Halqy kóshken aýyldar bos qalyp jatyr

Derekter boıynsha, ótken jyly ishki kóshi-qon deńgeıi 59,1 paıyzdy quraǵan. Al jyldan-jylǵa iri qalalar halqynyń sany artyp barady. Sarapshylar kóship-qoný úrdisin ǵalamdyq ári qalypty qubylys degenimen de, Qazaqstan jaǵdaıynda el Úkimeti úshin qala ınfraqurylymyn mıgrasııa tolqynyna daıyndaý, aýyl-aımaqtarǵa jaǵdaı jasaý máselesi kókeıkesti bolyp qala beredi.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginiń derekterine súıensek, ýr­bandalýdyń álemdik trendi respýblıkada aıqyn kórinis berýde. Sońǵy 10 jylda qala halqy aýyl­ǵa qaraǵanda 8 ese qarqynmen ós­ken. Ekono­mı­kalyq esep boıyn­sha, qala hal­qynyń 1 paıyzǵa ósýi IJО́-niń 0,27 paıyzǵa artýyna yqpal etpek. Mamandar aglome­rasııalar men basqa da iri qala­lardyń de­mografııalyq ósýin serpindi ekonomıkalyq damý­men baılanystyrady.

Búginde aglomerasııalardyń tórt ortalyǵynyń úlesine el halqynyń 22 paıyzy jáne jalpy IJО́-niń 33 paıyzy tıesili. Al 14 iri qalada (oblys ortalyqtary men Semeı qalasy) sońǵy 10 jylda halyq sany 13,1 paıyzǵa ósken. Olardyń úlesine óńirlik saýdanyń 68 paıyzy, eldiń ónerkásiptik óndirisiniń 22,3 paıyzy, negizgi kapıtalǵa ınvestısııalardyń jalpy respýblıkalyq kóleminiń 20,1 paıyzy tıesili. Tıisti mınıstrlik derekterine súıensek, óńirlik standarttar júıesin jalǵastyrý maqsatynda «Aýyldyq aýmaq­tar­dy damytý «Aýyl – el besigi» jobasynda aıqyndalǵan ba­sym­dyq­tar júzege asyp, jekelegen iri aýyldardy qala sanatyna aýys­­tyrýda olardyń mártebesin qaı­ta qaraý mańyzdy bolmaq. So­nymen birge ekonomıkalyq dálizderdi damytý sharasy el aýmaǵynyń ekonomıkalyq baılanysyn nyǵaıta túsedi. Bul jobaǵa damý keleshegi baılanys­ty 3,5 myń aýyl qatysýda. Joba 2025 jylǵa deıin jalǵasyp, ınfra­qu­rylymdy jaqsartý úshin 5 jyldyń ishinde 800 mlrd teńge qaras­tyrylyp otyr.

