Jańǵyrýdyń ózegi – saıası reformalar

Erlan QARIN,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kómekshisi

Qasym-Jomart Toqaev sońǵy eki jylda turaqty túrde saıası úderistiń básekeligi men ashyqtyǵyn arttyrýǵa ba­ǵyttalǵan túrli bastama usynyp keledi. Onyń kópshiligi qazirdiń ózinde tabysty iske asyrylýda. Saıası reformalar aıasynda 10 zań qabyldandy. Taǵy birneshe zań jobasy aldaǵy aılarda Parlament qabyrǵasynda qaralatyn boldy.

Prezıdent bastamalarynyń birqa­tary barynsha qysqa merzim ishinde júzege asty. Jumys qarqyny joǵary bolǵa­nymen, onyń bári birtindep, dáıek­ti túrde jasalýda. Osy oraıda Pre­zı­denttiń saıası reformalarynyń tórt top­tamasyna jeke-jeke toqtalyp, árqaısysynyń negizgi tustaryn atap ótkim keledi.

Saıası reformalardyń birinshi toptamasy

Memleket basshysy reformalardyń birinshi toptamasyn 2019 jylǵy 20 jeltoqsanda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ekinshi otyrysynda usynǵan bolatyn. Bul bastama UQSK músheleriniń usynystary eskerile otyryp ázirlendi.

Onda beıbit sherýlerdi uıymdastyrý tártibin ózgertip, ondaǵy ruqsat alý qaǵıdatyn habardar etý qaǵıdatyna aýystyrý, saıası partııalardy tirkeý úshin onyń músheleriniń sany jónindegi talapty 40 myńnan 20 myń adamǵa azaı­tý, saılaý kezindegi partııalyq tizim­de áıelder men jastar úshin 30 pa­ıyzdyq kvota qarastyrý, parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn engizý sııaqty bastamalar boldy.

Onyń ishinde Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń Ekinshi Fakýltatıvtik Hattamasyna qosylý rásimin bastaý týraly usynys zor mánge ıe.

Sonymen birge, Qylmystyq kodekstiń 130-babyn qylmysqa jatqyzbaý jáne 174-babyn izgilendirý, Qylmystyq kodekstiń 174-baby boıynsha qylmystyq jaýap­kershiligin ótegen jáne quqyq qorǵaý organdarynan oń qorytyndy alǵan azamattarǵa qoıylǵan qarjylyq shek­teýlerdi jumsartý týraly sheshimdi de atap ótken jón.

Jalpy alǵanda, Q.K.Toqaevtyń saıası reformalardyń birinshi toptamasy aıasyndaǵy bastamalaryna halyqaralyq seriktesterimiz joǵary baǵa berdi. 

Mysaly, AQSh-tyń burynǵy prezı­denti Donald Tramp Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezıdent bolǵanyna bir jyl tolýyna oraı joldaǵan quttyq­taý hatyn­da «Qazaqstannyń saıası jań­ǵyrýy­na jol ashqan reformalar­dyń aýqym­dy ári órshil baǵdarlama­syn» joǵa­ry baǵalaıtynyn atap ótti. Ol «Amerıka Qurama Shtattary halyqtyń memleketke senimin arttyrýǵa jáne qaı zamanda da qoǵamnyń progressıvti ári qarqyndy damýynyń tiregi sanalatyn jahandyq bostandyqtardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalardy tolyǵymen qol­daıtynyn» aıtty. Al Fransııa pre­zı­denti Emmanýel Makron 2020 jyly jeltoqsan aıynda elimizdiń Táýel­­sizdik kúnine oraı joldaǵan  quttyq­­taý hatynda Qazaqstannyń Azamat­tyq jáne saıası quqyqtar týraly halyq­ara­lyq paktiniń Ekinshi Fakýltatıvtik Hat­tamasyna qol qoıýyn aıryqsha atap ótti.

Qazirgi tańda saıası reformalardyń birinshi toptamasyndaǵy barlyq bastama tolyǵymen oryndaldy.

