Aq teńiz, altyn jaǵalaý

ASPANYN UShAQTAR О́RNEKTEGEN ANTALIIа

Aq teńizdiń jaǵalaýynda jatyp aspanǵa qaraısyń. Antalııa aspany beınebir ushaqtardyń «kúre jolyna» aınalyp ketkendeı. Kóz ushynan mınót saıyn irkes-tirkes bop ushyp kele jatqan aq qanat alyp laınerler kórinedi. Birazdan soń keıbir eldiń ushaqtaryn, tipti, «jyǵa tanıtyn» bop aldyq. «Mysaly, – deısiń jaǵajaıdan aspanǵa qarap turyp, ­– anaý qyp-qyzyl boıaýmen kómkerilgen túrikterdiń ushaǵy...». Kóz kórgendi derekter de dáıekteı tústi. Sóıtsek, Antalııa, Kemer, Tekkır, Sıde, Alanııa, Belek sııaqty teńiz jaǵasyndaǵy ǵajaıyp qalalarǵa kep demalýdy uıǵarǵan týrısterdi qushaǵyna toltyryp alǵan ushaqtar munda mınót saıyn qonady eken. Sát saıyn ushyp-qonyp jatqan ushaqtar «tasqynyna» tótep beretin áýejaıy da óte áleýetti. Túrkııadaǵy eń iri jáne qazirgi zaman talabyna laıyq bul mekenjaı bir jylda 150 myń ushaq pen 25 mıllıonǵa deıin týrıst qabyldaı alady. Teńizdi kemerlegen kermek sýǵa mal­typ, jaǵajaıdaǵy taban kúıdiretin ystyq qumǵa etpetteı jatqan týrıs­ter­diń tústeri de, tilderi de san alýan. Reseıden kelgen bir týrısten «baýyrym, bul qaı teńiz?» dep suradym. «Árıne, Jerorta teńizi» dedi ol. Suraǵan sebebim túrik aǵaıyndar Jerorta teńiziniń shyǵys bóligindegi Balqan túbegi men Kishi Azııa jáne Krıt araly arasyndaǵy jartylaı tuıyq sýdy Ege Denizi dep ataıdy eken. Bul – Egeı teńizi degen sóz. Kóne grek tilinde Egeı teńizi «eg» – sý jáne «aıges» – tolqyn degen sóz­den shyqqan degen de boljam bar. Al bolǵarlar «Bıalo more» deıtin kórinedi. Shynynda, jaǵajaıdan qaraǵanda kókpeńbek bop tolqyp jatatyn uly sý taý ústinen kóz tastaǵan kezde áppaq aq aıdynǵa aınalady. Kúnge shaǵylysqan mop-momaqan aıdynnyń tereńdigi 200 metrden 1000 metrge deıin jetedi. Áıgili «Tıtanıktiń» syńary atanǵan «Brıtannık» kemesin jumyryna juq kórmeı juta salǵan da biz tamsanyp otyrǵan osy shalqar teńiz.  

