Kollajdy jasaǵan: Amangeldi Qııas
Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy taıaýda ǵana jarııa etken baıandamasynda jahandyq jáne otandyq ekonomıkanyń ózgerý qarqynyn baǵalap, aldaǵy jaǵdaılarǵa boljam jarııalaǵan. Pandemııa saldarynan Jer sharyndaǵy barlyq jumys isteıtin adamnyń shamamen 94 paıyzy qandaı da bir jolmen shekteý sharalaryna tap bolǵan. Əlemdegi jumyssyzdyq deńgeıi 2018-2019 jyldardaǵy 5,4 paıyzben salystyrǵanda 2020 jyly 6,5 paıyzǵa deıin ósti. Bul kórsetkish bizdiń elde 4,9 paıyzǵa deıin kóterildi.
Dúnıejúzilik bank sarapshylary əlemdik ekonomıkanyń 2021 jyly 5,6 jəne 2022 jyly 4,3 paıyzǵa ósýin kútýde. Bank sarapshylarynyń aıtýynsha, pandemııa əlemdegi ekonomıkalyq belsendilikke uzaq ýaqyt teris əser etedi, osylaısha ekonomıkasy damyp kele jatqan jəne damýshy elderdegi ósý múmkindikterin tejeıdi. «Boljamdar boıynsha AQSh ekonomıkasy 2021 jyly 5,4, Eýroaımaqta – 4,2, Japonııada 2,5 paıyzǵa ósedi. Qytaıda jıyntyq suranys pen qaryz qarajatynyń qysqarýy esebinen IJО́-niń aıtarlyqtaı ósýi (8,5 paıyz) baıqalady.
Qazaqstanǵa keletin bolsaq, 2021 jyly ekonomıkanyń ósý qarqyny 3,2 paıyzdy quraıdy, al 2022 jyly 3,7 paıyz deńgeıinde bolady. Shıkizat taýarlary baǵasynyń baıaý ósýi, OPEK+ kelisimi sheńberinde munaı óndirýge shekteýlerdiń əlsireýi, sondaı-aq tikeleı sheteldik ınvestısııalar aǵynynyń ulǵaıýy ekonomıkalyq ósimge qoldaý kórsetedi dep kútilýde» dep jazady ortalyq.
HVQ bolsa Qazaqstan ekonomıkasy 2021 jyly 3,2, al 2022 jyly 4 paıyzǵa ósedi degen joramal aıtady. Bul rette Azııanyń iri ekonomıkasy sanalatyn Qytaıdyń IJО́ ósimi 2021 jyly 8,1 jəne 2022 jyly 5,5 paıyz deńgeıinde boljanýda. Qytaıdan basqa, aımaqtyń ekonomıkasyn qalpyna keltiretin qozǵaýshy kúsh – Úndistan, Bangladesh jəne Vetnam bolmaq. Al Ortalyq Azııadaǵy ósim shıkizatqa álemdik baǵanyń ósýine táýeldi.
Úkimet ekonomıkanyń oń qarqyny baıqalady dep aıtýdan tanbaıdy. Biraq sóz ben istiń qabysar tusy áli de alda ekeni anyq. Koronadaǵdarys densaýlyqqa ǵana emes, azamattardyń jumyspen qamtylýyna jəne səıkesinshe olardyń jalǵyz tabys kózine de qaýip tóndirdi. Alǵashqy lekte qıyndyqqa ushyraǵandar – shaǵyn kəsiporyndar, əıelder, jastar, eńbek mıgranttary, bilikti emes jəne beıresmı jumysshylar. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, daǵdarys órshý kezinde jumysynan aıyrylǵan ərbir úshinshi adam beıresmı jumysshy bolǵan. Osyǵan oraı vırýstyń taralýyn shekteý, halyqtyń osal toptaryna kómek kórsetý, ekonomıkanyń qurylymdyq sıpattamalaryn retteý jəne vaksınalarmen baılanysty problemalardy eńserý taıaý ýaqyttaǵy elder saıasatynyń negizgi basymdyqtary bolyp qala bermek.