Saıası reformalardyń ekinshi toptamasy

Saıası bastamalardyń bul toptamasy 2020 jylǵy 1 qyrkúıekte Prezıdent Jol­daýy aıasynda jarııalandy. 2021 jyl­dan bastap aýyldyq okrýg ákimderi­niń tikeleı saılaýy ótkiziletini, jergi­likti ózin ózi basqarýdy damytýdyń jańa tujyrymdamasy men «Qoǵamdyq ba­qylaý týraly» zań  ázirlenetini, son­daı-aq, onlaın-petısııanyń biryńǵaı ıns­tıtýty qurylatyny jarııa etildi. Adam quqyǵyn qorǵaý máselesi jeke baǵyt retinde qolǵa alyndy. Prezıdent balalardy kıberbýllıngten qorǵaý úshin sharalar qabyldaý jáne Bala quqyǵy jónindegi konvensııanyń Fakýl­tatıv­tik hattamasyna qosylý máselesine aı­ryqsha nazar aýdardy.

Azaptaýǵa qarsy kúres týraly ult­tyq zańnamany ozyq halyqaralyq normalarǵa sáıkestendirý, sonymen qatar, adam saýdasyna qatysty qylmys­tyq quqyq buzýshylyqtardy sotqa de­ıingi tergeý tájirıbesin jetildirý min­detteri júkteldi.

Saıası reformalardyń úshinshi toptamasy

2021 jylǵy 15 qańtarda VII shaqy­rylymdaǵy Parlamenttiń birinshi sessııasynyń ashylýynda Prezıdent reformalardyń úshinshi toptamasyn jarııalady. Onda saıası partııalardyń Májiliske ótýine qajetti shekti 7 pa­ıyzdan 5 paıyzǵa tómendetý, barlyq deńgeıdegi saılaýlardyń saılaý bıýl­letenine «bárine qarsymyn» degen baǵan engizý, aýdan ákimderin saılaý týraly tyń usynystar aıtyldy. Oǵan qosa, «Jastardyń damý ındeksin» engizý, qoǵamdyq baqylaý júıesin jetildirý, onlaın-petısııa ınstıtýtyn zańdy túrde rásimdeý, qaıyrymdylyq qyzmetti yn­talandyrýǵa qajetti sharalar ázirleý, «Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly» jeke zań qabyldap, onyń apparatyn nyǵaıtý sııaqty máseleler qamtyldy.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil Elvıra Ázimovanyń pikirinshe, «Ombýdsmen týraly» zań qabyldaý ýá­kil­­diń mártebesin kóterip, quziretin keńeı­tý turǵysynan da, múddeli azamat­tardyń oǵan ótinish joldaýy boıynsha da belgili bir zańnamalyq jaǵdaı jasalýyn qamtamasyz etedi.

Jergilikti jerlerde óńirlik ombý­dsmenderdiń qurylýy adam quqy­ǵynyń buzylýyna baılanysty naqty oqıǵalarǵa jedel nazar aýdaryp, sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi.

Zańnamaǵa saıası partııalardyń Máji­liske ótýine qajetti shekti 7 paıyz­dan 5 paıyzǵa tómendetý, barlyq deńgeıdegi saı­laýlardyń saılaý bıýlletenine «bári­ne qarsymyn» degen baǵan engizý týra­ly ózgerister men tolyqtyrýlar Memleket basshysy 2021 jyly 24 mamyrda qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańda kórinis tapty.

Qazaqstanda júrgizilip jatqan saıası ózgeristerdiń qarqyny men maz­muny halyqaralyq qoǵamdastyq tarapy­nan keńinen qoldaý tapty. Atap aıt­qan­da, 2021 jylǵy sáýir aıynda AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Entonı Blın­ken óziniń qazaqstandyq áriptesi – QR Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýber­dimen telefon arqyly sóıleskende Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası reformalarynyń josparyn tolyq qoldaıtynyn jetkizdi.

Saıası reformalardyń tórtinshi toptamasy

Prezıdent usynǵan saıası refor­malardyń tórtinshi toptamasy – osyǵan deıin qolǵa alynyp, júzege asyrylǵan bastamalardyń zańdy jalǵasy.

Atap aıtqanda, áıelder men jastar úshin kózdelgen otyz paıyzdyq kvotany depýtat mandatyn bólý kezinde mindetti túrde eskerý týraly normany zań júzin­de bekitý qajettigi Joldaýda naqty kórsetildi.

Kvota beriletin azamattar sanatynyń tizimin keńeıtý jáne saılaý tiziminde erekshe qajettiligi bar azamattarǵa min­detti kvota belgileý usynyldy.

Aýyldyq jerlerdegi azamattyq bas­ta­ma­lardy qoldaýdyń tıimdi tetigin ázir­­leýdiń mańyzdy ekenine nazar aýdaryldy. 

