Osy jýyrda respýblıkalyq Abai TV telearnasynan sondaı sırek dúnıelerdiń biri, talantty dramatýrg, jazýshy Serik Asylbekulynyń Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy ulttyq akademııalyq drama teatry sahnalaǵan «Imperııadaǵy» kesh» dep atalatyn spektakli kórsetildi. Eń aldymen baıqaǵanym, aıtýly, tańdaýly mýzykalyq shyǵarmalardyń óziniń alǵashqy akkordtarymen-aq kisini baýrap, tartyp ala jóneletini sekildi bul spektakl de meni alǵashqy kadrlarymen, sahnalyq kórinisterimen-aq qyzyqtyra bastady.
Keıinirek munyń syry nede dep oılap kórsem, bul spektaklde shynshyl, talantty jazylǵan pesa avtory men daryndy rejısserdiń (spektakl rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Alma Kákisheva) sýretkerlik qoltańbalarynyń jáne osylarmen birge Jasulan Baısalbekov, Nurjan Beksultanova, Dýlyǵa Aqmolda, Jalǵas Tolǵanbaı, Gúlnar Jaqypova, Anar Bókenbaı sekildi t.b. akterler oıyndarynyń bir-birlerimen tabıǵı úılesim tapqan ansambli bar eken.
Ekinshiden, spektakldiń ómirlik materıaly barynsha shynaıy, sondyqtan ol kórermendi qapysyz sendiredi. О́z basym sahnadan kásibı akterlerdiń oıynyn emes, ózimiz talaı kýá bolǵan ómirdiń shynaıy kórinisterin qaıta bir tamashalap otyrǵandaı kúı keshtim.
Spektaklde kúni keshe ǵana sosıalızm dep atalatyn qoǵamdyq formasııada ómir súrgen qazirgi qalalyq qazaqtardyń kapıtalızm, naryqtyq ekonomıka dep júrgen múlde jańa ekonomıkalyq, saıası-áleýmettik qarym-qatynastar júıesine ótken kezeńdegi sana-sezimderinde, dúnıege kózqarastarynda bolǵan psıhologııalyq ózgeristerdiń transformasııalanýy beınelenedi. Oqıǵa «Imperııa» dep atalatyn sán-saltanaty kelisken zamanaýı restoranda ótedi. Bir kezde ýnıversıtettegi bir kafedrada birge jumys istegen bir top oqytýshy sonaý jyldary ózderimen qyzmettes bolǵan, al bul kúnderi ataǵy men abyroıy bir basyna jeterlik áıgili kommersant, «Imperııa» restoranynyń qojaıyny Aıdar Seıitqalıulyn týǵan kúnimen quttyqtap keledi.
Janǵa jaıly kesh. Almatynyń qaq tórinde ornalasqan atalǵan mekemede qonaqtarǵa arnap asta-tók dastarqan jaıylǵan. Aqjarma tilekter, bir-birin qatty saǵynysqan bir kezdegi áriptes dostardyń ádettegi tost ústinde aıtylǵan tátti-tátti súıispenshilikke toly lebizderi. Osylardyń bárin kórip otyrǵan kórermen alǵashynda «Shirkin, toqshylyq, baılyq degen adamdy qalaı baqytty etedi, sondyqtan myna ómir osynysymen ǵana sándi, osynysymen ǵana mándi eken ǵoı» dep ishteı eltip otyrady.
Alaıda bul sezim kópke uzamaıdy. Birneshe rıýmka «aqańdy» ishterine tastap-tastap alǵan keıipkerlerimiz birazdan keıin ózderiniń shyn bet-beınelerin asha bastaıdy. Sóıtsek búginde kemeline kelip, tórt qubylasy túgendelgen Aıdar Seıitqalıuly burynǵy qońtorǵaı, jalańaıaq áriptesterin qazir ishteı mensinbeıdi eken. Ol bir kezderi olardy qurmet tutyp, syılasa, dál qazir óıtýge onsha-munsha qulqy joq kórinedi, sondyqtan da iship alyp, olarǵa óktemdigin kórsetýdi de ózine eshqandaı artyq sanamaıdy endi.
