵa zárý bolmaǵanymen elektr energııasyn óndiretin sý energııasyna zárý. Bul bizdiń energetıkalyq qaýipsizdik jaǵyndaǵy álsiz tusymyz. Elimizde aǵyp jatqan ózenderdiń bastaýynyń kóbi kórshi elderden keledi. Biz bul ózenderdi elektr energııasyna aınaldyrý emes, osy sýlarmen aýyz sý máselesi men egis alqaptaryn sýlandyryp alsaq, sonyń ózi shor-shor altyn bolaıyn dep tur. Al ekologııalyq taza energııa bolyp tabylatyn jel energııasy men kún energııasyn paıdalanyp elektr energetıka suranysy men qaýipsizdigin túbegeıli sheshýdiń aýyly áli de alys. Onyń sebebi: birinshi, jel men kún taza jasyl energııa bolǵanymen onyń ózindik quny sý jáne kómir, gazben óndiriletin elektrden áldeqaıda joǵary. Ekinshi, taza jasyl energııanyń elimizde zor mólsherde óndirilýine jáne aýmaqtyq qamtý kólemin sheksiz arttyrýdyń múmkindigi joq nemese az. Úshinshi, jel energııasy men kún energııasy jylý energııasy men atom energııasyna qaraǵanda turaqsyz. Onyń elektr energııasyn az berýi men kóp berýi bir qudaıdyń qolynda. Sondyqtan jel men kúnnen alynatyn elektr energııasy qazirshe jylýdan, sýdan, atomnan alatyn energııanyń ornyn múldem basa almaıdy. Ol tek birtindep damıtyn energııa kózi. Al jylý energııasyn paıdalaný arqyly elektr energııasyn alý, onyń ekologııany búldiretin, energııa kózin barynsha sarp etetin ereksheligine qaraı, endigi jerde ol ótken shaqtyń enshisinde qalady. Sol úshin adamzat tarıhyndaǵy joıqyn energııa kózi – atom energııasy ǵana elimiz úshin ekonomıkalyq damýdyń qajetin qanaǵattandyratyn, sonymen birge energetıka qaýipsizdigin túbegeıli sheshýge múmkindik beretin birden-bir elektr energııa kózi bolyp tabylady. Qazirgi tańda elimizdiń elektr energııasy qaýipsizdigin sheshý bıliktiń aldynda kezek kúttirmeıtin másele. Eger bul másele oń sheshim tappasa, onda bılikke kim kelse de Qazaqstannyń aldaǵy on jyldyq damýy týraly aýyz ashý qıyn. Sondyqtan bizge atom elektr stansasyn salý qajet dep esepteımin.
Atom elektr stansasy keıbireýler oılaǵandaı atom qarýy emes! Ekeýiniń alyný ádisi uqsaǵanymen, fýnksııasy múldem basqasha. Atom energııasyn álemde damyǵan elder ǵana paıdalanyp jatqan joq. Ony biz sııaqty damýshy elder óz ıgiligine jaratyp otyr. Sol úshin, «shegirtkeden qoryqqan egin ekpestiń» kerin keltirmeı, atom dese at tonymyzdy ala qashpaı, eldiń erteńin oılap Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysyn qoldaǵanymyz durys! Bizge atom elektr stansasy qajet!
Erbosyn NURMUHAN,
ekonomıst