Quqyq qorǵaýshylardyń quqyqtaryn saqtap, olardyń qaýipsizdigin qamtama­syz etý, sondaı-aq Qazaqstannyń Qyl­mys­tyq kodeksiniń normalaryn Aza­mat­tyq jáne saıası quqyqtar týraly Ekinshi Fakýltatıvtik Hattamanyń erejelerimen sáıkestendirý úshin naqty sharalar qabyldaý tapsyryldy.

Prezıdent áıelderdiń qoǵamdaǵy ekonomıkalyq jáne saıası  ustanymyn baryn­sha qoldaý qajettigin atap ótti. Osy­ǵan oraı ol Otbasylyq jáne gen­derlik saıasat jónindegi tujyrymdamaǵa ózge­ris­ter engizýdi usyndy. Budan bólek, bala­larǵa, sonyń ishinde ata-ana qam­qor­lyǵynsyz qalǵan balalarǵa qarsy jynystyq qylmystardyń aldyn-alýǵa jáne onyń jolyn kesýge baǵyttalǵan jumystardy kúsheıtýge basa mán berildi.

Tórtinshi toptamada kórinis tapqan barlyq saıası bastamalar Memleket basshysynyń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar –  el órkendeýiniń berik negizi» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýyn iske asyrý jónindegi jalpy­ulttyq is-sharalar jospary aıasynda júzege asyrylady. 

Memleket basshysynyń saıası bastamalary

Túptep kelgende, saıası reforma­lardyń tórt toptamasy – Memleket bas­shy­synyń osy baǵyttaǵy dáıekti ári ke­shendi saıasatynyń kórinisi. (Toptamalar kestesi tómende bólek berilip otyr.) Munyń bári ekonomıkadaǵy jáne jer­gi­likti memlekettik basqarý júıesin­­degi refor­malarmen, sondaı-aq mem­le­ket­tik qyz­metter kórsetý salasyn­daǵy sıfrlan­dyrý úderisimen tyǵyz baılanysty.

Mysaly, jergilikti memlekettik basqarý salasyndaǵy reformany alsaq, 2018 jyldan bastap 2 myńnan astam tur­ǵyny bar 1 055 aýyldyq okrýg­te der­bes bıýdjet nemese tórtinshi deń­geı­li bıýdjet engizildi. 2020 jyly bul tájirıbe barlyq aýyldyq okrýgte qol­danyla bastady.  

Aýyldyq jerde osy tásil qoldanyl­ǵanǵa deıin, salyq salynbaı kelgen jyljymaıtyn jáne jyljıtyn 82 myń nysan túgendelip, ádilet organdarynda memlekettik tirkeýden ótti. Ýákiletti organdardyń málimet qory jańartylyp, 2,4 mıllıon qate málimet túzetildi. Sondaı-aq, Qarjy, Ishki ister, Ádilet, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteriniń jáne «Azamattarǵa arnalǵan Úkimet» mem­lekettik korporasııasynyń aqparat­tyq júıeleri men málimet bazasy ózara kiriktirildi. 

Tórtinshi deńgeıli bıýdjetti engizý nátıjesinde aýyldar salyqtyq jáne salyqtyq emes qosymsha jańa túsimderge qol jetkizdi. Aýyl turǵyndary bıýdjet qarjysynyń jumsalý barysyn qadaǵa­laýdyń jańa quraldaryna ıe boldy.  

Budan bólek, 2017-2019 jyldary elimizdiń túrli óńirinde bıýdjet úderisine qatysatyn aýyldyq okrýg ákimderi men olardyń apparattarynyń qyzmetkerleri úshin 4 respýblıkalyq forým, 46 oqytý semınary uıymdastyryldy. Osylaısha, 3,5 myńnan astam adam daıyndyqtan ótti.

Jalpy, osyndaı sheshimderdiń arqa­synda aýyldyq okrýgterdiń derbes­tigi artyp, qarjylyq múmkindigi keńe­ıe tústi. Jergilikti jerlerde aýyldar­dyń ekonomıkalyq áleýetin nyǵaıtý sharalary qolǵa alynǵan soń ǵana aýyl ákimderin tikeleı saılaýǵa kóshtik. 2021 jylǵy 25 shildede 700-den astam aýyldyq okrýgte saılaý ótti. Jyl sońyna deıin taǵy 70-ke jýyq aýyldyq okrýgte saılaý naýqany ótedi. Basqa ákimder ókilettik merzimi aıaqtalǵan soń saılanady. Mine, osylaısha, bir jyldyń ishinde aýyl ákimderin tikeleı saılaý úderisi engizilip, qoǵamdyq ómirdiń ajyramas bóligine aınalyp keledi.    

