TEMIRTAÝ TÚNI

(Lırıkalyq esse) 2001 jyl. Temirtaýda altyn kúz. Jyp-jyly… Jelsiz, tymyq, maýjyr sát. Kók júzinde qımylsyz qalqyǵan aqsha bult. Osy sapar meni Temirtaýdaǵy bir qadir­les dosym Tileýken Smaǵulov qarsy aldy. Tileýken – Qarqaraly jaǵynan. Me­ni­men kez­desken saıyn janǵa jaıly jum­saq ázi­li­ne basyp: “Bir Balqantaý jóninde tórt ánińiz bar. Biri­nen-biri ótedi. Ol tek ma­habbat jyry emes, bizdiń elimiz ben jeri­mizge degen ystyq yqy­la­syńyz. Sizdi sol úshin syı­laımyz”, – dep meni elden erek óbektep júredi. Sol kelgen kúnniń keshinde Tileýken­niń úıinde bir kelisti otyrys boldy. Arqa aza­mat­tarynyń ıgi dástúri bar, bas­tary qosy­lyp, jınala qalsa máziri, máni joq qysyr áńgime aıtylmaıdy, tegi. Kó­keıdegi sózder arǵy-bergi tarıhtan qoz­ǵalady, án tóńire­gin­de ǵana órbıdi. Arqanyń “Jı­yr­ma besi”, “Eki jıreni”, “Dýdaraıy”, “Qa­ra­­ke­se­gi”, “Áýpil­degi”, “Láılimi”, “Balqa­dı­sha­sy”, “Qor­lany”… árqaısysy bir-bir hıkaıa, tek sol ánder ǵana ma, bizdiń zama­ny­myzdyń “Qar­lyǵash”, “Kesteli ora­mal”, “Jas qazaq”, “Aqerke” sekildi án­de­rin de súısine sóz ettik. Olardy saǵy­nysh­ty júrek­tiń lúpilimen emirene ándettik. Án saıabyrlaǵan bir sátte áńgime basqa salaǵa oıysa berdi: – Temirtaýyńyz osy… Júz jetpis myń halqy bar, toqsannan astam ult turady. – Al ol bir kezde Qaraǵandynyń shetin­degi Samarqan degen qalashyq edi. Ol da ózin­she bir tarıh. – Uly Otan soǵysy aıaqtalǵan jyl. Sol jyly kúzde Qazaqstan Úkimetin bas­qa­ryp otyrǵan Nurtas Ońdasynov Máskeýge barypty. – E, osyny aıtshy… – Ońdasynov KSRO Aýyr ónerkásip mınıstri Tevosıannyń qabyldaýynda bo­lady. Barǵan máselesi – jańaǵy Samar­qan qa­lashyǵyn bolashaq metallýrgter qalasy etý. Tevosıan sabyrly, toqtamdy kisi eken, Oń­dasynovpen emin-erkin pikirlesip, durys she­shimge keledi. Bir kezde Tevosıan oılanyp otyryp: “Siz bul qalany “Samarqan” deı­siz, á? О́zbek­standa áıgili Samarqan qalasy bar emes pe?” – dep oqys saýal qoıady. Oń­dasy­nov bul sózge ne derin bilmeı, múdirip, sasqalaqtap qalady. Tevosıan jumsaq únmen: “Qazaqtar metaldy ne deıdi?” – dep suraı­dy. Ońdasynov: “Temir”, – dep jaýap be­redi. Tevo­sıan: “Durys”, – dep jymııa bas ızeı­di. Ońdasynov júregi lúp ete túsip: “Biz temir kenin taý-taý ǵyp óndiretin bolamyz. Sizdiń “Temir” degen sózińizge “Taý” degen sózdi qossaq qaıtedi?” – deıdi erkinsı sóı­lep. Qoıshy, ne kerek, ekeýi ári-beri oıla­nyp, osy mámilege toqtaıdy. Keıin Qazaqstan Ortalyq Komıteti men Joǵarǵy Sovet Prezıdıýmy metallýrgter qalasyn “Temirtaý” dep maquldapty. – Bizge kóp nárse beımálim áli. O basta atalarymyz osy jerdi “Samarqan” dep qalaı ataǵan, ony biz bilmeımiz. – Arqanyń kúretamyry derlik Nura ózeninen bólinetin bir keń arna – búginde osy Samarqan kóli… Úlken sý qoımasy ol. Onyń jobasyn sol kezderde Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Sátbaev jasatqan. Qanekeń! Otyrys uzaqqa sozyldy. Túnniń bir ýa­ǵyn­da bárimiz tysqa shyqtyq. Tym-tyrys ty­na qalǵan dúnıe… Qala shýy basylǵan. Kúz­­diń salqyn lebi. Tolyqsyp aı da týǵan eken. Juldyzdar bıiktep, alys­taı bastapty. Tileýken: – Mine, bizdiń aýla. Bul jerge biz ja­qyn­da ǵana kóship keldik. Eski úıdi bala­lar­ǵa qaldyrdyq. Áni, eki qatarly úı… Shamy da sónbepti. Sol úıde Nursultan Na­zarbaev