Mine, osy jáne ózge de ózekti máselelerge sala mamandary jáne jaýapty ókilder arqyly jaýap izdep kórdik. Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Ǵylym komıtetiniń basshysy Janna Qurmanǵalıeva Joldaýdaǵy máselelerdi ǵalymdardyń kóp jyldan beri aıtyp kele jatqanyn jetkizdi: «Prezıdenttiń Joldaýy ǵylymı qaýymdastyqtyń arasynda úlken qoldaýǵa ıe bolyp otyr. О́ıtkeni Joldaýdaǵy máseleler ǵalymdar tarapynan qanshama jyl boıy aıtylyp, kóterilip kele jatyr. Bul qandaı túıtkilder? Birinshiden, ǵalymdar jalaqysynyń turaqsyzdyǵy. Búginde ǵalymdar jalaqyny ınstıtýt dırektory bolmasa, tek qana konkýrs arqyly ǵana ala alady. Byltyrǵa deıin konkýrstar 3 jylda bir ret qana ótkiziletin. Sondyqtan ǵylymı qyzmetker bolǵanymen, ǵalym konkýrsta jeńbese, 3 jylǵa deıin ǵylymnan da, ınstıtýttan da qol úzýge májbúr bolatyn. Munyń sebebi qazir qoldanystaǵy «Ǵylym týraly» zańǵa sáıkes bazalyq qarjylandyrý kólemine tek ákimshilik jáne tehnıkalyq qyzmetkerlerdiń jalaqysy jáne ǵımaratty ustaý shyǵyndary kiredi. Osy jaǵdaıdy ózgertý úshin Memleket basshysy bazalyq qarajat esebine jetekshi ǵalymdardyń jalaqysyn engizýdi tapsyrdy. Ekinshiden, Joldaýdaǵy ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdarǵany – ǵalymdardyń eńbegine laıyqty jalaqy tóleý máselesi. 2020 jyldy alatyn bolsaq, ǵalymdardyń ortasha eńbekaqysy 152 myń teńgeni qurady. Sondyqtan qazir biz Prezıdenttiń Joldaýda aıtqan tapsyrmasyna sáıkes qoldanystaǵy zańǵa ózgerister engizý boıynsha Qarjy mınıstrligimen jáne basqa da tıisti vedomstvolarmen birlesken jumystardy bastadyq», dedi J.Qurmanǵalıeva.
Irgeli ǵylym tikeleı qarjylandyrylady
Endi Joldaýda aıtylǵan taǵy bir túıtkil bar. Bul – irgeli zertteýlermen aınalysatyn ınstıtýttardyń jaıy. Memleket basshysy osy másele týraly: «Men Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizýdi tapsyrdym. Quzyrly mınıstrlik osyndaı ǵylymı mekemelerdi irikteýdiń jáne qarjylandyrýdyń aıqyn ári ashyq erejesin ázirleýi kerek», degen edi. Osy rette Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy J.Qurmanǵalıeva mynadaı pikirin alǵa tartty:
«Irgeli ǵylymmen aınalysatyn ınstıtýttardy qarjylandyrý máselesi eń aldymen áleýmettik-gýmanıtarlyq zertteýlerge qatysty. Iá, atalǵan túıtkildiń túıinin tarqatýdy Prezıdent byltyr tapsyrǵan. Alaıda tıisti zańnamaǵa ózgeris engizbeı, másele sheshilmedi. Sondyqtan irgeli ǵylymmen aınalysatyn ınstıtýttardy qarjylandyrýǵa kedergi keltirip turǵan zańnamaǵa ózgeris engizýdi mindettedi. Sodan soń Joldaýdaǵy ǵalymdardyń qoldaýyna ıe bolǵan mindet – Ulttyq ǵylymı keńesterge qatysty ózgeris. Buǵan deıin ǵalymdar Ulttyq ǵylymı keńesterdiń sheshimine jıi shaǵymdanatyn. Biraq aryzyn qarastyrýǵa múmkindik bolmaıtyn. Endi Prezıdenttiń Joldaýdaǵy tapsyrmasy boıynsha Ulttyq ǵylymı keńesterdiń sheshimine apellıasııa ınstıtýty engiziledi».
Osy oraıda oqyrmandar men qoǵam arasynda «Irgeli ǵylymmen aınalysatyn naqty qandaı ınstıtýttar tikeleı qarjylandyrýǵa ıe bolmaq?» degen suraq týatyny zańdy. Tıisti vedomstvonyń taratqan aqparatyna qaraǵanda, bul – ulttyq mazmuny bar gýmanıtarlyq ǵylymdar, tarqatyp aıtqanda, til bilimi, ádebıet, tarıh, fılosofııa, arheologııa salasyn qarjylandyrý joǵary deńgeıde emes. Sol sebepti de atalǵan ǵylym salasyna, sondaı-aq osy baǵyttarda zertteýler júrgizip júrgen ǵalymdarǵa memleketten qoldaý kórsetilýi kerek.
