Uly Abaı Qunanbaevtyń «Bolmasań da uqsap baq, Bir ǵalymdy kórseńiz», degen ósıet sózin ǵıbrat tutyp ósken bizdiń Abaıymyz – bala kezinen oqý dese oqý, ártúrli sporttyq jarys dese jarys, básekeles dese básekeles, án aıtý, dombyra tartý sııaqty ónerge talpynystarda aldyna jan salmaı, qandaı da óz ortasyn dúrildetip, baıytyp júretin azamat. Ol týyp ósken Soltústik Qazaqstan óńirinde burynǵy Kóbesh aýylynda, keıingi Nıkolaevkada áýeli mektepten bastap qazaq balalary saýsaqpen sanarlyq boldy da kóptiń ortasynda bala kezindegi áljýazdyǵyna qaramastan, talasyp-tarmasyp, ózin moıyndatyp júrdi. Keıde «minez» degen sózdi tek bir oqys qımyl nemese oǵash sóz aıtqan adamdarǵa telip jatatynynymyz bar. Ondaı jaǵdaılar sol minezdiń jaı ushqyndary bolar. Al minez degen – tutas uǵym. Adamnyń tabandylyqpen aldyna qoıǵan maqsatyna jetýi nemese qandaı da syndarly sátterde tózimdilik, ustamdylyq kórsetýi, utqyr sheshim qabyldaýy naǵyz minezdiń kórinisi bolsa kerek. Osyndaı naǵyz minez bizdiń zamandasymyz Abaıdyń bolmysynda qalyptasqan. Osy talpynys, minez aqyry jas jigitti Tashkent qalasyndaǵy joǵary áskerı oqý ornyn támamdatyp, kásibı áskerı qyzmettiń kórki bolýǵa jolyn ashty.
Elimizdiń memlekettik táýelsizdiginiń arqasynda ulttyq áskerı azamattarymyzdyń joly, baǵy ashylyp, burynǵy Odaqta qazaq jigitteri jete bermeıtin joǵary áskerı ataq, laýazymdarǵa, mártebeli marapattarǵa ıe boldy.
Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev Abaı Bólekbaıulyna zor senim kórsetip, ony jas memleketimizde tuńǵysh qurylǵan Ulttyq ulan qolbasshysy laýazymyna kóterip, qolyna Tý ustatty. Ol qyzmetti abyroımen oryndap, táýelsiz elimizdiń jańa qurylymy, jańa kelbet-kórinisiniń bir parasyn qalyptastyryp, jastarǵa otansúıgishtik, patrıottyq tárbıe berýde óte bedeldi ınstıtýt jumysyn jolǵa qoıǵannan keıin Áskerı ýnıversıtettiń bastyǵy, Qorǵanys mınıstriniń orynbasary qyzmetterin senip tapsyrdy. Abaı teginde tabıǵatynda júrdim-bardym, atústi jumys isteı almaıdy. Qaı jerge kelse de oǵan baryn salyp, qulshyna kirisip, jańa tynys beredi. Qandaı jumysty da jigerlenip, jan bitirip, tyndyryp isteıdi. Qyryq jyldan astam áskerı ustazdyq qyzmetinde júzdegen, myńdaǵan áskerı komandırler, áskerı qyzmetin atqarǵan jastarǵa ustaz boldy. Abaıdan tálim-tárbıe alǵan jas ofıserler oǵan uqsaǵysy kelgeni anyq.
Abaı Tasbolatov ómirden osynshama baı tájirıbe jınaqtap, ultyna, memleketine eńbek sińirip, general-leıtenant sheninde joǵary qolbasshylyq laýazymda júrgende de, búgin de eshqashan ádebıet, óner, mádenıet, tarıhtan qol úzgen joq. El aǵasy jasyna jetkende ásirese, jalpy adamzat tarıhyna, ulttyq óner, shejirege tereńdep, rýhanııat álemin ózine ajyramas jan azyǵy etip keledi.
Ol – tamasha sportshy. Voleıboldy jıyrma jastaǵy jigittershe sekirip te, jerden ilip te, janyn salyp oınaıdy. Ústel tennısi, bılıard... qysqasy Abaı urshyqsha ıirmegen sport túri joq. Saryarqanyń sary aıazynda jalańash shymyr, shynyqqan denesinen bý burqyrap, on shaqyrym júgiredi. Izdengishtik, zertteýshilik eńbegi – óz aldyna bir sala. Áskerde qyzmet etip júrip, dıssertasııa jazyp, tarıh ǵylymynyń doktory atandy, júzdegen maqala, eńbek jazdy.
