SÁTI TÚSKEN SUHBAT

Amangeldi TО́LEEV, Kemerov oblysynyń gýbernatory: “MEN NURSULTAN NAZARBAEVTY NAǴYZ QAZAQ DEP BILEMIN. ONY HHI ǴASYRDYŃ AZAMATY DEP KEZ KELGEN EL ALDYNDA MAQTANYShPEN TANYSTYRA ALAMYN” – Amangeldi aǵa, ózińizben suhbattar se­rııasynyń jalǵasýyna múmkindik bergenińizge alǵys aıtamyn. Gýbernatorlardy taǵaıyn­daý barysynda prezıdentterińiz Dmıtrıı Medvedevtiń ustanymy bizge de belgili. Prezıdent eń aldymen jastarǵa basymdyq beretinin jáne úsh jyldan artyq merzimge saılanatynyna jol bermeıtinin málimdedi. Prezıdent tańdaýynyń sizge túskeni naýryz aıynyń bas kezinde-aq belgili boldy, oblystyq keńes aldynda sizdi tórtinshi merzimge taǵaıyndaý týraly usynys bildirdi. Reseı basshylyǵynyń ózińizge degen yqylas-seniminiń sebebi nede dep bilesiz? –  Siz qatelesip tursyz. D.Medvedev bul máselege keshendi túrde qaraý qajet­ti­gin bir emes, birneshe ret málimdedi. Gý­ber­natorlyqqa úmitker tulǵanyń jasy nemese gýbernatorlyq merzimine emes, is­ker­lik qasıetine basymdyq beretinin má­lim­dedi. Kemerov oblysy Reseı Fede­ra­sııa­synda saıası jáne ekonomıkalyq ja­ǵy­nan turaqty, turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıy evolıýsııalyq jolmen ósip kele jatqan birden-bir ólke degen pikirge báriniń qulaǵy úırenip qaldy. – Al 1997 jyly oblysty qandaı jaǵ­daıda basqarýǵa alǵanyńyzdy eske túsirip kórińizshi? Sizge aldyńǵy gýbernatorlardan qandaı mura qaldy? – 1997 jylǵy Kýzbass qaınap jatqan qara qazanǵa kóbirek uqsaıtyn. 43 shahta ju­mysyn toqtatty. 150 myń shahter ju­myssyz qalyp, kúnkóris nápaqasynan aıy­­ryldy. Shahterlar ataqty Trans­sibir­diń jolyn bógep, ashtyq jarııalady. Qyl­mys deńgeıi kúrt ósip, oblys turǵyndary sha­rasyzdyqtan tentirep, Kýzbass jerin úmitsizdiktiń elesi kezip júrdi. Búkil múmkindikti, aqyl-oıdyń jıyn­ty­ǵyn jaǵdaıdy túbirinen ózgertýge baǵyt­taýǵa tyrystym. Sonyń nátıjesinde eko­no­mıkanyń kúretamyryna qan júgirdi. Qıraǵan shahtalar qalpyna keltirilip, tur­ǵyndar atamekenine oraldy. Turǵyndary temir jol relsterin bógep, qıraǵan úıin­di­ge aınalǵan Kýzbass onshaqty jyldyń ishinde alyp memlekettiń ındýstrııaly tiregine aınaldy. – Ǵalamshardy sharpyp ótken qar­jy­lyq-ekonomıkalyq daǵdarys sizdiń gýber­natorlyq merzimińizdiń úshinshi kezeńine týra keldi. Bul gýbernator Aman Tóleevtiń saıası reıtıngine qalaı áser etti? Turǵyndaryńyz tózimdilik tanyta aldy ma? – Ol ras. Qarjylyq daǵdarystan biz de shet qala almadyq. Tipti ózge ólkelerge qa­raǵanda aýyrtpalyǵyn artyǵyraq sezin­dik. Sebebi, ekonomıkamyz álemniń 85 eli­niń ekonomıkasymen ıntegrasııalanyp úl­girgen. Jetekshi óndiris oryndarymyz­dyń ónimine degen suranys deńgeıi tómendedi. – Biraq, soǵan qaramastan, qıyndyqqa qarsy turyp, eńbek ujymdarynyń ıadrosyn saqtaı aldyńyzdar ǵoı. – Kýzbasta birde-bir shahta nemese ken