Joldaýdy tıimdi iske asyrýǵa septesetin usynystar
Prezıdent Joldaýda: «Ǵylymdy damytý – bizdiń asa mańyzdy basymdyǵymyz. Bul saladaǵy túıtkilderdiń sheshimin tabý úshin jyldyń sońyna deıin zańnamaǵa ózgerister engizý qajet», dedi. Ǵylym salasyn damytýǵa ne kedergi? Ony joıý úshin zańǵa qandaı ózgerister engizý kerek? Osy suraqty Adam quqyǵy, ınklıýzııa jáne azamattyq qoǵamdy zertteý ortalyǵynyń dırektory, Eýrazııalyq tehnologııalyq ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, quqyq PhD doktory Halıda Ájiǵulovaǵa qoıyp kórdik.
«Byltyr áriptesterimmen birge «Instıtýsıonaldyq reformalar men 100 qadam Ult jospary boıynsha sektordy ózgertý menedjerlerin daıarlaý» memlekettik baǵdarlamasyna qatystyq. Sonda eldegi ulttyq ǵylymnyń jaı-kúıine jáne ǵylymdy basqarýdyń progressıvti halyqaralyq tájirıbesine keshendi taldaý júrgizdik. Col zertteýdiń negizinde Qazaqstanda ǵylymdy basqarý boıynsha birneshe usynys ázirledik. Bul usynystar 12 eldiń jetekshi ǵylymı ortalyqtary men ýnıversıtetteriniń, Qazaqstannyń ǵylymı qoǵamdastyǵy men memlekettik organdarynyń belgili ǵalymdarynyń qatysýymen túrli pikirtalas alańdarynda talqylandy. Osy usynystardyń birnesheýin júzege asyrý úshin Salyq kodeksine jáne «Ǵylym týraly» zańǵa ózgerister jobasyn daıyndadyq. Birinshiden, salyqtyq jeńildikter men preferensııalar arqyly kompanııalardyń ǵylymǵa jeke ınvestısııa salýyna salyqtyq jeńildikter. Qazir Qazaqstandaǵy ǵylymı-zertteýlerdiń kóp bóligi memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylady. Ǵylymǵa jeke ınvestısııalardyń úlesi óte az. Zertteýler men ázirlemelerge ınvestısııa salatyn kompanııalar úshin tartymdy salyq rejimi jaǵdaıdy ózgertýge kómektesedi. Endi Salyq zańnamasyna sáıkes salyqtyq jeńildikter, onyń ishinde qosymsha qun salyǵynan bosatý tek ǵylymı uıymdardyń ózine ǵana qatysty. Biz basqa kásipkerler úshin de salyq jeńildikterin engizý kerek dep esepteımiz. Bul kompanııaǵa paıdany arttyrýǵa nemese óndiris shyǵyndaryn azaıtýǵa kómektesetin ǵylymı-zertteýlerge ınvestısııa salýǵa yntalandyrady», dep jaýap berdi H.Ájiǵulova.
Sarapshymyzdyń áriptesterimen birlese jasaǵan ǵylymnyń damýyna yqpal etetin ózgerister jaıly taldaýlary budan da tereńde eken. Ǵylymdy basqarýdyń progressıvti halyqaralyq tájirıbesine keshendi taldaý júrgizgen toptyń múshesi bıznes tarapynan ǴZTKJ (ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar) úlesin (jalpy qarjylandyrýdyń 60% paıyzdan 75% paıyzǵa deıin) ulǵaıtýdy usynyp otyrǵanyn jetkizdi. H.Ájiǵulova men komandalas zertteýshileriniń oıynsha, ǴZTKJ-ǵa ketetin shyǵyndar boıynsha salyq salynatyn paıdadan shegerimderdiń somasy Sıngapýrdyń úlgisimen 300%-ǵa deıin ulǵaıtylýy tıis. Mundaı shara Sıngapýrǵa 1990 jyldary ınnovasııalyq joǵary tehnologııalyq kompanııalardyń kóbeıýine, damýyna múmkindik berdi. Al Qytaıda kompanııalar ǴZTKJ nátıjeleri engizilgennen keıingi birinshi tabys túsken soń 2-5 jyl boıy salyq demalysyn ala alady.
