Isataı qaıda jerlengen?

Osy kúni ólke tarıhyna kóz salyp júrgen zııalylardyń ózi Isataı batyrdyń súıeginiń jatqan jerin anyqtaý talas- talqyǵa aınalyp bara jatqan joq pa dep renish bildiredi. О́te oryndy. О́ıtkeni, Ishki Orda tarıhyn zertteýshiler, onyń ishinde ısataıtanýshy mamandar osy turǵyda ǵylymı negizdi sózge bara almaı júr. Al, nazar aýdararlyq qujattar, eskererlik pikirler jetkilikti. Mysaly, Alash arystarynyń biri Halel Dosmuhameduly sonaý 1924-1925 jyldary «Isataıdyń súıegi Temir ýezi Qıyl boıyndaǵy Sholaqmolda degen molada» dep jazyp ketken. Isataı Taımanuly men Halel Dosmuhameduly bir óńirdiń – Atyraý oblysyndaǵy Taısoıǵannyń týmasy. 1929 jyly halyq jaýy atalyp ustalyp ketkenge deıin ǵalym elmen baılanysyn úzbegen, eski áńgimelerge qanyq bolǵan. Ańyz ben tarıhı bolmysty ajyrata biletin tulǵa. Osy kezeńge (jıyrmasynshy ǵasyrdyń 30-shy-70-shi jyldaryna) tereńirek úńilsek, Isataı týraly tarıhshy Haleldiń bilip aıtqan sóziniń búginge deıin eskerýsiz qalýyn – sol 30-jyldary H.Dosmuhamedulynyń halyq jaýy atanýymen baılanystyramyz. Barlyq shyǵarmalary tárkilendi. Oqýǵa tyıym salyndy. «Qazaq ádebıeti» gazeti 1962 jylǵy 14 jeltoq­sandaǵy sanynda Hattar Dúısenálıevtiń «Isataıdyń molasy Sheıitsaıdan tabyldy» degen maqalasyn jarııalady. Qarsy ýáj bildirip, maqalanyń ǵylymı negizsizdigine qatty syn aıtqan jalǵyz Q.Jumalıev boldy. («Q.Á»18.10.1963 j). «Maqaladaǵy derekter de, pikirler de nanymsyz atústi aıtylǵan. Tarıhı shyndyqtan alys». Akademık-jazýshynyń osyndaı syn sózinen keıin H.Dúısenalıev oılanýǵa tıis edi. Isataı batyrdyń zıratyn izdestirýdiń uzaqqa sozylyp ketýiniń taǵy bir sebebi, Q.Jumalıev joǵarydaǵy atalǵan maqalasynda H.Dosmuhamedulynyń aty-jónin aıtyp, oǵan silteme jasaı almady, «Isa­taıdyń súıegi... Sholaqmolda degen jerge qo­ıylypty-mys» dep qysqa qaıyrdy. Osylaı kórnekti ádebıetshi-ǵalymdy zamannyń «mysy» basyp, «Sholaqmolda» sol 1962 jyldan beri kóleńkede qalyp keledi. Sodan beri zaman ózgerdi. Endi eshkimnen qoryqpaı shyndyqty aıta alamyz. Alaıda, atyraýlyq tarıhshylardyń sol baıaǵy súrleýden burylǵysy joq. Anyǵy sol, Sholaqmoldany oılap shyǵarǵan men emespin. Taǵy da qaıtalaıyn, osydan 90 jyl buryn H.Dosmuhameduly aıtyp ketken. О́kinishtisi, Isataıdyń molasynyń basyna ol kisi de belgi qoıa almady. 1991 jyly aqtóbelikter Sheıitsaı degen saıdyń boıynda «Isataı batyrdyń molasy osy jerde» dep eskertkish-obelısk turǵyzyp, quıma temirmen qorshady. Batyrdyń eki júz jyldyǵyna oraı birshama jumystar atqarylǵanymen (qonaq shaqyrý, báıge, t.b.) onyń ólimine baılanysty qujattarǵa, eń bolmasa, osy jerde 30 jyl buryn ǵana júrgizilgen zertteý jumystaryna kóńil bóline qoımady. Asyǵystyqpen, sovettik naýqanshyldyq pármenimen kezekti «bir toı» ótkizildi. Tarıhı derekterge júginsek, sol kúngi (12.07.1838 j) qyrǵyn shaıqastan tiri qalǵan Isataıdyń jigitteri Baımaǵambet