oryndary jabylǵan joq. Kerisinshe, qazirgi zamanǵy tehnologııamen jabdyq­tal­ǵan jańa ken oryndary, razrezder ashyl­dy. Tek 2009 jyly ǵana 180 mln. tonna kó­mir óndirildi. Ekonomıkadaǵy ósim deń­geıi daǵdarysqa deıingi kórsetkishke jetip qaldy. Qazir Kýzbass ólkesi óndiris kóle­mi­niń ósimi, ınvestısııa tartý jaǵynan bú­kil elde alǵashqy ondyqtyń qataryna endi. О́lkeniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıy turaqtalyp, bala týý deńgeıi ósip keledi. Jyl saıyn mıllıondaǵan sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip jatyr. Mundaı kórsetkish ońaı jolmen kelgen joq, atqarýshy bılik oryndary, qoǵamdyq uıymdardyń saıası erik-jigeri, ekono­mı­ka­lyq áleýeti daǵdarystyń yqpalyn álsi­re­týge jumyldyryldy. Prezıdent D.Med­ve­dev Aman Tóleevtiń kandıtýrasyn qol­da­ǵan kezde osy jaǵdaıdy eskerdi dep oı­laı­myn. Prezıdenttiń meniń kandıdatýramdy qoldaýy – kýzbastyqtarmen birlesip júr­gizip kelgen eńbegimizdiń jemisi, al ekinshi jaǵynan memleket basshysynyń, úkimet basshysynyń Kýzbass aldyndaǵy, onyń árbir turǵyny aldyndaǵy jaýapkershiligi. – Aman aǵa, keńes ımperııasynyń kel­mes­ke ketkenine jıyrma jylǵa jaqyndap qaldy. Biz osy merzimde neden utyldyq, neden uttyq? Pikirińizdi bilgim keledi. – Men kúni búginge deıin Keńes Oda­ǵy­nyń qulaýyn orny tolmas apat dep ta­nımyn. 70 jyl boıy qalyptasqan mem­leket bir kúnde qulap tústi. Biryńǵaı eko­nomıkalyq keńistiktiń kúl-parshasy shyq­ty: jan-jaǵyndaǵy eldermen ıntegra­sııa­lanyp úlgirgen Reseıdiń túkpir-túkpi­rin­degi, onyń ishindegi Kýzbastaǵy óndiris oshaqtary jumysyn toqtatty. Eń ókinish­tisi – qaı túkpirinde júrsem de týǵan baýy­rymdaı, týǵan shańyraǵymdaı sezinip kel­gen alyp shańyraq bir-aq kúnde kúıredi. Áskerde júrgenimde bir kazarma on­shaq­ty ulttyń ókiline pana boldy. Biz ózimizdi shyndyǵynda Keńes Odaǵynyń azamaty sezindik. Ultymyzdyń aıyrmashylyǵy túr-tulǵamyzdan ǵana sezilip turar edi. Bul qazaqtyń uly aqyny Abaıdyń shyǵar­ma­lary men ýkraın aqyny Taras Shevchenko shyǵarmalaryndaǵy ózgeshelik sııaqty. Asqar taýlar bir-birimen ıyqtasyp tur­ǵan­da ǵana asqaqtap kórinedi emes pe?! Sol sekildi ara-qatynastarymyzdyń shynaıy ekeni árbir is-áreketterimizden baıqalyp turatyn. Sol kezde Reseıdiń árbir ekinshi azamatynyń týǵan-týysqandary KSRO-nyń túkpir-túkpirinde ómir súrdi. Qazir kórshi memlekette turatyn qaryndasyńa nemese aǵańa baryp kelýdiń ózi basy artyq shyǵyndy talap etedi. Ras, Keńes ókimeti kezinde de qıyn­dyqtar bolmaı qalǵan joq. Bir otbasynyń balasyndaı bas qosyp, nemis fashızmine qarsy turýymyzdyń ózi nege turady? Tipti eske alýdyń ózi qorqynyshty. KSRO aımaǵynda turǵan barlyq ulttar biryńǵaı kúshke aınalǵanyn, alyp ǵalamshardy eki júıege bólýge qudireti jetkenin moıyn­daýǵa tıispiz: DneproGres, Túrkisib, Mag­nı­tka, Kýznesstroı, Tyń ıgerý, Samotlor, BAM – sonyń aıqyn dáleli. Joǵarydaǵy tarıhı mekenderde sanmyńdaǵan boı­jet­ken men bozbala bir shańyraq astynda bas qosty, bala súıdi. Orys qyzy men qazaq jigitinen týǵan balanyń ultyn aıshyqtady: eki ulttyń mentalıteti jas balanyń boı­ynda et pen terideı bolyp ketti. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Na­zar­baev Reseı jerine kelgende “bizdiń ta­rıhymyz ortaq” degendi jıi aıtady. Bul – al­darqatý emes, bul pafos ta emes. Bul dá­lel­deýdi talap etpeıtin aqıqat. Buǵan mysaldy alystan izdeýdiń de qajeti joq. Bizdiń Novokýznesk zaýytynyń jarty ǵa­syrlyq tarıhy bar. Onyń qurylysynda qa­zaqtyń da, ózbektiń de qoltańbasy qal­ǵan. Qurylys kezinde ózbek azamattaryna arnalyp, arnaıy shaıhana salynǵan. Bas­tapqyda, qarapaıym, tipti kúrke retinde de salynǵan bolar. Biraq keıin ýaqyt óte kele zaman talabyna saı jetildirildi. Zaýyt ba­lansyndaǵy sol shaıhana jarty ǵasyrdan beri jumys istep keledi. Munda kelýshiler kishkene ǵana kesege quıylyp beriletin óz­bek­tiń kók shaıyn kúni búginge deıin súı­sinip iship, dámdi palaýyn bir jemeı ket­peı­di. Qurylys júrip jatqanda ózbek azamattary óz eliniń bir bólshegin tastap ketkenin sol kezde sezbegen de bolar. О́z basymnan ótken myna bir jáıtti aı­taıyn. Jasyraq kúnimde Kıev áýe­jaı­yn­da ámııanymdy urlatyp alǵanym bar. Ne isterimdi bilmeı daǵdaryp qaldym. Sol kezde jasy men quralpy armıan azamaty janyma kelip: – Baýyrym, ne boldy? – dep ishtarta qarady. Mán-jaıdy bilgen soń, sózge kelmeı ushaqqa bılet alyp berdi. О́z qar­jysyna jáne qaıtarymyn talap etpesten. Belgisiz adamǵa degen rızashylyǵymdy sózben jetkize almaǵan kúıde úıime jettim. О́mirde sondaı adamdardyń bar ekeni kóńilimdi marqaıtty. Sol azamattyń aty-jónin suramaǵanyma, alǵysymdy jetkize almaǵanyma kúni búginge deıin ókinemin. Bizde buryn KSRO degen ortaq úıimiz bar edi. Qazir ol joq. Túrkimenstanda týyp-ósken, jeti atasynyń súıegi qazaq je­rinde jatqan, Tatarstan men Bash­qurt­stan, Kýzbasta azamat bolyp qalyptasqan, kásibı múdde jaǵynan TMD-nyń barlyq elderimen tyǵyz baılanysta bolǵan Aman­geldi Tóleev Keńes Odaǵy taraǵan kezde ózin qalaı sezingeni aıtpasa da túsinikti. Áldebir avantıýrısterdiń saıası oıynynan shańyraǵy ortasyna túsken el – KSRO-ny men áli de súıemin. Bir kezderi bir úıdiń balasyndaı bolyp ómir súrgen halyqtar men memleketterdi bir-birimen jalǵastyratyn kópirdi beıbit jáne órkenıet jolymen qalyptastyrýǵa atsalysqym keledi. Qazir 2010 jyldy da ortalap kaldyq. Jıyrma jyldyń ishinde Keńes Odaǵyn tarıh dep tanıtyn, tek kınolardan kórip, ki­taptan, sosyn ata-anasynyń aıtqan es­te­liginen ǵana biletin urpaq qalyptasyp úlgirdi. Arada jıyrma jyl jyljyp ótse de Reseı Federasııasy halqynyń 60 paıyzy Keńes Odaǵynyń kúıreýin tarıhtyń qasireti dep baǵalaıdy. Strategııalyq