«Kásipkerlikke salyq jeńildikterin beretin ýaqyt jetti. Ǵylym men ınnovasııanyń negizgi qozǵaýshysy – bıznestiń suranysy. Sonymen qatar salyqtyq jeńildikterdi alý múmkindigi shaǵyn jáne orta bıznesti ǵylymı-zertteýlerge ınvestısııa salýǵa yntalandyrady. Osylaısha, biz Qazaqstanda ǵylymdy qajet etetin óndiristerdiń sanyn kóbeıtemiz: bul ınnovasııalyq ónimder men qyzmetter bolýy múmkin. Salyqqa qatysty taǵy bir usynys, ýnıversıtettik ǵylymdy damytý qajet. Salyqtyq jeńildikter joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymnyń damýyna yqpal etedi. Joǵary oqý oryndaryndaǵy zertteýlerdiń tıimdiligi óte joǵary. О́ıtkeni ýnıversıtetterde qundy adamı resýrstar, ıaǵnı ǵalymdar, sondaı-aq zertteýlerge arnalǵan zamanaýı zerthanalar qurýǵa arnalǵan alańdar bar. Ýnıversıtetter men kásiporyndar óte jemisti yntymaqtastyqta bola alady. Máselen, kompanııalar ýnıversıtetterde endaýment (endowment) qorlaryn quryp, sol arqyly ǵylymı tapsyrystar bıznes qajettilikterine qaraı qarjylandyrylady. Ǵylym, kásipkerlik parkteri – ýnıversıtetter men bıznestiń tabysty yntymaqtastyǵynyń taǵy bir mysaly. Aıtalyq, Ulybrıtanııadaǵy Lofboro ýnıversıtetinde Ǵylym jáne kásipkerlik parki quryldy, onda ulttyq álemdik bedeli bar 80-nen asa kompanııanyń keńseleri usynylǵan jáne 2 500-den astam adam jumys isteıdi. Osyndaı saıabaqtar aıasynda ýnıversıtetter men bıznes jańa ǵylymı bilim men tehnologııalardy qurý jáne ǵylymı qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý úshin birlesken ǵylymı jobalardy júrgize alady», deıdi H.Ájiǵulova.
Onyń oıynsha, joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylym jónindegi prorektorlardyń jergilikti kásipkerlerdi ǵylymı-zertteýlerine ınvestısııa tartýǵa yntalandyrý úshin óz ýnıversıtetteriniń ǵylymı áleýetin bıznes-qaýymdastyqqa satýy mańyzdy. Atap aıtqanda, joǵary oqý oryndary jyl saıyn jármeńke ótkize alady. Ýnıversıtetterde jas ǵalymdarǵa ǵylymı kásipkerlikti úıretýge bolady jáne bul olarǵa ózderiniń ǵylymı startaptaryn qurýǵa kómektesedi. Osylaısha, bizde ǵylymı-zertteýlerden aqsha tabatyn jáne ózderiniń ǵylymı jobalaryna ınvestısııa tarta alatyn ǵalym-kásipkerler qaýymy qalyptasady. Sonda elimizden de Ilon Mask sııaqty otandyq mıllıoner ǵalymdar shyǵady.
Aıaqtalmaı qalǵan zertteýler bar
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda ǵylym salasyn granttyq qarjylandyrý merzimin bes jylǵa deıin uzartý máselesin qarastyrýdy tapsyrdy. Bul nesimen mańyzdy? Ǵalymdar men ǵylymǵa qandaı paıdasy bar? Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janynan qurylǵan Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy Elaman Aıboldınov ǵylym salasyn granttyq qarjylandyrý merzimin bes jylǵa deıin uzartý ǵylymı nátıjeni jaqsartýǵa septigin tıgizetinin aıtady.
«Ǵylym salasyn granttyq qarjylandyrý merzimin bes jylǵa deıin uzartý keıbir uzaq ýaqytty qajet etetin mańyzdy zertteýlerge óte paıdaly. Jalpy, ǵylymı jańalyq nemese ǵylymı-zertteýdiń nátıjesi 1-2 jylda shyǵaryla salmaýy múmkin. Ártúrli ǵylym salasy bar ǵoı, mysaly, kartoptyń sortyn, qoıdyń, jylqynyń tuqymyn shyǵarý 3-5 jyl emes, ondaǵan jyldy qajet etedi. Osyndaı baǵyttaǵy zertteýlerge 3 jyldyq qana qarajat bólinedi. Ári qaraı taǵy konkýrsqa beredi. Bul joly konkýrstan túrli sebeppen ótpeı qalýy múmkin. Sondaıda zertteý sońyna, nátıjesine jetpeı aıaqsyz qalyp qoıady. Sodan kelip áp-ádemi jumys istep, jaqsy nátıjeniń shetin kórsetip qalǵan, bir-birin tolyqtyryp áreket etken ǵalymdar toby tarap ketip jatady. Otandyq ǵylymǵa, ǵalymdarǵa senim sodan tómendeıdi. Sol sebepti Prezıdenttiń Joldaýdaǵy aıtylǵan tapsyrmasy óte oryndy. Bul – eń aldymen ǵalymdar men ǵylymǵa paıdaly sheshim», deıdi E.Aıboldınov.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, Joldaý júgi jeńil bolmaı tur. Eń bastysy – tapsyrmalar men mindetterdiń qalaı, qandaı nátıjemen oryndalatynynda. Al odan da mańyzdysy – ǵylymǵa, ǵalymdarǵa tıimdi tetiktiń bolýy.