PAMÝKKALE – MAQTAQALA

Túrikterge tán demeseńiz, Aq teńizdiń aınalasyndaǵy tarıhı jádigerlerdiń kóbisi ejelgi grek, kóne rım, latyn ımperııasy, venesıandar respýblıkasy deı ma aý, áıteýir bógde jurttyń tarıhyna qatysty derekterge toly. Osman ımperııasynan qalǵan belgiler de barshylyq. Sondyqtan búgingi Túrkııany san túrli órkenıetter mádenıetiniń altyn besigi desek te bolǵandaı. «Júz ret estigennen, bir ret kórgen artyq». Sonyń biri – Pamýkkale. Túrik tilindegi «Pamýkkale» ataýyn qa­zaq­­shaǵa aýdarsaq «Maqtaqala» de­gen­­di bildiredi. Kórgen de armanda, kór­megen de armanda bul «qala» – ta­bı­ǵat-ananyń adamzat urpaǵyna degen ǵajaıyp tartýy. Tabıǵattyń ózi músindegen mundaı «ǵajap jerdi», tip­ti, burynǵynyń eń qııaly júırik degen aǵaıyndy Grımmderi de, búginginiń Djoan Roýlıngi de (ataqty «Garrı Potteriń» avtory) oılap taba almas. Tilimiz jetkenshe túsindirip kóreıik. Qaraǵan adamnyń kózin qaryqtyrardaı appaq zat – taý jartastaryn jaryp shyqqan bulaq sýlarynyń quramyndaǵy áktastardan paıda bolǵan. Eshbir elde joq jáne ózinshe bir áshekeıli bul álem Túrkııanyń ońtústik-batysyndaǵy De­nız­lı provınsııasynda ornalasqan. Tek­pishek-tekpishek bop jınalǵan farfor ydystardy kóz aldyńa ákelgendeı me qalaı? Endi birde ulýtasqa da uqsap ke­te­di. Mine, osy appaq «ydystarǵa» bulaq sýy erneýinen tolǵan kezde tipti ádemi kórinedi. Bir sózben aıtqanda, Pamýkkale naǵyz tabıǵat fenomeni. О́ıtkeni maq­taǵa uqsas appaq dúnıe ústinde jalań­aıaq júrip, ulý tastardan ádeıi qashap jasaǵandaı tabıǵı qaýashaqtarǵa jı­nal­­ǵan jyly sýǵa shomylýdan artyq qan­daı ǵanıbet bar. Mundaı jerdiń jazý­shy­lar men aqyndardy, rejısserler men sýretshilerdi ózine magnıt­she tar­ta­ty­ny taǵy bar. Andreı Mıhalkov-Konchalovskıı 1997 jyly Pamýkkalede «Odısseıa» telefılminiń keıbir epızodtaryn túsiripti. Sondaı-aq, osy tańǵajaıyp jerde 2012 jyly «Eles qýǵynshy-2» (Prızrachnyı gonshık-2) fılmi túsirilgen. Pamýkkaleniń ǵajaıyptary sonaý antıkalyq zamandardan beri kýrort­tyq aımaq retinde paıdalanylady eken. Al 1988 jyly Pamýkkale men onyń irgesindegi Ierapolıs qala­sy­nyń qırandylary IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik muralar tizimine engizilipti.

KLEOPATRA HAÝYZY

«Kleopatra patshanyń haýyzyndaǵy mıneraldy sýǵa shomylǵan adam boıyna erekshe kúsh-qýat alyp, jasarady» degen ańyz bar eken. Ańyz támsili boıynsha bul haýyzǵa shomylǵan adam táni men janyna jaıly sýdy ańsap, qaıta-qaıta kelgisi kelip turady. Haýyz sýy jyp-jyly, móp-móldir, al jer astynan úzdiksiz shyǵyp jatqan sýmen birge kóterilgen map-maıda kó­pir­shikter djakýzıdiń tabıǵı túrin kóz­ge elestetedi. Kleopatra patshaıym osy jyp-jyly kópirshik sýǵa sho­myl­ǵandy unatypty. Sýdyń dámi men túsi «Narzan» atty mıneraldy sýǵa da uqsap ketedi. Árıne, ejelgi rımdikter salǵan basseın men onyń jaǵasyndaǵy kolonnalar sherýi qazir joq. Keıbir jerlerde qırandylary ǵana qalǵan. Baıqaǵanymyz, Kleopatra haýyzy ejelgi Ierapolıs qalasynyń qasynda ornalasqan eken. Sol tusta rımdikter osy jerden termalnyı kýrorttyń qurylysyn salypty.