Saıası reformalar dáıekti júrgizilip jatqanynyń taǵy bir mysaly – saılaý tizimine áıelder men jastar úshin kvota engizý jónindegi bastama.

2019 jyly jeltoqsanda Prezıdent partııalardyń saılaý tiziminde áıelder men jastar úshin otyz paıyzdyq kvota qarastyrýdy usynǵan bolatyn. Osyǵan oraı zańnamaǵa tıisti túzetýler engizil­di. 2020 jyly kúzde saıası partııalar Parlamenttiń kezekti saılaýyna qatysý úshin ózderiniń tizimderin áıelder men jastarǵa arnalǵan kvotany eskere oty­ryp jasady.

Májilis pen barlyq deńgeıdegi más­lı­hattardyń bıylǵy qańtar aıynda ótken saılaýynda qoldanyla bastaǵan bul norma osy sanattaǵy azamattardyń saıa­sı belsendiligin arttyrýǵa tyń múm­kindik berdi. Mysaly, saılaýǵa deıin máslı­hattardaǵy 3 335 orynnyń 740-y ǵana áıelderdiń enshisinde bolatyn, al 29 jas­qa deıingi jastarǵa 53 mandat qana beril­gen edi. Onyń ózinde, senator Lázzat Súleı­men aıtqandaı, bul mandattardyń 44-i aýdan­dyq máslıhattarǵa tıesili boldy.  

Bul norma áıelder men jastardy elimizdegi qoǵamdyq-saıası úderisterge keńirek jumyldyrýǵa jol ashqany sózsiz. Muny saılaý komıssııalary ót­ken saılaý naýqany boıynsha jasaǵan qorytyndy hattamalar da rastaıdy.   

Degenmen, keıbir partııalar osy kvotany ustanýǵa salǵyrt qaraǵanyn atap ótken jón. Buǵan jańa tulǵalar men kadr tapshylyǵy sebep bolǵan sııaqty. Sondyqtan Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda depýtat mandatyn bólý kezinde áıelder men jastarǵa arnalǵan otyz paıyzdyq kvotany mindetti túrde eskerý týraly normany zańnamaǵa engizý qajettigine basa nazar aýdardy. Sonda saıası partııalar óziniń qataryna áıelder men jastardy tartý úshin uzaqmerzimdi ári júıeli jumys atqarady. 

Jýyrda Memleket basshysy bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyn júzege asyrý sharalary týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul qujatta saıası jańǵyrý jáne adam quqyǵyn qorǵaý máselesi keńi­­nen kórinis taýyp, 12 tarmaqty qam­ty­dy. Atap aıtsaq, saıası jańǵyrý baǵ­daryn jalǵastyrý aıasynda eki zań qabyl­daý josparlanǵan. Onyń birinshisi aýdan­dardyń, oblystyq mańyzy bar qala­lar­dyń ákimderin tikeleı saılaý úshin (onyń ishinde qanatqaqty rejimde) tıisti zań­darǵa túzetýler engizýdi kózdeıdi. Ekin­shi zań depýtat mandatyn bólý barysynda buǵan deıin zańnamada belgilengen kvotany mindetti túrde eskerý týraly normany bekitedi. Sonymen birge onda kvota beriletin azamattardyń sanaty keńeıtilip, áıelder men jastarǵa qosa erekshe qajettiligi bar azamattarǵa da kvota bólinedi.

Adam quqyǵyn qorǵaý júıesin jetildirý aıasynda da eki zań qabyldaý josparlanyp otyr. Bul zańdar Qylmys­tyq kodeks normalaryn Azamat­tyq jáne saıası quqyqtar týraly halyq­aralyq paktiniń Ekinshi Fakýltatıv­tik Hattamasynyń erejelerimen sáıkesten­di­redi. Sondaı-aq, prokýrorlar­dyń jaýapkershiligin arttyrý jáne ter­geý nátıjesine quqyqtyq baǵa berý qural­daryn kúsheıtý úshin olardyń aıyptaý aktilerin daıyndaýǵa qatysty quziretin birtindep keńeıtýge baǵyttalady. Osy­ǵan oraı Memleket basshysynyń eki Jarlyǵy da daıyndalmaq.  

Munyń bári Prezıdenttiń saıası óz­geris­­terdi jalǵastyrýǵa, saıası júıeniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa jáne pikir alýan­­dyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan strate­gııa­lyq baǵdaryna berik ekenin kórsetedi.