baǵyttaǵy mindetterdiń biri – Dostastyq elderi arasynda eko­no­mıkalyq ıntegrasııanyń býynyn bekitý, júk tasymaly úshin eń tómengi temir jol tarıfin belgileý bizdiń elderimiz úshin asa tıimdi bolar edi. Bizde mundaı baılanys­tar­ǵa qol jetkizýdiń múmkindikteri de bar. Keńes Odaǵynyń kúıreýi halyqtar ara­syn­daǵy óndiristik, ultaralyq qarym-qaty­nas­tardyń jibin úze almady. TMD keńistiginde joǵary bılik eshelonynda júrgen tulǵa­lar­dyń basym kópshiligi, tipti saıası, ás­ke­rı, ekonomıkalyq elıta ókilderi Keńes Odaǵynyń joǵary oqý oryndarynda birge oqydy, kúni búginge deıin de baılanys­taryn da úzgen joq. Bir-birimen aǵa-baýyrdaı saǵynysyp kórisedi. Bul bizdiń elderimiz arasyndaǵy ıntegrasııalyq baılanystarǵa qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkenindeı bolsa da yqpal ete alady. – Aman aǵa, búgingi ekonomıkalyq-saıası ólshemderdi burynǵymen salystyrý múldem múmkin emestigin esten shyǵaryp alyp turǵan joqsyz ba? – Men ony sezbeı júrgenim joq. Qun­dy­lyqtar adam tanymastaı ózgerdi. Biraq dál biz bastan keshkendeı aqıqattyń gaý­har shyrynyndaı qundylyqtarǵa ıe tarıhı kezeńge balama bolar júıeniń bar ekendigine men senbeımin. Sondyqtan, taǵy da qaıtalap aıtamyn, biz basymyzdan ótken tarıhı kezeńniń qundylyqtaryn umy­týǵa asyqqanymyz keshirilmeıtin kúná. Biz ony búgingi naryq ekonomıkasymen sabaqtastyra alsaq deımin. Mundaı sabaq­tastyq bizdiń halyqtarymyzdyń, bizdiń keler urpaǵymyzdyń jarqyn bolasha­ǵynyń dárýmeni. – Aman aǵa, qazaqstandyq saıasatker­ler­diń ishinen bóle-jara kimdi atar edińiz? – Aldyńǵy suhbattarda aıtyp ótke­nim­deı, Qazaq eliniń Prezıdenti Nursultan Ábish­uly Nazarbaev – kez kelgen mem­lekettiń altyn qory. Nurekeńniń joǵary kásibı-saıası kemeńgerligi, eń durys she­shimderdiń tamyryn dóp basatyn kóregen­digi, alǵa qoıǵan maqsatynyń aıqyndy­ly­ǵyna dosy túgil dushpanynyń da kózin jetkizetin alǵyrlyǵy keýdeńe tek qana maqtanysh sezimin uıalatady. Men Nurekeńdi HHI ǵasyrdyń azamaty jáne kez kelgen el aldynda maqtanyshpen tanystyra alatyn Naǵyz Qazaq dep tanı­myn! Onyń óziniń elindegi, syrt elderdegi saıası salmaǵy men bedeli atap kórsetýge, nazar aýdarýǵa ábden laıyq. Ústimizdegi jyly Nursultan Ábishuly 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Jan-jaǵyndaǵylarǵa “mereıtoı jaıly aýyzǵa almańdar, syılyqtaryńnyń, marapat­ta­ryń­­nyń keregi joq, aıtqanyma qulaq as­pa­ǵandaryń qyzmetińmen qoshtasasyńdar”, degen sózi bizge de jetti. Men, degenmen, 6 shilde kúni asa már­te­beli Nursultan Ábishulynyń qurmeti men densaýlyǵy úshin, Qazaq eliniń ósip-ór­kendeýi úshin, Nurekeńniń aldaǵy ýaqytta alatyn belesteri úshin 100 gram sharap ishemin. Osy qurmetim úshin qazaqstandyq sheneýnikterge ýáde bergenindeı, Nurekeń meni qyzmetimnen bosata almaıdy (kúledi). – Gýbernator