turdy. Kózimizge ystyq kórinedi. Ke­zinde osy úıde ándetip, dúrildetip jatý­shy edik. Sodan beri neshe ret kúz keldi, neshe ret qys tústi, ómir óz áýenimen júre bere­di eken. Nursultan Ábishuly Temirtaýǵa kelse boldy, bul úıge soqpaı ketpeıdi. Tarıhı úı! – dedi jyly sezimmen. Qasymyzdaǵy jigitterdiń biri: – O, shirkin, Temirtaý túni! Samar­qannyń lebin qarashy, jaılap qana jelpip jatyr, – dep qaldy. Men kók júzine kóz saldym, aı da jyljyp barady… Erteńinde Tileýken ekeýmiz Temir­taýdy araladyq. Ol meni, á degennen qalanyń orta­l­yǵynda salynyp jatqan metallýrg­ter mo­nýmentine alyp keldi. Eki metallýrgtiń beınesi… Tileýken jaılap qana sóz bastady: – Nursultan 1958 jyly onjyldyqty bitire sala, Almaty oblys­tyq komsomol komıtetiniń joldamasymen, ózi sekildi bir top jastardyń qatarynda, Temirtaýdyń ja­ńa­dan salynyp jat­qan metallýrgııa zaýy­tyna keldi. Romantıkter! Kele sala bilek sybanyp, qaýyrt iske aralasty. Jas maman aýa­daı qajet. Zaýyt basshylary biraz jigit­terdi iriktep, Ýkraınanyń Dneprodzer­jınsk qalasyna oqýǵa jiberdi. Solardyń ishinde Nursultan da bar edi. Onda ol ýchı­lı­she bitirip, metallýrg mamandyǵyn aldy. Quıý qondyrǵysynyń shoıynshysy bop shyǵa keldi. Bul – 1960 jyl. Sol jyl­dardan bastap, Nursultan­men jumystas, qyzmettes, dos-kóńildes bop birge júrdim. Qazaqstan Magnıtkasy! Birinshi jáne ekinshi domna peshteri shoıyn selin aǵyzdy. Marten peshteri myń gradýstyq jalynmen laýlady. Bul ne degen ǵalamat deseńizshi! Sol birinshi domna iske qosylǵanda Nur­sul­tan aǵa gornovoı bop taǵaıyndaldy. Osy kez­de belsendi komsomol retinde de jul­dy­zy bıiktedi. 1962 jyly Qazaqstan LKJO-nyń H sezine, Máskeýde BLKJO XIV sezine delegat bop qatysty. Metallýrgııa zaýytynyń joldamasymen ınstıtýtqa oqýǵa tústi. Qarańyz, endi bir sátte ol birinshi domnanyń dıspetcheri! Nursultan bilimimen de, iskerligimen de erekshe kózge tústi. Ol qalalyq komsomol ko­mıtetin basqardy. Odan qalalyq partııa ko­mıtetiniń ekinshi hatshysy… Qaraǵandy me­tal­lýrgııa kombınaty partııa komı­te­ti­niń hat­shysy… Qarańyz, Almatynyń irge­sindegi ju­pyny bir aýyldan túlep ushqan keshegi ba­laýsa jigit ysylǵan azamat bop, kóz al­dy­­myzda ómir belesterinen osy­laı­sha ór­leı-órleı, mine, búgin Táýelsizdik alǵan Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti bolyp otyr. Jalyndaǵan jas ji­gittiń sol jyldardaǵy azamattyq kelbetine qy­zyǵyp, “Aıadaı ǵana Temirtaýdyń ýysyna syıar ma eken?!” dep qııal jete bermeıtin asqar shyń­nan kórgendeı tańǵalýshy edik. Bul súıi­nishti sózdi, árıne, Nursultanmen taǵ­dyr­las bolǵan eski kóz men aıtpaǵanda, búgingi urpaq­qa kim aıtady? Qyran qııaǵa samǵaıdy degen osy! Tileýken osylaı dedi de ajary kirip, sáýlettene túsken kósheler men gúlzar­lardy kór­setip, Samarqan kóliniń jaǵa­syna kep toqtady. Ol kólge oılana qarap turyp, sózin jalǵastyrdy: – Oı, sol kezdegi qaınaǵan ómir… zaýyt ta jalyndap, laýlap jatady, bolat quıyp. Nursultan da jaısań jastardy tyń oı, tyń bastamalarmen úıirip, qat-qabat istiń basynda jalyndaıdy da júredi. Demalys kúnderi bárimiz lek-lek bop, kól jaǵasyna kelemiz. Jastar dý­many dúrildeıdi. Ortamyzda Nursultan… Dombyra tartady, án salady. Halyq ánderin jaqsy biledi. Onyń ishinde “Bizdiń shesheı aıtýshy edi” dep bir syrly ánniń: Quralaı, Otyrsyń jaıdy suramaı, Mánisin aıtshy, qalqam, bul qalaı? – deıtin oınaqy qaıyrmasyn áýeletkende kózinen ushqyn atyp, janyp ketýshi edi. Sondaı-aq “Dedim-aı-aý!”, “Top dýadaq degende, top dýadaq” dep bastalatyn taǵy bir shalqymaly áni, “Ýgaı-aı, ýgaı-ýgaı, áı, ýgaı” deıtin bııazy, maqpal áni… Keıin oılap qarasaq, bul ánderdiń bári Nursultan ósken Jetisý óńiriniń ánderi eken. Jibek samaldaı jelpıtin qońyr áýez. Júrekke sondaı jyly tıedi. “Á, shirkin, qazaq áni!” deıtinimiz de sodan ǵoı. Nursultan dombyramen Arqanyń keń tynysty ánderin kerbez sezimmen keriltip shyrqaǵanda: “Ústine oqaly shapan, basyna úkili bórik kıgizse baıaǵynyń serisi bop shyǵa keler edi”, – dep qyzyǵýshy edik. Sol qushtar sezimine qosa oıly da edi. Basqa bir ánshilerden “Qorlan”, “Áýpildek”, “Arman-aı”, “Qarakesek”, “Úshqara” ánderin tyńdaǵanda bar dúnıeni umytyp, tuńǵıyq oıǵa batyp ketetin-di. Keshegi fılmderimiz de gýmanıstik ıdeıalardan týdy ǵoı. Sonyń biri – “Vesna na zarechnoı ýlıse” fılmi. Sol fılmdegi: Kogda prıdet vesna, ne znaıý, Proıdýt dojdı, soıdýt snega. No, ty mne, ýlısa rodnaıa, I v nepogodý doroga, – dep aıtylatyn án Nursultannyń eń súıikti áni edi. Sol jyldarda “Raznye sýdby” deıtin fılmdegi bas keıipker kompozıtor Ro­shın­niń romansy da jurt júregin erekshe tebirentti. Nursultan sol romanstyń: Golova stala beloıý, Chto ıa s neı podelaıý, – dep keletin qaıyrmasyn muńaıa qońyr­latqanda bárimiz qoǵadaı ıilip, únimizdi shyǵarmaı, múlgip qalýshy edik. Sonda osyndaı bir tunjyr sátten bizdi Nursultannyń ózi qutqaratyn-dy. Iá, sezimi almas qylysh júzindeı jarqyldap: Oı, krasıvy nad Volgoı zakaty, Ty menıa provojala v soldaty. Rýký jala, provojala, Provojala, provojala! – dep shalqytyp ala jónelýshi edi. Oǵan ilese bárimiz zamatta dúr silkinip, ánge qosyla ketýshi edik. E, osynyń bári qadirli kúnderi­mizdiń shýaqty elesi eken. Kól jaǵa­syndaǵy son­daı dýly keshterde qyz-jigit ataýly Nur­sul­tannyń ǵana aýzyna qarap, tóńireginde dúrkirep júretin-di. Olardyń arasynda Sara da juldyzdaı jarqyrap, Nursultan­nyń qasynan bir eli ajyramaıtyn-dy. Biz ekeýine súısine qaraıtynbyz. O, shirkin, Temirtaý túni! Samar­qan kóliniń samaly… Saf aýany jutyp júre bergiń keledi. Biraq, erteń jumys… Biz úıdi-úıimizge qaıtar kezde: Ne slyshny v sadý daje shorohı, Vse zdes zamerlo do ýtra. Ne zabýd ı ty etı letnıe, Temırtaýskıe vechera, – dep Samarqannyń jaǵasynan kete almaı, bir-birimizge jymyń qaǵyp, turyp alýshy edik. Ileke, osynyń bári esimizde. Nostal­gııa! Jastyqtyń jaınaǵan romantıkasy! Bizdiń Temirtaýdy kezinde eki ataqty kompozıtor ánge arqaý etti. Baqytjan Baı­qadamov “Qazaqstan Magnıtkasy jas­tarynyń marshyn” dúbirletse, Sydyq Mu­hamedjanov “Jarqyraıdy Temirtaý­dyń ottary” ánin jalyndatty. Ol ánder búginderi oqta-tekte bir konsertterde, ne ra­dıoda oryndala qalsa Temirtaýdyń sol kezdegi tynysy kóz aldymyzǵa kelip, ót­ken ómirimizdi elestetip, kádimgideı jel­pinip, kóterilip qalamyz. О́mir… Tarıh óz belgisin ánderde de qaldyra beredi eken. Tileýken osy sózimen júregimniń pernesin jaılap qana basqandaı boldy. * * * Eki kúnnen keıin men “Qaraǵandy – Almaty” poıyzynda kele jattym. Poıyz­dyń bir saryndy júrisi… Mundaı sátte adamdy qym-qıǵash oı qamalaıdy. Kóńil túkpirindegi ár jaı