AMFITEATRLAR MEKENI

Antalııada júrmiz degenimiz bolmasa, kórgenimizdiń kóbisi ejelgi grek eskertkishteri, estigenimizdiń jartysy ejelgi grek tarıhyna qatysty derekter boldy. Jalpy, Túrkııanyń taýlary men baýlarynda, ásirese, kóne grek eliniń órkenıeti men mádenıetiniń bir belgisi – amfıteatrlardyń qırandysy óte kóp eken. Mysaly, Pamýkkalege jetý úshin ejelgi Rım shaharynyń saltanatty qaqpasynan ótip, sándi soqpaqtarymen kele jatqandaı áserde qaldyq. «Anaý-mynaý emes, Kleopatranyń ózi shomylǵan haýyz» atanǵan jyly bulaqtyń mańyn­da, mysaly, bir úlken amfıteatr tur. Onyń keremeti – amfıteatrǵa jınal­ǵan 15 myń adamnyń árqaısysy sonaý tómendegi sahnada aıtylǵan sózdi qaı qatarda otyrǵanyna qaramastan anyq estıtin bolǵan. Mine, ejelgi sáý­let­shi­ler sheberliginiń qudireti! Mine, bi­limdarlyǵynyń bıigi! О́ıtkeni kóne zamannyń kómbesinen alynǵan dálel­derde sol kezdegi sáýletshilerdiń akýstıka, dybys, ún aǵysyn dóp basyp, dál boljaǵany sonshalyqty qaıran qaldyrady.

JARTASTAǴY QABIRLER

Amfıteatrdyń qasynan kóne dáýir­degi Ierapolıs qalasynyń qıran­dy­laryn kórýge bolady. Ol jerde an­tıkalyq nekropol, rım qaqpasy, Apol­lon hramynyń úıindileri, sondaı-aq, kósheler men kolonnalar qaldyǵy baıqalady. Tarıhshylar bul qalany 4000 jyl buryn sala bastaǵan deıdi. Al bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrda ol rımdikterdiń bıliginde bolǵan. Teatrdyń qasyndaǵy taý betkeı­leri­nen jartastaǵy qabirler kózge túsedi. Ol da sán-saltanaty ózinshe órnektelgen bir meken. Esikteri men terezeleri bar qabirlerdi jartastan qashap jasaǵan qalashyq dep te qalasyń. О́ıtkeni ejel­gi sáýletshilerdiń ǵajaıyp óneri ony qabirden góri adamdar mekendegen úı­lerge kóbirek uqsatady. Áýestik je­ńip, esiginen ishine úńilgenbiz, sóıtsek, tóbesi pás, ishi tar eken. Biraq ejelgi grek órkenıetindegi qaıshylyqtarǵa qaıran qalýdyń da qajeti joq. Aýzymyzdyń sýy quryp áńgimelegen Kleopatra haýyzynyń qa­syn­da antıkalyq álemniń taǵy bir ke­remeti – óliler patshalyǵynyń «esigi» bar. Rımdikter ózderiniń «Aıd» dep atalatyn ańyzynda bul jerdi Plýtonnyń úńgiri dep ataǵan.