Bar pále restoran qojaıynynyń (ártis Jasulan Baısalbekov) ózin quttyqtaýǵa kelgen bir kezdegi óziniń bastyǵy kafedra meńgerýshisi, professor Sultanbek Ertýǵanulynyń (akter Jalǵas Tolǵanbaı) janyna ertip kelgen naqsúıer sulý aspırantkasy Gúldenge (aktrısa Anar Bókenbaı) qyryndaýynan bastalady. Professor alǵashynda muny baıqamaǵan, elemegen bolady. Biraq Aıdar Seıitqalıulynyń «óz menshigine» shyndap qol sala bastaǵanyna anyq kózi jetkennen keıin, qansha aıtqanmen erkek emes pe, ol qaharyna minedi. Sóıtip tym ádemi ótip jatqan týǵan kún keshiniń topalańy shyǵady.
Negizi adamdardyń shynaıy bet-beınesi kórkem shyǵarmadaǵy konflıkt, kollızııa óziniń apogeıine jetkende ashylady emes pe, «Imperııadaǵy» keshte» de solaı bolady. Bir-birimen salǵylasyp, tóbelesýge deıin barǵan Aıdar men professor osy spektaklde tek ózderiniń shyn bolmystaryn ǵana áshkerelep qoımaı, osy dramanyń basqa da keıipkerleriniń psıhologııalyq portretterin bizdiń úsh uıyqtasaq túsimizge kirmegen jańa bir qyrlarynan ashýǵa naǵyz bir taptyrmaıtyn jarqyn mysaldar bolady. О́ıtkeni endi spektakldiń qalǵan keıipkerleriniń osy dramanyń basty keıipkerleri Aıdar men Sultanbektiń qaısysynyń jaǵyna shyǵaryn bilmeı bastary qatady.
Shynynda da aıaqastynan sahnadaǵy sıtýasııa júz seksen gradýsqa burylyp, óte kúrdelenip ketedi. Ásirese aǵa oqytýshy Toıboldyǵa (akter Dýlyǵa Aqmolda) qıyn-aq! Ol úshin «olaı tartsań – ógiz óledi, bylaı tartsań – arba synadynyń» keri. О́ıtkeni Toıboldy professordy tárk etip, bir kezdegi qandy kóılek dosy, ony bylaı qoıǵanda, qaıbir jyly aıaqastynan isti bolyp qalǵan týǵan baldyzyn sottan aman alyp qalý úshin jaǵdaı aıtyp aldyna barǵanda seıfinen sózge kelmesten qaryzǵa buǵan on myń dollardy sýyryp bere salǵan Aıdardyń jaǵyna shyǵaıyn dese, aldaǵy búkil qyzmettik mansaby kafedra meńgerýshisi Sultanbek Ertýǵanulyna baılaýly. О́ıtkeni Sultanbek tek kafedra meńgerýshisi ǵana emes, ýnıversıtettegi kandıdattyq, doktorlyq qorǵaıtyn dıssertasııalyq keńestiń bildeı tóraǵasy. Sondyqtan kezinde «Jetisýda Keńes ókimetin ornatýdaǵy Kommýnıstik partııanyń róli» atty kandıdattyq dıssertasııasyn endi áne-mine qorǵaıyn dep turǵanda, qasaqana tap sony kútip turǵandaı sol Keńes ókimetiniń ózi 1991 jyly aıaqastynan tyrań asyp, qulap qalǵandyqtan dıssertasııasynyń alǵashqy taqyryby ózektiligin joǵaltyp, sol sebepti endi qazir «Alash» ulttyq-demokratııalyq partııasynyń tarıhyn zertteýge kóshken Toıboldynyń professordan syrt aınalýǵa esh múmkindigi joq edi.