kıno lentasyndaı kóz aldyńnan óte beredi. Eles bári… Men Tileý­kenniń úıinde shertilgen áńgimeniń bárin eske túsirdim. Temirtaýdyń maqpal túnin elestettim. Kúlkisi, ánderi shalqyǵan jastar… Olardyń ortasynda Nursultan men Sara! Ekeýi qol ustasyp, Samarqan kó­liniń jaǵasynda seıil quryp kele jatyr. Nursultan Saraǵa kúlimsireı qarap: “Aıǵa betińdi burshy”, – deıdi. Saranyń kúmis kúlkisi tógiledi. Osy kórinister ishteı tamyljytty. Men poıyzdan túskende júregime ji­bek­teı esilgen bir syrly áýezdiń tolǵanyn sezdim… * * * Myna bir kúz… Taǵy bir án móldiredi. Ony elýinshi jyldardyń áni dese bolady. Dál solaı. Sol kezdegi lırıka! Ár jańa án týǵanda oılaıtynym – aqyn men ánshi. Árıne, án sózin ózim jazsam, onda kóńilimde tek ánshi ǵana turady. Al bul joly da ádettegishe biraz aqynmen ishteı tildesip kórdim. Birine toqtaǵam joq. Qasymhanǵa ǵana eleńdeı berdim. Meniń kompozıtorlyq laboratorııama erkindep enip, kóńil ditime ábden kóngen tózimdi aqyn Qasymhan ǵana. Sondaı etene, ilkim­di… Oıymdy áriden sezip, úılese ketedi. Jańa án “ne” dep tur, sony túsinýge bar janyn salady. Keıbir aqyndar sııaqty “ózimshildigi” joq. Qasymhannyń bol­my­sy olardan múlde bólek. Qasymhandy moı­yndaıtyn aqyn aǵalary ony “Mahabbat aqyny” deıdi. Durys sóz! Qasymhanǵa toqtadym. Úsh kúnnen keıin Qasymhanǵa telefon soqtym. Ol jany qalmaı elpektep, Almatymen irgeles Abaı aýylyndaǵy úıine shaqyrdy. Keldim. Kúzdiń typ-tynyq jaıma-shýaq kúni. Qa­symhannyń aýlasy jaınaǵan gúl. Ju­pa­­ry kókirek jarady. Gúldiń ortasynda dóń­ge­lek ústel. Eki kreslo. Biraq biz júre áńgi­melestik. Ishteı tolqýlymyn. Júrek lúpilin zorǵa basyp, dittegen oıymdy sha­shy­ratpaı, sýyrtpaqtap, shyǵara bastadym: – Birinshi shýmaǵy – tún. Temirtaý túni! Tolyqsyǵan tolǵan Aı! Aıdaı sulý qyz kórkine qulaı berilgen albyrt sezimdi jaısań jigit. Ekinshi shýmaǵy – bulǵaqtap, jeligip júrgen sol jigit qyz aldynda sóz aıta almaı tolqyp, tek kózimen órtep, suqtana qaraı beredi. Úshinshi shýmaqta – qyz júzin aı­ma­laǵan Saryarqanyń samaly! Ińkárlik sezim. Tórtinshi shýmaǵy – Temirtaýdyń ker­bez kóli Samarqan… Samal terbegen aq aıdyn… Aspanda qalqyǵan altyn Aı! Aı sulý ma, qyz sulý ma?.. Júrek jandyrǵan qumarlyq oty... Besinshi shýmaǵy – temirtaýlyqtar aıly túnderde Samarqan kóliniń jaǵa­syn­daǵy seıilden qaıtyp bara jatyp, dáıim: Ne zabýd ı ty etı letnıe, Temırtaýskıe vechera, – dep ándetedi eken. Solardyń arasynda Nursultan men Sara bar! Án dál osylaı qımas kóńildiń umsyndyrǵan sezimimen aıaqtalýy tıis! Qasymhan osy sózderdi únsiz tyńdap, bas ızeı berdi. Men Qasymhandy jeke qaldyrdym da, aýlanyń ishinde ári-beri júrip, odan áli de bolsa jelegi jelkildep turǵan baqty aralap, óz oıymmen ózim bop kettim. Shamaly ýaqyttan keıin Qasymhan alǵashqy eki shýmaqty kórsetti: Jarqyldaǵan syrǵań-aı, Tolyqsyp bir týǵan Aı! Temirtaýdyń arýy, Janym, saǵan janym qurban-aı! Qyz sózine elitken, Jigit edim jelikken. Kórgen sátte ózińdi, Tolqydym men, aıtshy, nelikten? Qasymhannyń asyǵys jazylǵan shımaıyna qarap turyp: “Velıkolepno!” – dedim basqa sóz aýzyma túspeı. Qasym­han qaǵazǵa qaıta shúıildi. Irkilgen joq: Saryarqanyń samalyn Aımalatqan jamalyń! Júregimdi jandyrdy Syrǵa toly móldir janaryń, – degen shýmaqty jarq etkizdi. Men: “Tamasha