Osy oraıda «Qalany qazaqtan qyz­ǵan­baý kerek» degen qaǵıdany qaperde ustap júretin tarıh ǵylymdarynyń doktory, saıasattanýshy Ázimbaı Ǵalı qazaq táýelsiz eliniń qaı buryshyna baryp turam dese de óz erki ekenin aıtady. Osy tusta áńgimesin tarıhı oqıǵalarmen baılanystyra jalǵaǵan ol otarshyldyq kezinde qazaqty qalaǵa kirgizbeý úrdisiniń saldaryna toqtalyp ótti. «Otarshyldyq kezeńinde qala tek elıtanyń qalasy boldy nemese oqyp, bilim alyp qaıtý úshin ǵana kelýge bolatyn. Al búginde jumysy joq, tabysy tómen bolsa, qazaq qalaǵa kelmeı qaıda barady? Aýyldaǵy baqshasyn qashanǵy kopsyta bersin?» deıdi saıasattanýshy. Osy kúni qalada janǵa jaılynyń bári bar ári qazaqtyń 60 paıyzdan astamy qalalyq bolyp aldy. Á.Ǵalıdyń aıtýynsha, iri qalalar ekzıstensıaldy múmkindik berýimen erekshelenedi. Árkim ne isteımin dese de erikti, qadaǵalaýǵa muqtaj emes. Oqý oqı ma, jumys isteı me, kimmen aralasamyn dese de demokratııalyq, derbes erkindik basym. Ári qa­lada jumys tabýdyń, oqý men kommýnıkasııanyń múmkindigi zor. Kezinde qalaǵa tirkelý, baspana alý sonshalyqty qıyn bolsa, qazirgi kezde birte-birte jeńildep keledi. Osylaısha Qazaqstan qazaqtanyp, orystanǵan qazaq qazaqtanyp ke­ledi. Qazaq mektebine baratyn balalar sany kóbeıdi. Tildik ıkemdilik baıqalady. Taıaý jyldarda bizben antropologııalyq uqsastyǵy bar etnos ókilderi de qazaqsha sóıleýge ıkemdele bastaıdy. Buryn etnostar kompaktili, qaýymdastyq pishinde tirshilik etken bolsa, endi basqa standarttar izdeı bastaıdy» degen jaǵymdy pikirimen bólisken saıasattanýshy ishki jáne syrtqy mıgrasııa qalypty ári úzdiksiz qubylys ekenin aıtady. Alaıda elimiz úshin onyń jaǵymsyz jaqtary da joq emes. Á.Ǵalıdyń aıtýynsha, aldaǵy ýa­qytta syrtqa ketetinderdiń sany arta túspek. Endi shetelden otan­­­dastarymyz bilim alý úshin ǵana emes, jumys istep, kásip izdeýin jalǵastyra beredi. Iаǵnı Qazaqstan aldaǵy ýaqytta eńbek qolyn shyǵarýshy elge aınalmaq. Búginde Reseıdiń, Koreıanyń eńbek naryǵynda jumys istep júrgen qazaqtar barshylyq. Sondyqtan saıasattanýshy elimizdiń kóshi-qon saıasatynda Eýropalyq odaqtyń naryǵyna qaraı baǵyt burýǵa kóńil aýdarý qajet ekenin jetkizdi. Oǵan qol jetkizý úshin ártúrli ekonomıkalyq kelisimder, saýda-sattyq sııaqty joldardy paıda­la­ný qajet. Eýropa naryǵyna sh­yǵýǵa Grýzııa, Ázerbaıjan dálizi yqpal ete alady. Al syrtqy mıg­­rasııanyń jaǵymdy jaǵy – agent­­terimiz Eýropa naryǵynan eko­no­mıkalyq jańalyqtardy elge ákeletin bolady. Desek te, mu­nyń áleýmettik, ekonomıkalyq, demo­gra­­­fııalyq saldary da joq emes. Biraq bul jańa naryqqa jol ashatyn, alǵa jyl­jýdyń bir joly. О́ıtkeni Eýra­zııal­yq yn­ty­maqtastyqtyń jaǵymdy ja­ǵyn kútkenimiz kóp bolǵan. О́ki­nishke qaraı, oıdaǵydaı bolmady. Búginde Re­seı­­diń ózi sanksııada otyr, Qytaı da ekonomıkalyq keritartpa elge aınalyp barady. Sondyqtan da Qazaqstannyń damýyna kedergi jasaıtyn taýqymetterden qutyla almasymyz anyq. Ol úshin jańa zamannyń qıyndyqtaryn jańa joldarmen sheshý kerek. Degenmen de búgingi tańda eldiń jaǵdaıyn eko­no­mıkalyq reforma jasaýmen sheshe almaıtynymyzǵa kózimiz jetti. Bizge keregi – quqyqtyq-saıası reforma. Al endigi kezekte halyq bılikke emes, bılik halyqqa qyzmet etýi qajet», deıdi saıasattanýshy.

Jurtshylyqty tolǵandyratyn áleýmettik máselelerdi qoǵam aldynda únemi kóterip júrgen Qa­zaqs­tan Kásipker áıelder oda­ǵy­nyń tóraıymy, «Aq jol» partııasy tóraǵasynyń orynbasary Merýert Qazbekova álemdik ýrbanızasııa úderisiniń Qazaqstanǵa keri áserin joqqa shyǵarmaıdy. Merýert Qazbekova onyń ja­ǵym­dy tusynan góri jaǵymsyz jaǵy kóp degen pikirde. «Jastar jaǵynyń, aýyl turǵyndarynyń qalaǵa jıi qonys aýdarýy aýylda jaǵdaıdyń tómendigin kórsetedi. Bul jer kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy orynda turǵan memleket úshin jaqsy tendensııa emes», dep atap ótti M.Qazbekova.

