Ǵylymnyń damýy eldiń órkendeý deńgeıiniń, onyń ekonomıkalyq ál-aýqatynyń, áleýetiniń artýyna negiz bolatyndyǵy esh dáleldeýdi qajet etpeıdi. Joldaýda elimizdiń bilim berý jáne ǵylym salasynyń aldynda kezek kúttirmes aýqymdy mindet turǵany ári onyń ýaqyt talabyna saı bolýynyń mańyzdylyǵy aıtyldy. Búginde Qazaqstan ǵylymy eleýli zııatkerlik áleýetke ıe bola otyryp, eldiń halyq sharýashylyǵy áleýetin saqtaýdaǵy tıimdiligimen qatar geologııa, hımııa, munaı hımııasy, metallýrgııa, bıologııa, matematıka, fızıka, medısına, agrarlyq ǵylymdar, tarıh, mádenıet, til jáne ádebıet salasyndaǵy zertteýlerdiń damýyna úles qosty. Serpindi tehnologııalardyń jasalýyna yqpal etti.
Damyǵan elderde ǵylym salasynyń damýy birinshi kezekte ony qarjylandyrý kólemine baılanysty baǵalanady. Bul otandyq ǵalymdarymyzdyń arasynda asa qyzyǵýshylyq týǵyzyp keledi. Osy oraıda tıisti mınıstrliktiń belsendi jumysy arqyly ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyrý kólemi álemdegi qarjylyq jáne ekonomıkalyq daǵdarystan týyndaǵan memlekettik bıýdjet tapshylyǵyna qaramastan, jyl saıyn ósip kele jatqany qýantady.
Ǵylymnyń ekonomıkanyń naqty sektorymen ózara baılanysyn kúsheıtý, ǵylymı qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý salasyn damytýǵa kúsh salý zaman talaby. Qazaqstan – munaı, kómir, gaz jáne ýran keni, hrom, temir, alıýmınıı, taǵy da basqa asyl jáne sırek metaldar men qospalaýshy elementter qoryna baı el. Osynaý tabıǵı baılyqty utymdy paıdalaný elimizdiń aldynda zor múmkindikter asha otyryp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasynyń qarqyndy damýyna yqpal etetini sózsiz.
Prezıdent Joldaýynda ǵylymdy damytý maqsatynda túıtkildi máselelerdiń sheshimin tabý úshin jyldyń sońyna deıin zańnamaǵa ózgerister engizip, jetekshi ǵalymdarǵa turaqty ári óz eńbegine laıyqty jalaqy tóleýdi ǵylymǵa bólinetin bazalyq qarajat esebinen qamtamasyz etýge baılanysty aıtylǵan máselelerdiń kóterilgeni qýantady. Sebebi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda ákimshilik qyzmetkerlerden ózge ǵalymdarǵa tek granttyq jobalardy oryndaý barysynda ǵana jalaqy tólenedi. Al osy ákimshilik quram turaqty ári jobalardy júzege asyrý barysynda da eńbekaqy alyp otyrýy ádiletsiz der edim. О́ıtkeni jas ǵalymdardyń ǵylymǵa kelmeýiniń basty sebebiniń biri turaqty jalaqy almaýymen baılanysty. Sondyqtan Prezıdenttiń Ulttyq keńes otyrysynda irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tərtibin engizýdi tapsyrǵany, sonymen birge ǵylym salasyn granttyq qarjylandyrý merzimin bes jylǵa deıin uzartý məselesin qarastyrý ýaqyt kúttirmeıdi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qoǵamda ádilettilik ornatýdyń mańyzdylyǵyn, adam kapıtalyn damytý máselesin turaqty nazarda ustap keledi. Osy oraıda orta, joǵary bilim men ǵylymnyń bir-birimen tyǵyz baılanysta bolýy, bilim oshaqtarynyń zamanaýı ádistemelik quraldar, oqý materıaldarymen qamtamasyz etilýi, óndiristik tájirıbe alańdarynyń zaman talabymen saı bolýy aldaǵy ýaqytta otandyq ǵylym salasyndaǵy sapaly ári tyń jobalardyń júzege asýyna múmkindik beretini anyq.
Desek te, pandemııa kezinde elimizdiń bilim berý júıesinde kóptegen túıtkildi jaǵdaıdyń boı kórsetkeni belgili. Ári osy kezeńde bilim salasynyń deńgeıi birshama tómen túsip ketkeni de belgili. Osy oraıda óziniń kóterer júgi óz aldyna bir bólek sala retinde bilim men ǵylymdy bir-birinen bóle jaryp qaramaǵanymyzben de, atqarar sharýasyna qaraı eki bólek mınıstrlik retinde bólip alǵan durys. Iаǵnı baǵdarlamasy, oqý-ádistemelik bazasy bólek bilim salasyn zamanaýı jańalyqtardyń bastaýynda turǵan, óndiristik sıpaty basym, elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna serpin beretin ǵylym salasynan bólip, dara damytqan áldeqaıda jemisin beretini sózsiz. Elimizdiń bilim men ǵylym salasyn damytý el kelesheginiń baıandy bolýyna yqpal etetin basty basymdyq. Sondyqtan da bilim men ǵylym salasyna qatysty túıtkildi máselelerdiń Joldaýda kórinis tabýy saladaǵy tyń serpilisterge jol ashady dep senemin.
Tımýr ÁPENDIEV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Tarıhı demografııa jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy bóliminiń meńgerýshisi