Osylaısha, eki lapyldap janǵan ottyń ortasynda qalǵan aǵa oqytýshy endi janyn shúberekke túıip, osy keshtiń eki basty geroıynyń biri joqta ekinshisiniń, ekinshisi joqta birinshisiniń sózin sóılegensip, ábden áýrege túsedi. Spektaklde osy bir tosyn turmystyq kollızııany akter Dýlyǵa Aqmolda shyraıyn shyǵaryp, keremet beınelep beredi. Degenmen «ótiriktiń quıryǵy bir-aq tutam» demekshi, Toıboldynyń bul ekijúzdi oıyny Aıdarǵa da, Sultanbek Ertýǵanulyna da kóp uzamaı áshkere bolyp qalady. Sóıtip aǵa oqytýshy baıǵus osy keshte aıaqastynan tutanǵan konflıktiniń eń basty qurbanyna aınalady.
Iá, bul keshte budan basqa da adamzat tirshiliginiń talaı qupııasy ashylady. Sóıtsek syrt kózge tórt qubylasy túgel, ádemi, jaısań jup bolyp kórinetin Aıdar Seıitqalıuly men onyń zaıyby Uljalǵastyń (aktrısa Nurjan Beksultanova) aralary da shyn máninde ıt pen mysyqtaı bolyp shyǵady. Sonyń bultartpas dálelindeı spektakldiń fınalynda Uljalǵas ýdaı mas bolyp, restoranda uıyqtap qalǵan kúıeýin jalǵyz tastap, kóńildes jigitiniń ystyq qushaǵymen tabysý úshin tún jarymynda túngi klýbqa tartady.
Spektakldi kórgen kúnniń erteńine men ádeıi salystyrý úshin «Imperııadaǵy» keshtiń» qaǵazǵa basylǵan túpnusqa mátinimen de tanysyp shyqtym. Iá, bári dál sol spektakldegideı; sol kórinister, keıipkerler aıtatyn sol sózder, adamdar arasynda bolatyn sol turmystyq, áleýmettik, psıhologııalyq qaıshylyqtar, kúndelikti ómirdegi kollızııalar. Shynynda da, kitap betimen sanaǵanda qyryq eki betten turatyn dramaǵa adamdardyń arasyndaǵy pendelik básekege, maqtangershilikke, qaıshylyqqa toly bizdiń qazirgi jańa zamanymyzdyń talaı shyndyǵy syıyp ketken eken jáne bir baıqaǵanym, atalǵan ádebı týyndyny oqyp otyrǵanda eshqandaı bir avtorlyq pozısııa baıqalmaıdy. Beıne bir pesada sýretteletin ómir kórinisterin bireý qolyna qalam alyp jazyp shyqpaǵandaı, beıne bir ondaǵy oqıǵalar eshkimniń qatysýynan tys ómirdiń ózindegideı obektıvti túrde júrip jatqandaı. Menińshe, jazýshy, dramatýrg S.Asylbekuly shyǵarmalarynyń osy bir sıpaty atalǵan avtor talantynyń eń basty daýsyz dáleli, aıqyn kórsetkishi bolsa kerek.
Taldap, tolǵap jazatyn dramatýrg S.Asylbekulynyń qalamynan osy kezge deıin «Rábıǵanyń mahabbaty», «Jeltoqsan jeli», «Kúzgi romans», «Imperııadaǵy» kesh», «Qazaqsha ashylyp saıraý» dep atalatyn bes aıtýly dramalyq shyǵarma, ıaǵnı pesa dúnıege kelipti. Olardyń eń sońǵysynan basqasy Qazaq jáne Qyrǵyz ulttyq akademııalyq teatrlarynyń, sondaı-aq keıbir oblystyq drama teatrlarynyń sahnalarynda tabyspen qoıylyp júr. Sonyń dáleli retinde aıta keteıik, onyń «Jeltoqsan jeli» pesasy boıynsha qoıylǵan spektakline (rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Murat Ahmanov) 1998 jyly Taraz qalasynda ótken VI respýblıkalyq teatr festıvalinde osy zaman shyndyǵyn shynaıy beınelegeni úshin bas júlde berilse, «Kúzgi romans» atty dramasy 2005 jyly Qazaqstan ulttyq kitaphanasy men «Samsýng elektronıks» korporasııasy birigip ótkizgen respýblıkalyq ádebı konkýrstyń Gran-prıin ıelendi. Sonymen qatar biz joǵaryda taldap, tarazylaǵan «Imperııadaǵy» kesh» qoıylymy Aqtóbede ótken XXI respýblıkalyq teatr festıvaliniń bas júldegeri bolsa, atalǵan avtordyń «Qazaqsha ashylyp saıraý» atty pesasy 2017 jyly «Rýh» halyqaralyq ádebı konkýrsynda «Úzdik dramalyq shyǵarma» atalymy boıynsha bas júldeger atandy.