О́z kezeginde halyqaralyq uıymdar memleketterge kelesi baǵyttarǵa nazar aýdarýdy usynady. Onyń birinshisi – ómirdi qutqarýǵa kúsh salý. Iаǵnı vaksınalaý qarqynyn ulǵaıtý. Ekinshisi –
memlekettiń ekonomıkany saqtap qalýǵa shyndap kirisýi. Bul oraıda memleket jumys oryndaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý úshin kəsiporyndar men halyqtyń kiristerin qoldaýdy qamtıtyn qazynalyq (salyqtyq-bıýdjettik) yntalandyrý bastamalaryn jalǵastyrýy qajet. Úshinshisi – jalpy qoldaý kezinde qamtylmaı qalýy yqtımal toptar –
jastar, əıelder, sondaı-aq «jumys isteıtin kedeılerdi» qoldaý qaıta baǵdarlanǵany jón. Tórtinshisi – Úkimet ekonomıkanyń eń kóp zardap shekken salalaryna nazar aýdarýy kerek. Bul salalar úshin olardyń ereksheligin eskere otyryp, qalpyna keltirý jəne odan əri damytý, sondaı-aq jumys oryndaryn qurý jəne tez damyp kele jatqan sektorlarmen ushtasý múmkindikteri boıynsha jekelegen strategııalar, baǵdarlamalar men josparlar əzirleý talap etiledi.
«Koronadaǵdarys təýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy ekinshi eń aýqymdy daǵdarys boldy. Ishki óndiristiń quldyraýynan basqa, Qazaqstan eldiń basty eksporttyq taýary, demek, basty tabys kózderiniń biri – munaıdyń əlem naryǵyndaǵy daǵdarysqa tap boldy. Qyzmet kórsetý salasynyń ósý qarqyny bir jylda rekordty kórsetkish 5,4 paıyzǵa tómendedi. Eń kóp qysqarý turý jəne tamaqtaný qyzmetterine (-19,7 paıyz), kólik (-17,2 paıyz) jəne saýda salasyna (-7,3 paıyz), sondaı-aq ózge de qyzmet túrlerin usyný salasyna (-8,4 paıyz) keldi» degen derek aıtylady baıandamada.
Dúken, dámhana, meıramhanalar ózderiniń onlaın qyzmetterin iske qosý arqyly qyspaq arasynan qınalmaı shyqsa, týrızm sektory úshin mundaı múmkindik te bolmady. О́ıtkeni týrıster aǵyny shekteldi. Árıne, týrıstersiz týrızmdi damytý múmkin emes. «Arman-týr» jəne Ekskýrsovod-gıd mektebiniń dırektory Saltanat Abjanova keńselerdi tapsyrýǵa jəne jabýǵa týra kelgenin aıtady.
«Kóp kompanııa óz qyzmetkerlerin jumystan shyǵaryp jatty. Olar – orta, iri deńgeıdegi kompanııalar. Biri óz qyzmetkerlerin merzimsiz demalysqa jiberdi, jalpy, barlyq týrfırma zardap shekti, biri 100 paıyzǵa, biri 50 paıyzǵa. Bireýler kem degende menedjerlerine jalaqy berý úshin tenderlerge bardy. Kóptegen shaǵyn fırmalar da shydaı almady, jabyldy jəne ərtúrli salaǵa ketti. Keıbiri bilim berý salasyna, keıbiri saýdaǵa degendeı. Bul óte ókinishti, óıtkeni kóptegen kəsibı kadrlardy joǵaltyp aldyq. Shetelge týrısterdi aparýmen jumys istegen keıbir fırmalar ishki naryqty qaıta baǵdarlaýǵa jəne zertteýge, túrli aqparat týrlary boıynsha júrýge, óz qyzmetkerlerin, menedjerlerin qazaq naryǵyna qaıta daıarlaýǵa məjbúr boldy. Meniń kompanııamdy óz ekskýrsovod-gıd mektebimizdiń bolýy ǵana qutqardy. Baǵdarlamany onlaın jasap, týrıstik ekskýrsııalyq salanyń túrli modýli boıynsha bilim alǵysy kelgenderdiń barlyǵyn oqyttym» deıdi Saltanat.
Qatty zardap shekken salalar qatarynda kólik sektory da bar. Daǵdarys qıyndyǵyn qatty sezingeni sonsha, karantın sharalary əlsiregennen keıin de qalpyna kelmedi. Koronadaǵdarys kólik tasymalynyń barlyq túrine – qalalarda jeke jəne qoǵamdyq kólikti paıdalanýdan bastap, el ishinde de, basqa eldermen de jolaýshylar men júk tasymalyn júzege asyrýǵa deıin əser etti.