SÝǴA BATQAN ShAHARNEMESE DEMRE, MIRA, KEKOVA ǴAJAIYPTARY

Jolynyń uzaqtyǵy 11 saǵatqa sozylatyn Demre qalasyna bara jatqan jolda ejelgi Fınıkııa memleketiniń atymen atalatyn qalany basyp ótesiz. Qala «brendi» apelsın. Kóshelerine alyp qumyranyń eskertkishin qoıǵan. Jol uzaq jáne taýdan taýǵa asyp, keıde quz jartastardy jaǵalap otyrady. Taý ústinen Jerorta teńiziniń altyn jaǵalaýy kóz arbaıdy. Qazirgi Demre qalasynyń ornynda buryn Mıra atty qala bolypty. Ol Mıra degen jabaıy záıtún aǵashynyń atynan paıda bolǵan. Biraq zilzala men basqa da tabıǵı apattardyń saldarynan kóne qala túgeldeı sý astyna shókken. Sóıtip onyń ornyna jańa qala Demre boı kótergen. Demre degen sózdiń ózi Mıra qalasynyń ornyna salynǵan ekinshi qala degen maǵyna bildiredi. Túrikterdiń bir jaqsy qasıeti dinı jádigerlerge kelgende óte tózimdi eken. Jol-jónekeı Qasıetti Nıkolaıdyń shirkeýine alyp bardy. Bul týrıster óte kóp keletin oryn eken. Mysaly, shirkeý-jádiger bir maýsymda kún saıyn týrıs­terge toly 20 avtobýsty qabyldaıdy. Mıra óziniń tanymaldylyǵyn hrıs­tıan dininiń alǵashqy kezeńinde qatty tanytypty. Sol kezde Eýropada Santa Klaýs retinde tanymal bolǵan Qasıetti Nıkolaı Mıra qalasynda ómir súrip, jergilikti epıskop bolypty. Osy qalada dúnıeden ótken. Sondyqtan Demreni «Santa Klaýstyń qalasy» dep ataıdy eken. Osy tarıhty este qaldyrý úshin qoıylǵan qyzyl telpekti hám qyzyl shapandy Santa Klaýstyń eskertkishin de kórdik. Orystar «Ded Moroz», qazaqtar «Aıaz ata» deıtin shaldyń otany búgingi Túrkııanyń taýly aımaǵyndaǵy ejelgi shahar Demrede dep kim oılaǵan. Qasıetti haýarı Pavel Rımge bet alǵanda osy Mıra qalasynda basqa haýarılermen kezdesken deıdi. Onyń súıe­giniń qańqalary osydan júz jyl buryn Qasıetti Nıkolaıdyń shir­keýindegi qabirden tabylypty. Sóıtip ol Antalııadaǵy aımaqtyq murajaıǵa jáne Barıge jetkizilgen. IH-H ǵasyrlarda Osman ımperııasy flotynyń shabýyly kezinde shirkeýge aıtarlyqtaı nuqsan kelgen. Biraq HII ǵasyrlarda shirkeý qaıta qalpyna keltirilipti. Ondaǵy freskalar men mozaıkalar HII ǵasyrlarǵa jatady. Teńizge baryp shomylmaı qaıtý qandaı ókinishti bolsa, katerge minip, tolqynmen jaryspaý da ókinish. Al Kekova qalasyn kórý úshin mindetti túrde kemege miný kerek. Kek­ova degen qala tektonıkalyq qozǵa­lys­tyń saldarynan sý astyna ketken. Onyń úılerden, qorǵandardan, monshalardan, baspaldaqtardan, antıkalyq qalanyń taǵy basqa da qaldyqtary aral jaǵalaýynan anyq baıqalady.

NENI ÚIRENIP, QANDAI ISTI QOLǴA ALAMYZ?