Ábekeń, Abaı Bólekbaıuly QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty bolyp saılanǵannan keıin shyǵarmashylyq eńbeginiń jańa tynysy ashyldy. Endi ol burynǵydaı bir salanyń ǵana bilgir uıymdastyrýshysy emes, búkil qoǵam, memlekettiń jan-jaqty baǵyttaryna óz úlesin qosa alatyn, janashyr tulǵa óresine kóterildi. Árıne, memleketimizdiń eń joǵarǵy zań shyǵarýshy bıligine, ıaǵnı Parlamentke qaı saladan bolsa da Abaı Bólekbaıuly syndy ómir kórgen, ystyq-sýyqtan ótken memleketshil, qoǵam qubylystary men qaıshylyqtarynan habary bar, oń-solyn ajyrata alatyn, eldiń turmysyn, áleýmettik hal ahýalyn biletin, dúnıege óz kózqarasy, pikiri bar, ánsheıin elge ózin kórsetýden góri, halyqtyń sózin sóılep, memlekettiń qamyn oılaıtyn, soǵan qyzmet etý múddesin kózdeıtin adamdardyń saılanýy jón-aq. Abaı Bólekbaıuly Parlament Májilisine Nur Otan partııasynan eki ret saılanyp, Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi bolsa da tek qyzmettik sheńberimen shektelip qoımaı, qoǵam ómiriniń qaı salasyna bolsa da biliktilikpen, shynaıy iskerlikpen aralasyp júretin belsendi depýtat boldy. Májiliste oǵan júktelgen qoǵamdyq is-sharalar da kóp edi. Bir kezderi Májilis Tóraǵasynyń orynbasary bolyp ta, jar qulaǵy jastyqqa tımeı, áriptesteriniń talap-tilekteriniń oryndalýyna aıanbaı atsalysty. Ásirese, ónerge, ádebıet pen mádenıetke jaqyn bolǵandyqtan, árkez osy salalardyń talantty ókilderine qamqorlyq jasap, olardy elge tanytýdan jalyqqan emes.
Abaı elimizdiń rýhanı ómiriniń qyr-syryna qanyq. Bir komıtette el múddesine jumys jasaý jolynda ózara túsinisip, pikir almasyp, aqyldasyp, talaı mańyzdy is-sharalarda birge júrgenimiz – umytylmas qundylyǵymyz.
Májilistiń besinshi jáne altynshy shaqyrylymynda bir komıtet jumysyna jumyldyrylǵan on bes depýtattyń kez kelgeni jaıdan-jaı, bolǵysy kelgennen ǵana depýtat bola qalǵan joq. Olardyń árqaısysy – depýtat bolǵanǵa deıin úlken ómir jolynan ótken, memlekettik qyzmettiń san salasynda biliktilikpen, abyroımen eńbek etip, memleketimizdiń eń joǵarǵy zań shyǵarýshy organyna úlken daıyndyqpen kelgen, burynǵy qyzmetterinde belgili nátıjege qol jetkize alǵan tulǵalar. Sondaı-aq olar eldiń, óńirlerdiń turmysyn, muń-muqtajyn jetik biletin, qajetti usynys-pikirlerin jetkizip aıtatyn. Bir komıtette Májilis Tóraǵalary, Premerdiń, Tóraǵanyń orynbasarlary, birneshe mınıstr, áskerı, kúshtik qurylymdar qolbasshylary, generaldar, elshiler, partııa basshylary bolyp jumylyp, el múddesine abyroıly eńbek etkenimizdi aıtsaq ta jetkilikti.
Teginde depýtattar elge kóriný úshin nemese únemi buqaralyq aqparat quraldary arqyly tanymal bolý úshin jumys istemeıdi. Eń aldymen, depýtat zań jobasymen qalaı jumys istep júr, zańnama keńistigin meılinshe suranysqa jaýap bere alatyndaı etý jolynda ne isteı aldy, sol zań eldiń turmys áleýetin jaqsartýǵa qandaı yqpal ete aldy degen turǵyda Parlamenttiń kásibıligi kórinedi. Qazirgi qalyptasqan tártip boıynsha zań jobasyn talqylaýǵa arnalǵan jumys toptarynda belgili zań jobasy ábden talqylaýdan ótkennen keıin ǵana komıtet otyrysyna shyǵarylyp, ondaǵy talqylaýǵa da negizinen barlyq depýtat qatysady. Odan tys partııa fraksııalaryndaǵy talqylaýlar taǵy bar. Bizdiń Abaı osy talqylaýlardyń bel ortasynda júretin, usynys-pikirlerin, óz ustanymdaryn irkilmeı aıtatyn. Al olardy BAQ-ta kórsetý-kórsetpeý depýtatqa baılanysty emes. Ony jýrnalıster ózderi sheshedi. О́kinishke qaraı, olardyń ózderiniń belgili bir zań jobasyn nasıhattaýda biliktiligi jetpeı jatatyny da bar. Depýtattardyń belsendiligi nemese biliktiligi týraly pikir aıtý úshin BAQ ókilderi jumys toptaryndaǵy, komıtetterdegi talqylaýlarǵa qatysyp, máseleniń tereńine úńilýleri kerek. Al Parlament Palatalarynyń jalpy otyrystarynda depýtattardyń bári sóıleýi múmkin emes, ári qajeti de joq. Ol úshin jumys toptary, komıtet otyrystary, fraksııa jınalystary jetkilikti.