«Avtomobıl kóliginde kəsiporyndardyń toqtaýyna jəne karantın sharalarynyń engizilýine baılanysty avtobýs baǵyttaryndaǵy jolaýshylar aǵyny kúrt tómendedi, jolaýshylar kəsiporyndary kúrdeli qarjylyq jaǵdaıǵa tap boldy. Mysaly, Almaty qalasynda 2020 jylǵy 31 naýryzda jolaýshylar sany 2020 jylǵy 25 aqpanmen salystyrǵanda 15 ese (kúnine 2,25 mln-nan 150 myń tranzaksııaǵa deıin) azaıdy. Sý kóligi boıynsha Kaspıı mańy porttary arasynda keme qatynasyna ýaqytsha tyıym salynǵan jaǵdaıda keme ıeleri flottyń tolyq júktelmeý problemasyna tap bolady. Onyń ishinde Qazaqstannyń avıasııalyq əkimshiliginiń məlimetteri boıynsha azamattyq avıasııaǵa keltirilgen zalal ǵana 326 mlrd teńgeni qurady», deıdi Kazlogistics Qazaqstan kólik qyzmetkerleri odaǵynyń bas dırektory Erlan Absatov.
О́nerkəsipte səl ózgeshe jaǵdaı qalyptasýda. Munaı óndirýge arnalǵan shekteýlerge jəne munaı eksporttaýshy elder uıymynyń (OPEK) kelisimi sheńberinde gaz kondensaty kóleminiń qysqarýyna baılanysty óndiristiń jalpy kóleminiń qysqarýy aıasynda taý-ken óndirý ónerkəsibiniń ósý qarqyny 3,8 paıyzǵa, al jumyspen qamtý 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha 1,1 paıyzǵa qysqarǵan.
Jaqsybek Kúlekeevtiń aıtýynsha, əsirese burǵylaý, geologııa, jer asty jəne jer ústi jabdyqtaryn daıyndaýmen, qurylystarmen aınalysýshy kompanııalar zardap shekken.
«Mysaly, TShO «Bolashaq keńeıtý jobasy» obektisiniń qurylysyn toqtatýǵa məjbúr boldy, onda 20 myńnan astam adam jumys istedi jəne olardyń barlyǵy məjbúrli jumyssyzdyqqa tap boldy. Munaı kompanııalary, munaı servıstik kompanııalary osyndaı qyzmetkerlerdi ózderi qoldaýǵa tyrysqany týraly faktiler boldy. Ərıne, memleket bul məselede de kómektesti, sondyqtan jalpy jaǵdaı ońaı bolmasa da, bul sharalar jumyspen qamtýdy qolaıly deńgeıde qoldaýǵa múmkindik berdi», dedi «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasynyń keńesshisi.
Al IT QCC JShS Sertıfıkattaý ortalyǵynyń jetekshisi Jolaman Ývaleevtiń shaǵyn jáne orta bıznestiń quldyraýy saldarynan býhgalterııaǵa, elektrondyq poshtaǵa jəne ózge de
qyzmet kórsetetin AQT ınjenerleri tabys kózinen aıyryldy degendi aıtady.
«Sondaı-aq kompıýterlik tehnıkany jóndeýmen, baptaýmen aınalysatyn shaǵyn IT kəsiporyndarynyń sany azaıdy. Daǵdarys saldarynan iri kəsiporyndar ulttyq kompanııalardy qosa alǵanda, ózderiniń ınvestısııalyq bıýdjetterin qysqartty. Saldarynan barlyq AKT jobalary toqtatyldy. Bul AKT ınnovasııalary men damýymen aınalysatyn kóptegen kompanııalardyń bankrotqa ushyraýyna nemese ońtaılandyrylýyna əkeldi. Bizdiń ózara is-qımyl salamyzdaǵy birqatar IT kompanııalary jumys formatyn qaıta qurdy, bıznes-prosesterdiń edəýir bóligi qashyqtan oryndaýǵa aýystyryldy. Osy kompanııalardyń jumys kólemi men qyzmetkerler sany aıtarlyqtaı ózgeristerge ushyraǵan joq», degen pikirin joldaıdy.