eks­promt!” – dedim súı­sinip. Qa­symhan qoıan ilgen qarshyǵadaı jutynyp: Kól terbetip jaǵany, Juldyz jymyń qaǵady. Alaýlaǵan júzińdi Aı da qımaı batyp barady, – degen sózderdi asyqpaı, bıpazdap jazdy. Men: – “Kakaıa krasota?!” – dedim, – endi konsovka!.. Qasymhan shamyrqana qozǵalaqtap: – Ilaǵa, ándetińizshi, – dedi. Men osy shýmaqtardyń bárin ánge qosyp, eki ret qaıtaladym. Qasymhan eki kózi qara bulaqtaı tunyp: Temirtaýda maqpal tún, Jan syryńdy aqtardyń. Armandaı bir án qaldy, Belgisi bop qımas shaqtardyń! – degen shýmaqty esh kidirissiz móldiretti. Eles­tetkenim de, kútkenim de dál osy kóri­nis, osy sóz! Qasymhanǵa ún-túnsiz tógile qaradym… * * * Eki kúnnen keıin telefon arqyly jańa týǵan ánniń mán-jaıyn Temirtaý­daǵy Tileýken Smaǵulovqa jetkizdik. Tele­fon­men ándetip aıtyp ta berdim. Tileýken jel­pine sóılep, jer-kókke syımaı qýandy. Qasymhan ile-shala Temirtaýdaǵy jer­gi­likti gazettiń redaktory Amanjol Aqyn­ǵa telefakspen ánniń notasy men só­zin salyp jiberdi. Sol kúni bizge temirtaý­lyq azamattardyń rıza bolǵan lebizi de jetti. Tileýken bul jaıdy qala ákimi Serik Nyǵmetuly Ahmetovke maqtanysh sezimmen aıtypty. Sóıtip, “Temirtaý túnine” qy­zyq­qany sondaı, olar qaladaǵy mádenıet qyzmetkerlerimen tez arada mámile túzip, bul ándi oryndaýshylarǵa konkýrs jarııa­lapty. Meniń Temirtaýda avtorlyq keshimdi ótkizýdi de josparlapty. Temirtaýlyqtar óstip dúbirledi-aı kep. Arada biraz kúnder ótkende Tileýken telefon soǵyp: – Ánshiler konkýrsynda ózimizdiń temirtaýlyq kvartet – eki jigit, eki qyz erekshe kózge tústi. Osy bir kúnderi Mem­lekettik hatshy Ábish Kekilbaev Temirtaýǵa arnaıy issaparmen kelip edi, bir áserli kezdesýde “Temirtaý túni” ánin súısine tyńdap, jyly lebiz bildirdi, – dedi. Dál osy kezde (2001 jyl, 11 qarasha) “Jas Alash” gazetiniń be­tinde “Temirtaý túni” ániniń notasy jarııalandy. Qarasha aıynyń 23-i kúni Temirtaýdyń Mádenıet saraıynda “Temirtaý túni” dep atalǵan avtorlyq keshim Táttimbet atyn­daǵy aka­demııalyq orkestrdiń shalqymaly dúbiri­men bastaldy. Dırıjeri – Qazaq­stan­nyń ha­lyq ártisi, professor Aldaber­gen Myrza­bekov. Arqa ánshileri meniń ár ke­zeńde ja­zylǵan jıyrmadan astam ánde­rim­di shyrqady. Konserttiń orta tusynda “Te­­mirtaý túniniń” jazylý tarıhy aıtyl­dy. Temirtaýlyq kvartet – Janna Ha­seno­va, Tabysbek Shákeı, Aıdar Serik­uly, Tóljuma Arystanbaevtar ony syrly sezim­men móldirete oryndady. Temir­taýlyqtar dúrildete qol soqty. Qasym­daǵy eki qyzym – Qarlyǵash, Láıla jáne osy Temirtaýda turatyn naǵashy jeńgemiz Muqtarıma qu­shaq-qushaq gúldiń ortasynda tebirene tolqyp turdyq. Sonyń erteńinde Qaraǵandy jurty “Shalqyma” atty konserttik zalda “Arqa­nyń aıly túninde” degen avtorlyq keshimdi ta­­ma­sha­lady. Keshti medısına ǵylymdarynyń dok­tory, professor, ataqty kardıolog, ádebıet pen mýzykaǵa bilikti estet jan Ǵabdolla Qul­qybaev júrgizip, ár ánniń hıkaıasyn lırı­kalyq sezimmen baıandap otyrdy. Burynnan belgili ánderdiń ishinde jurt “Temirtaý túnin” erekshe yqylaspen tyńdady. Kesh sońynda oblys ákimi Kamaltın Muhamedjanov el atynan rızalyq sezimin bildirip: – “Temirtaý túni” áni – Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ro­mantıkaǵa toly jastyq shaǵyna arnalǵan án. Mundaı ánniń shyǵýy zańdy da. Halqy­myzdyń mańdaıyna