Abaı Bólekbaıuly – osy mindettiń barlyǵyn da meılinshe biliktilikpen atqarǵan qaıratker. Al depýtattyq qyzmetpen ómir bitken joq. Búginde Abaımen habarlassam, sol burynǵy yrǵaǵynan jańylmapty – «ana konferensııada sóıledim», «myna dóńgelek ústelge shaqyryp jatyr», «jas ofıserlermen kezdesýge baram», «dostarmen, áriptestermen, aǵalarmen sóılestim», dep áńgime tıegin aǵytady.
Shyn máninde, depýtat ta, basqa laýazymdy qyzmetker de laýazymynan buryn óziniń azamattyǵymen, qoǵamdaǵy ornymen tanylady. Áskerı salada ónegeli ustaz, isine qaltqysyz berilgen jaýynger bolyp tanylǵan Abaı Bólekbaıuly on jylǵa jýyq depýtattyq qyzmetinde de, odan keıingi azamattyq qoǵamda da adamgershilik qasıetterimen óz ortasyna, el-jurtyna tanylyp, abyroı-bedelge bólenip keledi.
Abaı kóptegen ıgi istiń bastamashysy bolyp, qoǵamǵa oń yqpalyn tıgizip júr. Máselen, ol áskerı adamdardyń resmı áskerı qyzmetiniń merzimin bitirip, zeınetke shyqqan kezindegi turmysy, turǵyn úı máselesin óziniń 45 jyldyq áskerı basshy qyzmetinen, ıaǵnı «ishinen» biletin, kóship-qonyp júrip, óz basynan da ótkizgen. Osy problemany áriptesi, jastaıynan birge júrgen dosy, Halyq Qaharmany – Baqytjan Ertaevpen ekeýi birlesip, birneshe jyl tynbastan, damyl tappaı shuǵyldanyp, Úkimetke, mınıstrlikterge, ákimderge, bank salasyna maza bermeı júrip, aqyry oń nátıjege qol jetkize aldy. Qos general-depýtattyń sol bastamasyn bizdiń komıtet músheleri túgel qoldap, arnaıy zań qabyldanýyna kúsh salyp, yqpal etti. Bizdiń sol zańymyzdy kezinde Úkimet qoldap, Prezıdenttiń qol qoıǵanynyń arqasynda kásibı áskerı mamandardyń turǵyn úı, jalaqy, zeınetaqy máseleleri oń sheshimin tapty.
Sondaı-aq Abaı Qojabergen jyraýdyń 350 jyldyǵyn, onyń eńbekterin, Segiz Seriniń umyt bolǵan ánderin jınaqtap jaryqqa shyǵarýdy uıymdastyryp, óner janashyrlarynyń alǵysyna ıe boldy.
Abaıdyń depýtattyq qyzmetinen maǵlumat beretin maqalalary, suhbattary, keıbir iskerlik, qyzmettik hattary, depýtattyq saýaldary,zań shyǵarýshylyq qyzmette jumys tobynyń jetekshisi retinde qabyldaýǵa atsalysqan zań jobalarynyń úzindileri engizilip, general, kórnekti qoǵam qaıratkeri týraly jazylǵan jyly lebizder toptastyrylǵan jınaq «Generaldyń bekzat bolmysy» degen atpen jaryq kórdi. Bul kitap jastardy otansúıgishtikke tárbıeleıtin tamasha oqý quraly desek, artyq aıtqandyq emes.
Abaı Bólekbaıulynyń ómir jolynda Baýyrjan Momyshuly, Saǵadat Nurmaǵambetov, Muhtar Altynbaev syndy Qazaq eliniń ardaqty ulandarynan, tarıhı tulǵalarynan ǵıbrat alǵanyn, ónegelerinen úırengenin erekshe qurmetpen ataýy da – jaı madaq emes, syılastyq mádenıetiniń jarqyn kórinisi, ári tamasha úlgisi.
Jınaqqa engen suhbattardyń jóni bólek. Árbir suraqqa kitap keıipkeri ári avtory Abaı Bólekbaıulynyń bergen ashyq jaýaptarynda onyń ómirbaıany, depýtattyq qyzmeti saırap jatyr.
Uly Abaıdyń «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar, qalan!» degen ósıetin tolyǵymen oryndap júrgen zamandasymyzdyń maqtanyshpen aıtýǵa turarlyq tulǵa ekendigi ony biletin ár azamattyń keýdesine Abaıǵa degen rızashylyq sezimin uıalatady. Onyń ómirge ińkárligi, ónerge qushtarlyǵy tóńiregine nur shashyp, árdaıym ortasyn toltyryp júredi.
Qýanysh SULTANOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