myrza, memlekettik qyz­met­kerdiń, saıasattanýshynyń ońtaıly jasy týraly sizdiń pikirińizdi bilgimiz keledi. “Jas­tarǵa jol berý kerek” degen pikir Re­seı­de de, Qazaqstanda da ózekti. Siz ne oılaısyz? – Árbir adamnyń bir-birin qaıtalamaı­tyn jeke tulǵa ekenine men senemin. Jasyńnyń egde tartqany – basty ólshem emes. Aqyl-oıy kemelinde turǵan azamatty zeınet jasyna jetkeni úshin ǵana ots­tav­kaǵa jiberý asa aqyldy sheshim bolyp shyq­­paıdy. Bizde “Akela jasyna jetti. Akela jolbarysty tunshyqtyra almaıdy” degen mátel bar. Zeınet jasyna jetý – taǵdyrdyń úkimi emes. Úlken saıasatta adam­nyń jasyna emes, aqyl-parasatyna basymdyq beriledi. Bizge ózimizge jaqyn Japonııanyń tájirıbesin nege qoldanbasqa? Ondaǵy menedjerlerdiń basym kópshiligi jasy egde tartqan azamattar. Eń alpaýyt japon kompanııalary prezıdentteriniń orta jasy – 63, vıse-prezıdentteriniki 56 jas. Kor­porasııanyń jasy 75-ke jetken prezıdenti qyzmetten ketkennen keıin jumysy ne bol­ǵa­nyn bilgińiz kele me? Korporasııa alty aıdyń ishinde tarap ketti. Qytaıdy alaıyq: Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynyń negizin qalaǵan, “Qytaı ekonomıkasynyń ókil ákesi” atanǵan Den Sıaopın ekonomıkany modernızasııalaýǵa kiriskende jasy 74-ti alqymdap qalǵan edi. Ol elin qarańǵylyq qushaǵynan alyp shyǵyp, ósip-órkendegen, órkenıettiń aldyńǵy kóshinen oryn alǵan elderdiń qataryna qosty. Den Sıaopın reformasyna deıin 250 mln. qytaı otbasyn asyraı almaıtyn. 2004 jyldan bastap absolıýtti kedeılik deńgeıi 25 paıyzdan 3 paıyzǵa tómendedi. Bul kúnde qytaı halqy úshin 2004 jylǵa deıingi jaǵdaı – ótkenniń áńgimesi. Den Sıaopın 84 jasynda bılikti ózinen keıingi tolqynnyń ókiline tapsyrdy. Biraq soǵan qaramastan, 90 jasty eńsergen jyldary da QHR-dyń ishki-syrtqy saıasatyna belsendi túrde aralasty. AQSh-ty alaıyq. 2009 jyly jańa úkimet Ortalyq barlaý agenttiginiń basyna jasy 70-ti alqymdap qalǵan azamatty alyp keldi. Demek, jasynyń egdeligine qaramaı, óziniń nemerelerindeı jastarmen ashyq básekede tótep berdi. Mundaı mysaldardy alystan izdeýdiń tipti qajeti joq. Reseıdegi ataqty aka­de­mık Leo Bokerı jaqynda 70 jyldyq me­reı­toıyn atap ótti. Ataqty hırýrgter Maıkl Debeıkı men Fıodor Ýglov kózderi jumylǵansha operasııa ústelinen ketken joq. Maıkl 100 jasty toltyrýǵa sanaýly aılar ǵana qalǵanda dúnıe salsa, F?dor Grıgorevıch  104-ke keldi. Menińshe, jandúnıesi qartaıǵan adam 30 jasynda da “rýhanı” kárilerdiń qata­ryn toltyra beredi. Bári adamnyń ózine baılanysty ma deımin. Jasyń kelgen saıyn el basqarý qabiletiń jańa qyrynan ashylady degenge de kelispeımin. Meniń ko­mandamda aıaq alysy jaqsy basshy bola­ty­nyn baıqatyp úlgirgen, bolashaǵynan úmit kúttirip júrgen jas mamandar barshylyq. – Aman aǵa, sizdiń ultyńyz qazaq. Bul sizge neni eske salady: ormandaı orystyń