bitken kemeńger jandy qalaı ardaqtasaq ta bizdiń júzimiz jarqyn. Sol peıilimizge laıyqty da. Ilekeńniń osy bir sáýleli áni júrekke sondaı jyly, onyń ańyzy da el arasyna keń tarap barady. Ánniń sózi de jibekteı esilgen kórkem dúnıe eken. Ileke, “Te­mirtaý túni” úshin aqyn Qasymhan Beg­manov ekeýińiz qashanda bizdiń Qara­ǵandyǵa, álbette, onyń ishinde Temirtaýǵa eń qadirli jandar bop esep­telesizder. Osyndaı shalqyǵan ánderińizben jıi kelip turyńyzdar! – dedi. Konsertten soń bir top kisi dýyldasa quttyqtap, meni jibergisi kelmedi. Bir azamat turyp: – Siz “Almaty keshinde”, “Jaılaýkól keshteri”, “Keńgirdiń qońyr keshteri” deıtin ánderińizben qazaq dalasynyń qyzaryp batqan keshine qyzyqtyrdyńyz… O, shirkin, sondaı-sondaı keshterimiz! – dedi. Janyma jaqyn júretin aqyn inim Zaǵypar: – Osy ánderden keıin alaýlaǵan keshter júregimizdi tolqytatyn boldy. Ony óleńmen beınelep te kórdik. Biraq til de dármensiz eken, – dep shabyttana sóıledi. * * * Atyraýda Tóken Jumaǵulov esimdi bir tekti azamat bar. Ony jurttyń bári qadir­lep, úlkeni de, kishisi de “Tóken Tanaevıch” deıdi. Maǵan jan-júregimen berilgen, dili kirshiksiz taza, bir bekzat jan. Ekeýmiz jıi bas qosamyz. Seıilge de birge shyǵamyz. Aramyzda aıtylmaıtyn sóz, ashylmaıtyn syr bol­maıdy. Tóken Tanaevıch bir joly úıine shaqyrdy. Dastarhan basynda adamdy ıbaly meıirmen úıiretin jan jary Dınanyń baldaı tátti qoıý shaıyn iship, áńgime-dúken qurdyq. Tóken Tanaevıch aǵynan jarylyp, sheshile sóıledi: – Ileke, Qazaqstannyń qaı jerine barmaıyn, ánderiń shyrqalady da jatady. Sol ánderińniń biri – “Temirtaý túni”. Bul ánge bir klıp túsirilipti. Teledıdar­dan kó­rip, oı, qatty tolqyǵanym. Ony qaraǵan­dy­lyq ánshiler toby sondaı áserli oryn­da­dy, meni tátti qııal terbedi. Oıym ótken kún­derge zymyrap ala jóneldi. Baıaǵy elýin­shi, alpysynshy jyldar… Temirtaýdyń me­tallýrgııa kombınaty… Kók tiregen domna peshteriniń býdaqtaǵan qaraqoshqyl tútini… Samarqan kóliniń ja­ǵasynda tor­ǵyn jelek jamyl­ǵan qalanyń qaınaǵan ómiri… Bastarynda jap-jalpaq qalpaqtary, qoldarynda temir ojaýy bar bolat qory­t­ýshylar… Gúlderi kóz tun­dyrǵan býlvar­lar… Qol ustasyp ketip bara jatqan jar­qyn júzdi jaısań jastar, mine, osy­lardyń ortasynda, záýlim terek tizil­gen trotýarda, o, qudaıa toba, quddy aýma­ǵan Nursultan Ábishuly Nazar­baev! Iá, ıá, Nurekeń – solqyldaǵan bozbala! Eki kózi jas qyrannyń kózindeı jalt-jult etedi. Qasynda ýyljyǵan bir móldir kóz… Men ony Sara dedim! “Apyr-aı, á!” dep tań-tamasha bolǵanym. Bul qandaı nárse, Ileke, a? Osy aıaýly jandardyń sol jastyq shaǵy seniń “Temirtaý túni” ánińniń ózegi bop tartylypty. Men osy án oryndalyp bitkenshe ómiri­miz­diń saǵymdaı buldyrap, artta qalǵan altyn kúnderin elestetip, ózgeshe bir hal keshtim. Lázzatqa bólendim. Tóken Tanaevıch sol joly osylaı dedi. * * * 2003 jyl. Qańtar aıynyń ekinshi jartysy… Bir kúni úıde mazam bolmaı, syrqattanyńqyrap otyr edim, Tóken Tanaevıch telefon soqty. – Ileke, salamat pa? – Á, Tóken Tanaevıch, sálem, sálem! – Jol júrgeli jatyrmyn, búgin… Keshki reıspen. – Qaı jaqqa? – Prezıdent bastaǵan bıznesmender delegasııasymen Shveısarııaǵa barady ekenbiz. Osy toptyń ishinde Aslan Mýsın, Qy­rymbek Kósherbaev, Vladımır Shkol­nık, Grıgorıı Marchenko bar. Delegasııa