Elimizdegi ýrbanızasııa úde­ri­si res­pýb­lıkanyń 2025 jyl­ǵa deıingi Ulttyq damý josparyna saı júıelenýi tıis. Bú­ginde memlekettiń turaqty damýy men adam kapıtalynyń jar­qyn kórinisi – áleýmettik ınfra­qurylymdardyń zaman talaptaryna saı bolýy. Jaıly tur­mys, jaqsy tabys adam kapı­ta­­lynyń kepili. Desek te qazir ishki kóshi-qon úderisinde beleń alyp otyrǵan keleńsiz jaǵdaılar bul máselege salǵyrt qaramaýdy qa­jet etedi. Oǵan mysal retinde elor­da ma­ńyn­daǵy Qosshy aýyly mek­te­bindegi jaǵ­daıdy atap ótken M.Qazbekova bıyl­ǵy oqý jylynda 1 400 orynǵa ar­nal­ǵan mekteptiń birinshi synybyna 700 balanyń barýy, oqýshy sanynyń kóptiginen «Sh» synybynyń ashylýy eldi mekenniń mundaı jaǵ­daı­ǵa daıyn emestigin kórsetkenin jet­kiz­di. Iаǵnı halyqtyń esebi du­rys júr­gizilmegen. Turǵyndardyń bir bóligi basqa aýmaqtarda esepte tur­ǵan. M.Qazbekovanyń aıtýynsha, bul bir ǵana óńirdiń máselesi emes. Bala­baq­shalardyń, mektepterdiń artyq bala qabyldaýy, ıaǵnı eldi mekender ınfraqurylymynyń shamadan tys salmaqqa daıyn bolmaýy, al onyń saldary aldaǵy ýaqytta áleýmettik daǵdarys pen turǵyndardyń kedeılenýine aparyp soqtyrýy yqtımal. Osy oraıda M.Qazbekova oqý izdep, jumys isteýge qalalarǵa kelgen aýyl ba­la­larynyń aýla syrtynda, ıaǵnı jaǵ­daıy joq aýmaqtarda turýyna alańdaýshylyq bildirdi. Al kez kelgen qoǵamda jumyssyzdyqtyń, qalypty jaǵdaıdyń bolmaýynyń saldary qylmysqa ıtermeleıdi. Memle­ket­imizdiń bolashaǵy jas­tar deımiz, al olarda tipten ja­taq­hana túrindegi bas­panasy bolmasa, jumys ónimdiligi, sa­pa­ly bilim týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq», dep qynjylady ol. Árıne, statıs­tıka turǵysynan alsaq, kór­setkishter kóńilge qonymdy, halyqtyń da jaǵdaıy jaman emes. Alaıda osy kórsetkishter men shynaıy ómir arasynda alshaqtyq kóp. Onyń aıtýynsha, búginde kez kelgen baǵdarlamanyń artynda adam emes, kórsetkishter tur. Al qurǵaq kór­setkishterdiń ómir sapasyna kepil bola almaıtyny anyq. Osy oraıda ár baǵ­darlamaǵa oraı saraptama jasaý qajettigin usynǵan sarapshy qansha úı salynǵany emes, baspanaǵa naqty kimderdiń qoly jetkeni mańyzdy ekenin atap ótti. Al turatyn jeri bolmasa jas maman aýylǵa bara ma? Muǵalim, dáriger, ınjener jetispeıdi deımiz. Ol úshin adam ómirine qolaıly ınfraqurylym jasalýy kerek. Bıznes júrýi úshin óndiris oshaqtaryn damytyp, oqýdan keıin jastardyń jumys oryndaryna barý múmkindigin jasaý ýaqyt kúttirmeıdi. Bir kezderde memlekettik grantta oqyǵan balalardy aýylǵa jiberý sııaqty jaqsy úrdisti jolǵa qoıdyq. Alaı­da bul da naýqanshyldyq sıpat alyp barady. Sondyqtan jergilikti bılik soǵan saı jaǵdaı jasaý kerek. Jaǵdaıy bolyp jatsa, jalaqysy kóńilge qonymdy bolsa, jastardyń aýylda turyp, otbasyn quryp ketýi de jarqyn bolashaqtyń enshisinde.

Memlekettik baǵdarlama qa­byl­­­dandy, qarajat jetkilikti bólindi, al olaı bol­sa onyń nátı­je­sine nege kóńilimiz kón­shi­meı­di? Baǵdarlama belgili bir óńir tur­ǵyndaryna qandaı jetistik alyp keldi? Surastyra bersek, saýal kóp. Endigi kezekte aýyl ákimderin saı­laý­dyń zamanaýı úr­di­sin demokratııaǵa bastaǵan qadam retinde baǵalaı otyryp, Merýert Qazbekova tańdaýǵa laıyq bolǵan ákim­der turǵyndarmen birlese jumys is­teıtindigine nazar aýdardy. Aýyl bıýdjeti, aýyldy kórkeıtýge ın­ves­tısııa tartý máseleleri ortaq tal­qy­lana­tyn­dy­ǵy erteńge úmitpen qa­raýǵa yq­pal etedi. Pandemııa kezinde res­pýb­lıka jurtshylyǵy aýyldyń qadirin túsine bastady. Taza aýa, tabıǵı ónim – deni saý eldiń kepili. Iаǵnı eseli eńbek bolsa, aýyldy óndiristik baǵytta damyta alamyz. Sondyqtan memleket aýyldyń da­mýyna, jastardyń oralýyna jaǵdaı jasaýy kerek.

Alaıda jergilikti jerlerde baǵdar­la­ma­lardy sapaly iske asyrýǵa jáne bıýdjet qarajatyn tıimdi jumsaýǵa múddeli adamdar bolmasa, onda barlyq aqsha qumǵa sińgen sýmen teń.