áskeriniń qýǵynyna ushyrap, Oıyldy betke alyp, ajaldy Aqbulaqtan ári qashty. Osy bir kúnniń negizgi qujaty (hattamasy) polkovnık Gekkeniń 1838 jyldyń 13 shildesinde Orynbor gýbernatory Perovskııge jazǵan raporty («Mahambet álemi», 9-shy kitap, 290-292 b.b.) Bul qujattyń qundylyǵy – sońǵy shaıqas Aqbulaq ózeni jaǵasynda (mańynda emes) bolǵan. Isataılyqtar Baımaǵambet tobyn arǵy betke qýyp tyqsyrǵan. Osy jerde, ózen jaǵasynda qorshaýǵa túsip qalyp, qyrǵynǵa ushyraǵan. Keıin shegingenderdi qorǵashtap kele jatqan Isataı ózin qorshap alǵan jaýmen atysyp-shabysyp (3 qazaq, 16 kazak-orys) qaza boldy. Aqbulaqtyń jaǵasynda sháhıt bolǵan 30-40 (Geke 70-80 depti) sarbazdardyń denesin sol kúni ekindi men aqsham aralyǵynda jınap úlgerip, at aıańymen Qıyldyń sýy mol (qazirdiń ózinde aıdyn-shalqar) tusynan oń jaq qyrly jaǵasyna –Sheıitsaı saıyna jetkizý múmkin emes. Osyndaı qashyqtyqqa ákelýdiń de eshqandaı qajettiligi joq edi. 1968 jyly Sheıitsaıda N.Shaıahmetov uıym­dastyrǵan ekspedısııa kezinde qazba jumystarynyń basy-qasynda bolǵan aqtóbelik tarıhshy, professor Zákiratdın Baıdosov osy jerde Isataıdyń molasy dep belgilengen tórt qabirdiń bireýinde de qylysh kes­ken, oq atylǵan birde-bir múrde kezdespegenin, Noel Shaıahmetovtiń qınalyp turyp, Isataı batyrdyń súıegin taba almaǵanyn aıtqan edi. N.Shaıahmetovtiń ózi 1978 jyly osy taqyrypqa arnalǵan suhbatynda («Sosıalıstik Qazaqstan») jýrnalıst Janbolat Aýpbaevqa bylaı deıdi: «Keıde oılaǵan isteriń oryndala bermeıdi eken. Oǵan Isataı beınesin tiriltý jolynda ter tókken úsh jylymnyń nátıjesiz aıaqtalǵanyn aıtýǵa bolady. О́kinetinim – sol jazda (1968 j.) Sheıitsaıda batyr múrdesiniń qaı jerde jerlengenin taba almaı qaıtqanym». («Qobylandy batyr», Ańyzdar men shyndyqtar, Aqtóbe, 2007 j.) О́tken jyly Oraldaǵy Mahambet ýnıversıteti medısına ǵylymdarynyń doktory Qaıyrjan Ábısatovtyń «Mahambettanýdyń málim jáne beı­málim paraqtary» dep atalatyn eńbegin jaryqqa shyǵardy. Osy basylymnyń 19-shy betinde avtor N.Shaıahmetovtiń Qıylda júrgizgen qazba jumystary jaıly da jazady. «Jergilikti aqsaqaldardyń ««mynaý Isataıdyń múrdesi jatqan jer degen silteýimen Sheıitsaıda birneshe qabirdi qazyp, Isataı denesine uqsas múrdeni taba almapty». Ǵalymnyń bir aýyz sózi qymbat. Almatyǵa telefon shaldym. – Men dáriger adammyn. Qaraoıda Mahambet qabirin ashqanda (1966j), aqyn súıegin qaıta jerlegende (1983 j.) Noel Shaıahmetovtiń qasynda boldym. Noelden estigenimdi jazdym, – dedi Qaıyrjan aǵa. Osy derekterdiń negizinde ǵana Isataı batyrdyń, maıdan dalasynda qaza tapqan basqa da sarbazdardyń múrdeleri Aqbulaqtan 13-15 shaqyrym jerdegi (Q.Jumalıev jazyp ketkendeı) Sholaqmolda jaı­laýyndaǵy Sholaqmolda qorymynda jerlengen dep oı túıýge bolady. Eger tıisti uıymdar osy sózimizge qulaq assa, kóp jylǵy daýǵa núkte qoıylar edi. Ǵadilshe О́TEBÁLI. Batys Qazaqstan oblysy.