quramy­na ulym Abaı da kirdi. Ol “Ten­gız­­neftestroı” aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti ǵoı. Jas bıznesmen! Biz Abaı ekeýmiz Atyraýdan Jenevanyń ózine tike ushamyz. Delegasııamyzben sol jerde bas qosamyz. – O, Tóken Tanaevıch, Abaıjandy úlken saparǵa alyp bara jatyr ekensiń, qýanyshtymyn! Qoǵamnyń búgini men erteńi osy Abaı sekildi jas azamattardyń qolynda ǵoı. Qyryq shilten shylaýynda bolsyn, Qydyr ata qoldaı júrsin! – Rahmet, Ileke, rahmet! Im-m… Endigi sóz bylaı: “Temirtaý túni” áni bar emes pe? – Iá. – Mynadaı jaqsy saparǵa bet al­dyq… Sol “Temirtaý túnin” aq tilegiń re­tin­de Shveı­sarııaǵa ala ketip, óz atyńnan Prezı­dentke tabys etsem deımin! Maǵan notasy, kassetasy kerek. – O, Tóken Tanaevıch… Nota bar, al kasseta… “Temirtaý túni” ázirshe kassetaǵa jazyla qoıǵan joq. – Ileke, Atyraýda ol ándi oryn­daıtyn ánshiler bar ma? – Bar. – Kimder olar? – Gúlnár, Zına esimdi eki qyz. Ádemi dýet. – Ileke, ótinem, osy ánińe peıilim ke­tip tur, qalaı etseń de búgin keshki alty-je­tiden qaldyrmaı ándi jazdyr da qo­ly­ma tıgiz! Jáne “Edil – Jaıyq” ánińniń tarıhy baıandalǵan bir kitapshań bar edi ǵoı, sony da qos. Osynyń bárin bir paket etip ázirle. Jan dosyńnyń buıryǵy osy! Al, oryndamaı kór, myna tilekti. Syr­qat jaıyna qaldy. Men uly sáske ke­zinde Dına atyndaǵy munaıshylar sa­raıy­na keldim. Ishke kire bergenimde sy­zy­la ándetken dýetti qulaǵym shaldy. Ta­nydym. Gúlnár men Zına! Olar meni kór­gende qýanyp ketti. Meniń ishki ditimdi al­dyn ala sezgendeı ekeýi qosarlana sóılep: – Aǵa, biz baǵanaly beri biraz ánderdi oryndap, ázirlik jasadyq. Sizdiń “Temir­taý túni” ánińiz daýysymyzǵa sondaı yń­ǵaıly, tyńdap kóresiz be? – dedi elpildep. – Iá, káne, – dedim júregim lúp ete túsip. Án oryndaldy. Bir emes, eki-úsh ret qaıtalandy. Eki ánshi qyzdyń syrly únine qatty tebirendim. Án keshki saǵat bestiń kezinde kassetaǵa jazyldy. Sálden soń Tóken Tanaevıchtiń qolyna tıdi. Keıin sol Shveısarııa saparyn Tóken Tanaevıchtiń uly Abaı bylaı dep áńgime­ledi: – Bizdiń bıznes-delegasııa áýeli Jene­vada, odan keıin Sıýrıh qalasynda ótken kon­ferensııaǵa qatysty. Sıýrıhtaǵy bedel­di jıyndy Elbasy Nursultan Ábishuly kirispe sózben ashyp, Qazaq­stan­nyń búgingi jáne bolashaqtaǵy múmkindigi jóninde jarqyn mysaldar keltirdi. Memleketimizdi jan-jaqty tanystyrdy. Bankırler men ınvestorlardy Qazaqstan­da keń kólemde bıznes jasaýǵa shaqyrdy. Sodan keıin Aslan Mýsın, Ulttyq Bank­­tiń tóraǵasy Grıgorıı Marchenko baıan­­dama jasady. Qazaqstanǵa qyzyqqan shetel­dik ınvestorlar birinen soń biri sóıledi. Bir kezde úzilis jarııalandy. Mine, dál osy sátte, Elbasy trıbýnadan túse ber­gende papam ornynan turdy da, ol kisiniń aldynan shyǵyp, qolyn alyp, sálemdesti. Sosyn siz bergen paketti tapsyrdy. Bul jaıynda maǵan Tóken Tanaevıchtiń ózi de marqaıa áńgimelegen: – Nursultan Ábishuly, sizge Atyraýda turatyn kompozıtor Ilııa Jaqanov sálem hat berip edi. Myna pakettiń ishinde ózińizge arnalǵan “Temirtaý túni” áni jáne Siz súıip tyńdaıtyn “Edil – Jaıyq” ániniń tarıhy jazylǵan kitapsha bar. Kompozıtordyń Sizge degen lebizi jáne bar. Qabyl alyńyz, – dedim. Elbasy júzi jadyrap: – Jaqsy, Tóken Tanaevıch, siz ben biz dos-kóńildes jandarmyz, jas kezimizde Ilekeńniń ánderin