Álqıssa, sózdiń sońyna qaraı S.Asylbekulynyń prozalyq shyǵarmalaryna da azǵantaı bolsa da toqtala ketpesek, bul aqıqatqa jasalǵan úlken qııanat bolar edi. Sebebi biz bul avtordy áý basta bolashaǵynan úlken úmit kúttiretin daryndy prozashy retinde tanyǵan bolatynbyz. Onyń «Ottan da ystyq ómir» (keıin bul shyǵarmanyń ataýy «Qalqash» dep ózgertilipti), «Jezkıik» dep atalatyn povesteri 1970-jyldardyń sońy men 1980-jyldardyń basynda «Jalyn» baspasy men osy attas ádebı almanahtyń jasóspirimder ómirin beıneleıtin úzdik ádebı shyǵarmalarǵa arnalǵan respýblıkalyq konkýrsynda qatarynan eki márte báıge alyp, ádebı qaýymdy bir eleń etkizgeni áli esimizde. Sodan beri bul jazýshynyń qalamynan otyzdan astam áńgime men segiz povest dúnıege kelipti. Olardyń arasynda jańaǵydaı respýblıkalyq qana emes, halyqaralyq konkýrsta júlde alǵany da bar. Mysaly, Seriktiń eń tańdaýly prozalyq shyǵarmalarynyń biri sanalatyn «Bótenniń toıy» áńgimesi 2016 jyldyń 25-28 qarashasy aralyǵynda ótken álemniń 43 elinen 1400 shyǵarma kelip túsken Open Eurazian literature festival book forum – 2016 halyqaralyq ádebıet festıvalinde «Kórkem shyǵarma» atalymy boıynsha laýreat atandy. Bul baıqaýdy Eýrazııalyq shyǵarmashylyq odaq (London) pen brıtandyq Hertfordshire Press baspa ortalyǵy uıymdastyrǵan bolatyn.
S.Asylbekulynyń prozalyq shyǵarmalarynda qazirgi qazaq qoǵamynda oryn alyp otyrǵan talaı áleýmettik, psıhologııalyq qaıshylyqtar, úlken aýqymdy adamgershilik máseleleri qozǵalady. Jalpy, ótkenge kóz júgirtsek, adamzat tarıhynda búginge deıin eshqandaı bas qatyrar problemasyz birde-bir qoǵam bolmaǵan eken. Sondaı qoǵamdardyń biri qazirgi qazaq qoǵamynda da, qudaıǵa shúkir, túıini tarqatylmaǵan talaı máselelerdiń bar ekendigine, sirá, eshkim kúmán keltire qoımas.
Sosıýmnyń osyndaı jan jaralary, al kórkem ádebıet degenimizdiń ózi adamnyń, qoǵamnyń jan jarasyn kórsetpeı me, biz sóz etip otyrǵan sýretkerdiń nazarynan tys qalmapty. Máselen, ol óziniń sonaý 1987 jyly jazylǵan ataqty «Rábıǵanyń mahabbaty» povesinde jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd problemasyn qazaq qalamgerleriniń arasynan alǵashqylardyń biri bolyp kóterse, «Sher tarqatý» áńgimesi men «Aq qarǵa» (alǵashqy ataýy – «Altybaqan») povesinde postındýstrıaldyq qoǵam adamdarynyń basyndaǵy jalǵyzdyqty kórkemónerdiń zańdylyqtary, erekshelikteri turǵysynan ınterpretasııalaıdy. Sóıtip oqyrmandardyń nazaryn qazirgi zaman úshin óte ózekti bolyp turǵan álgindeı máselelerge aýdarady jáne mundaı rýhanı kúızelisterdiń qandaı áleýmettik, saıası, psıhologııalyq sebepterden týyndap jatqanyn óz shyǵarmalaryndaǵy qaharmandardyń taǵdyrlary arqyly astarlap jetkizedi.