ortasy boıyńyzdaǵy qazaqqa tán tektiligińizdi umyttyryp jibergen joq pa? – Men ósken otbasynyń meniń ultyma degen qurmeti erekshe boldy. Anam qazaq, tatar ádebıetin yqylas qoıa oqydy. Qazaq ultynyń ókili ekenimdi umytpaýymdy es bilgennen qaperime salyp otyrdy. Esi­mim­niń qazaqtyń ataqty batyry Amangeldi Imanovtyń qurmetine qoıylǵanyn bala jastan bildim. “Amangeldi” sóziniń shyqqan tegi aman-esen oralsyn degen izgi nıetten týǵanyn da bilemin. Múmkin munyń astary ata-babamnyń “týǵan jerine aman-esen oral­syn” degen arman-tilegimen ushtasyp jat­qan bolar... Bul taqyrypty kelesi suh­ba­tymyzdyń enshisine qaldyraıyq. Kámelet jasyna jetip, tólqujat alǵan kezderim de esten ketpeıdi. О́geı ákem Innokentıı Ivanovıch Vlasov (ony ógeı dep aıtýǵa aýzym barmaıdy) orysqa tán keńpeıildilikpen: – Káne, ulym meniń aty-jónimdi qa­byldaısyń ba? Aman Innokentııuly Vlasov bolasyń. Tipti, jarasyp-aq turǵan joq pa, jaqsylap oılan, – dep keńes berdi. Men sol sátte ákemniń aıtqanyna ke­listim. Biraq bala júregim: “Eger kelis­seń, azǵyndyqqa jáne ózińdi óziń satyp júre beretin qadamǵa aıaq basqanyń”, dep keýdeme syımaı, typyrlap turdy. Arada eki kún ótken soń: – Áke, tegim men aty-jónim burynǵy qalpynda qala bersin. Men qazaqpyn ǵoı, – dedim. Shyqqan tegin ózgertýge, tipti tól­qu­jat­qa tegińdi, Qudaıdan berilgen tegińdi óz­gertip jaz dep keńes berýge eshkimniń quqy joq. Bul Qudaı aldynda keshirilmeıtin kúná. Seniń qazaqtyǵyń nemese orystyǵyń adamdar arasyndaǵy shyn dostyqtyń arasyna syna túsire almaıdy. Uly Otan soǵysy jyldarynda maıdan dalasynda dostarynyń óli denesin jaý qolyna qaldyrmaı jantalasqan jaýynger onyń ultyna nazar aýdarmaǵany aqıqat. Son­dyq­tan Máskeýde 28 batyrdyń basyna qoıylǵan belgi basynda onyń árbiriniń árýaǵyna baǵyshtap quran oqımyn. Onyń árbirin ózim kórip úlgirmegen qandastarym, týysqandarym, baýyrlarym dep tanyǵym keledi. TMD keńistiginiń soǵys órti shar­pyǵan aımaqtaryndaǵy belgisiz jaýyn­gerlerdiń basyna qoıylǵan belgilerge táý etip turyp, osyndaı oılarmen ózimdi ózim jubatatynymdy jasyra almaımyn. Meniń anam analardyń anasy edi. Bala kúnimde “úlken ákeleriń (ákemniń baýyr­lary) soǵysta belgisiz ketken” degen áńgi­meni jıi aıtatyn. Anam ózim “áke” dep baýyr basa almaǵan ákemdi umytýǵa múm­kin­dik bermedi, árbir qımylym, tipti sóı­legen sózim, kózqarasymnan ákemniń bel­gisin iz­deı­tinin, meniń bas amandyǵymdy janyna ja­laý etip júrgenin bala bolsam da sezetinmin. Qazaqta “óli rıza bolmaı, tiri baıy­maıdy” degen sóz bar. Osy sózge balama bolar anyqtamany men ózge halyqtan taba almadym. Ata-babańnyń árýaǵyna qurmet­pen qaramasań, shyqqan tegińniń jalaýyn jelbirete almasań, Naǵyz adam, Naǵyz saıasatker bola almaısyń. – Aman aǵa, áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlbarshyn AITJANBAI.