aıtyp óstik, ol kisini erekshe syılaımyn. Myna joldaǵan ánin tyńdaımyn, árıne, kitapshasyn da oqımyn, ózine rızashylyq sezimimdi hat arqyly bildiremin. Rahmet, sizge! – dep qolymdy qaıta-qaıta qysty. Al, Ileke, kúte ber, bir sátti kúni Prezıdentimizdiń sálem haty da qolyńa tıip qalar, – dedi. * * * 2004 jyl. Qarasha aıynyń sońǵy kúnderi… Astanada jeltoqsannyń birinde “Kon­gress-holl” saraıynda “Edil – Jaıyq” atty konsertim bolýǵa tıis. Sonyń qa­my­men erterek kelgem-di. Repetısııa bas­tal­dy. Bir kúni meni Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy Imanǵalı Tasmaǵambetov qa­byldady. Men kabınetine kire bergenimde Imanǵalı ornynan kúlimsireı túregelip: – Ilaǵa, ordenińizben quttyqtaımyn! – dep qushaqtaı aldy. Men ań-tań bop úndeı almadym. Imanǵalı: – Búgin Bishkekten Qyrǵyzstannyń Memlekettik hatshysy joldaǵan quttyqtaý hat aldyq. Siz “Dáneker” ordenimen nagradtalypsyz, – dedi. Men Imanǵalıǵa osy qýanyshty habary úshin jáne osy jazda Almatyda Respýblıka saraıynda ótken “Edil – Jaıyq” atty konsertime, myna Astanada bolatyn konsertime jan-jaqty kórsetken kómegi úshin razylyq sezimimdi bildirip, jańa ǵana shyqqan kompakt-dıskimdi syıladym. Imanǵalı dıskige oılana qarap otyryp: – O, “Temirtaý túni” áni de kiripti ǵoı, maǵan taǵy bireýin… Nursultan Ábish­ulyna bereıin, – dep jymyń ete tústi. Abyroı bolǵanda portfelimde eki-úsh dıski bar edi, Imanǵalı sonyń bireýine Pre­zıdenttiń atyna avtograf jazdyryp aldy. Jeltoqsan aıynyń birinde Astanada “Kongress-holl” zalynda “Edil – Jaı­yq” atty avtorlyq keshim ótti. “Temirtaý túni” ánine qol soqqan jurttyń sol dúbirin esh ýaqytta umyta qoımaspyn. Ol da ándetken ómirimniń bir sáýleli kúni! Sol jeltoqsannyń on altysynda men qazaqtyń bir top zııalylarynyń qata­rynda “Parasat” ordenimen nagradtaldym. Osy qýanysh ústinde Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev dúıim jurttyń al­dynda maǵan osy ordenmen qosa bir kon­vert usyndy. Jurt buǵan eleń ete qaldy. Sálden soń júregim tolqyp, konvertti ashyp qarasam, Prezıdenttiń óz qolymen jazylǵan haty eken. Mine, sol hat: “Qurmetti kompozıtorymyz Ilııa Jaqanovqa! Leke, ózińizdi jáne ánderińizdi asa qurmetteıtinimdi Siz bilesiz. Qýanyshy da, aýyrlyǵy da mol osy Táýelsizdik jyldarynda ár ýaqytta qoldaý kórsetip, janymda boldyńyz. Zor rahmet! Bul Sizdiń elge, Otanymyzǵa istegen eńbegińiz dep bilemin. Ánderińiz basylǵan ta­baq­shany aldym. “Temirtaý túni” ánin bizge (ot­ba­symyzǵa) arnapsyz. Rahmet! Aman-saý bolyńyz. Áli de talaı tamasha ánder kútýshi  N.Nazarbaev. 15.12.2004 j. Astana”. Osy hatta qan­sha­ma jan jyly­ly­ǵy bar, izgi júrektiń lú­pili... Árkez kó­zime ottaı basy­lady. TEMIRTAÝ TÚNI Ánin jazǵan: Ilııa Jaqanov. О́leńin jazǵan: Qasymhan Begmanov. Jarqyldaǵan syrǵań-aı, Tolyqsyp bir týǵan Aı! Temirtaýdyń arýy, Janym, saǵan janym qurban-aı! Qyz sózine elitken, Jigit edim jelikken. Kórgen sátte ózińdi, Tolqydym men, aıtshy, nelikten? Saryarqanyń samalyn Aımalatqan jamalyń! Júregimdi jandyrdy Syrǵa toly móldir janaryń. Kól terbetip jaǵany, Juldyz jymyń qaǵady. Alaýlaǵan júzińdi Aı da qımaı batyp barady. Temirtaýda maqpal tún, Jan syryńdy aqtardyń. Armandaı bir án qaldy, Belgisi bop qımas shaqtardyń! Ilııa JAQANOV, Qazaqstannyń  eńbek sińirgen qaıratkeri.