Kórgenimizdi aıttyq, endi kóńilge túıgenimizdi ortaǵa salsaq. Antalııa, árıne, búgingi órkenıettiń altyn besigi. Biraq onyń «eski qala» dep atalatyn ortalyǵy tarıhı jádigerlerge tunyp tur. Týrıster shoǵyrlanatyn jerdiń biri de osy ara. Munda kelgen adam Osman ımperııasy dáýirine tap bolǵandaı kúı keshedi. Mundaı kóńil-kúıge biz Beı­jiń qalasyna barǵan kezde de tap bol­ǵanbyz. Qala ishinde «Kóne Beıjiń» degen qala bar eken. Ol týrısterdi óziniń tar kóshelerimen, kóne zamanǵa ǵana tán saýda-sattyqtarymen, ıis-qońysy muryn jaratyn qytaı dámderimen qarsy alady. Dál osyndaı kóriniske Bakýge barǵanda da kýá boldyq. «Qyz munarasy» degen jerde «Eski Baký» degen qalashyq bar. «Brıllıantty qol» atty fılmniń keıbir kórinisteri tú­siri­lgen tar kóshelerdi aralap, kóne ǵı­marattarǵa súısinip qarasań, qal­pa­ǵyń túsetin záýlim qorǵandarǵa tán­ti bo­lasyń. Al bizdiń eldegi oblys or­ta­lyqtarynda osyndaı qala ishindegi qalalar, ıaǵnı «qala-murajaılar» bar ma? Árıne, «bar» dep aıta almaımyz. Biraq «joq» bolsa, nege jasamasqa? Astanadaı arý qalany on-on bes jyldyń ishinde turǵyzǵan eldiń dáýleti úshin qala ishindegi «kóne qalany» salý qıyn sharýa bop pa? Mysaly, elimizdegi eń kóne shaharlardyń birinen sanalatyn Tarazdyń ortasynan oıyp turyp osyndaı «Kóne Taraz qalasyn» salýdyń dál qazir sáti túsip tur. Ol úshin eń aldymen burynǵy bazardy qala syrtyna kóshirý arqyly kóne qalanyń ornyn bosatyp bergen oblystyń burynǵy ákimi Qanat Bozymbaevqa rahmet aıtý kerek. Endi sol oryn arqyly «Kóne Taraz qalasynyń» ózine ǵana tán eskilikti arhıtektýrasyn álemge tanytyp, tarıhyn tórtkúl dúnıege pash etetin qurylystyń jobasyn jasaý ǵana qalyp turǵan sııaqty. Taraz qalasyna kelgen týrıster «Kóne Taraz» qalasynyń qorǵandary men qamaldaryn, saýda-sattyq oryndaryn, ashanalaryn, qolóner buıymdaryn jasaýshylardyń sheberhanalaryn nege bir jerden tamashalamasqa?!. Dál osyndaı «qala ishindegi qalany» Al­ma­ty qalasynan «Kóne Almalyq», Shymkent qalasynan da «Kóne Shym­kent», Qyzylorda qalasynan «Kóne Aqmeshit», Túrkistan qalasynan da «Kóne Túrkistan» dep (elimizdiń basqa qalalaryn da osy retpen jalǵastyryp ataı berýge bolady) jasaýǵa bolmas pa? Túrkistan qalasynyń mańyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men qorǵandar, mazarlar osy sózimizdiń aıqyn dáleli emes pe?!. О́kinishke qaraı, Túrkistan qalasynyń mereıtoıynan keıin osy bir munaraly mańǵaz qalaǵa onsha kóńil bólinbeı ketti me, qalaı?.. Túrkııanyń taǵy bir úırenetin jeri ­– týrıstik qyzmeti eken. Siz Antalııaǵa kelip, qonaq úıge jaıǵasyp jatqannan keıin, Ystambulǵa, Ankaraǵa, tipti, arab elderine aparyp-ákelýge ázir týrıstik qyzmet oryndaryn kóresiz. Al Antalııa mańyndaǵy on-on bir saǵattyq joly bar saıahat degenińiz tipti de túk emes. Al biz Almatyǵa kelgen eýropalyq nemese amerıkalyq, afrıkalyq týrısterdi nebári 500 shaqyrym jerdegi Taraz qalasyna alyp kelip, ondaǵy Tekturmas, Qarahan, Aısha bıbi, Qalı Júnis monshasy sııaqty taǵy basqa da ejelgi sáýlet óneriniń eskertkishterin kórsetýdi qıyn sanaımyz. Jolyn alys kóremiz. Sol sııaqty Astanaǵa aıaq basqan týrısti Qarqaralyǵa, odan Jezqazǵandaǵy Alasha han mazaryna, Dombýyl kesene­sine aparýdy basy artyq jumys kóremiz. Altaı keremetterin kórsetýdi, tipti, qııal sanaımyz. «Kerek bolsa ózi barsyn» dep shalqaıamyz. Al Túrkııada, ıaǵnı týrıstik qyzmetten tabys tapqan elderdiń ul-qyzdary mundaıda eshqashan ese jibermeıdi. Alysty – alys, qıyndy – qıyn dep qabaq shytpaıdy. Qazaqta «Eshten kesh jaqsy» degen sóz bar. Eń bastysy – jer aman, el tynysh. Sondyqtan aıtylǵan osy oılardyń júzege asqanyn maqtana sóz etetin kún de alys emes shyǵar dep oılaımyz. Kósemáli SÁTTIBAIULY, «Egemen Qazaqstan». Taraz-Antalııa-Taraz. Sýretterde: 1. Antalııa. 2. Mı­ra­daǵy amfıteatr. 3. Jartastaǵy qabirler. 4. Pamýkkale.