Taǵy bir aıtpaı ketýge bolmaıtyn jaıt, Serik – bizdiń ulttyq ádebıetimizde qazaq jastary obrazdarynyń úlken kórkem galereıasyn jasaǵan sanaýly sýretkerlerimizdiń biri. Olardyń arasynda qarapaıym mektep oqýshysynan bastap, jas jumysshylar men malshylarǵa, abıtýrıentter men stýdentterge, aspıranttarǵa deıingi búgingi jas qaýymnyń san alýan áleýmettik toptarynyń kórkem beıneleri bar. Osy atalǵan shyǵarmalardyń tabıǵatyn tap basyp, tanyp taldaǵan belgili ádebıet zertteýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qanıpash Mádibaeva bul haqynda bylaı deıdi: «Serik Asylbekuly – qazaq halqynyń áńgimeshildik dástúrin álem ádebıetiniń klassıkalyq úrdisterimen ushtastyra bilgen sheber jazýshy. Onyń kópshilik týyndylary jas adamnyń albyrt bir kezeńderindegi aıly túndegi, beıýaqyt ymyrttaǵy alǵashqy mahabbat ańsaryna, sezimtal júreginiń alyp-ushyp bir tynbaı salǵan ánine bógip turady. Seriktiń «Mektep bitirý keshi», «Úlken qaladaǵy kishkentaı oqıǵa», «Saryqyz», «Qarashadaǵy úılený toıy», «Túngi qalanyń áni», «Eh, Rossııa!..», t.b. áńgimelerinde bozbala jigit pen boıjetken qyzdardyń asyq kóńilderi men aıaýly sezimderi tunyp tur». Meniń jazýshy áńgimeleriniń erekshe-
ligin dál beınelegen osy pikirge kóp alyp-qosarym joq.
Endi joǵaryda aıtylǵan jaılardy túıindeı kele, sóz sońyn jazýshy S.Asylbekulynyń myna bir oıymen qorytyndylasam deımin. Ol óziniń bastaýlaryn sonaý erte zamandardaǵy mıfterden, ertegilerden, ańyzdardan, aýyzeki áńgimelerden, bir sózben aıtqanda, halyq prozasynan alatyn qazaq povesiniń júz jyldan astam damý tarıhyn egjeı-tegjeıli zerttegen ǵylymı eńbeginde: «Sýretkerdiń bir boıynda týabitti darynmen qosa jazýshylyq sheberlik, elin shyn súıgen azamatqa tán úlken júrek toǵysqanda ǵana, sóz joq, ol halyq júreginen berik oryn alǵan úlken tulǵaǵa aınalmaq. Mundaı sýretkerler – búkil qoǵamnyń, ulttyń, qala berdi adamzattyń yrysy, ıgiligi, óıtkeni olar ózderiniń ólmes shyǵarmalary arqyly qoǵamnyń, ulttyń ózderin ózderine tanytady. Endeshe olardyń abzal esimderin, baǵa jetpes qundy týyndylaryn ult, qala berdi adamzat ıgiligi úshin kir shaldyrmaı saqtaýymyz lázim. «Qyzyl kitapqa» engen, joıylyp bara jatqan sırek ósimdikter men jan-janýarlardy qamqorlyǵymyzǵa alǵanymyz sekildi olardy da qorǵaýymyz qajet. О́ıtkeni ósimdikter men jan-janýarlardyń túrleri joıylǵan saıyn tabıǵat balansy, al sýretkerler men olardyń shyǵarmalary azaıǵan saıyn adamzat qoǵamynyń ımanı-adamgershilik ahýaly buzylady», deıdi.
Kórkem ádebıettiń adamzat ómirinen alatyn orny men atqaratyn qasıetti qyzmetin budan artyq dál anyqtap berý qıyndaý soǵýy múmkin.
Baqtııar SMANOV,
UǴA akademıgi
