Soǵys kezindegi vaksınalaý sarbazdardy qalaı aman saqtap qaldy?

«Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten alady» demekshi, maıdanda keńes jaýyngerlerine fashıster ǵana emes, ártúrli vırýstar da dushpandyq jasady. Osyǵan oraı burynǵy Keńes Odaǵynyń basshylyǵy ǵalymdardyń aldyna asa qaýipti jeti juqpaly aýrýdan qorǵaıtyn arnaıy preparatty jedel arada jasaý mindetin qoıdy.

Bul «ámbebap» preparat Qyzyl Armııa jaýyngerleriniń boıyn­da tyrysqaq, ish súzegi, sirespe, pa­ra­tıf­tiń eki túri men dızenterııanyń eki túrine qarsy birden ımmýnıtet qa­lyp­tastyrýǵa tıis boldy.

Vaksına maıdanda da, tylda da epıdemıologııalyq júktemeni kúrt tó­men­detýge, eń bastysy, áskerıler men qarapaıym halyq arasynda in­det­tiń damýyna jol bermedi.

Kúzgi-kóktemgi kezeń – jedel res­pı­ra­torlyq vırýstyq ınfek­sııa­lar­dyń, tamaq aýrýy men tumaýdyń eń kóp taralatyn ýaqyty. 1944 jyldyń qarashasynda aýyrǵandar sany, ási­rese, 3-shi Belarýs maıda­nyn­da órship ketken. Urys dalasynda úski­rik aıazdyń turýyna baılanysty ja­ýyngerlerge sýyq tııý jaǵ­daı­la­­rynan aýrý-syrqaý kóbeıip ketken. Keńestik áskerı qolbasshylyq mun­daı indetke qarsy turý úshin buryn-sońdy bolmaǵan sharalardy qa­byldaýǵa májbúr bolǵan. Máselen, maı­dan shebinde jaýyngerlerdiń jylynýy úshin pesh jaǵylatyn blındaj­dar salynǵan. Olardyń ishine saban tósenishter tóselip, dymqyl kıimder men aıaq kıimderdi keptiretin oryndar ja­salynǵan. Buǵan qosa, monshalar uıym­dastyrylyp, sarbazdardy ystyq ta­maqpen jáne qaınaǵan sýmen qa­jetti mólsherde qamtamasyz etý talap etilgen. Alaıda bul sharalar jet­ki­lik­siz edi.

Áskerı basshylyq jaýyngerlerdi jeke bas gıgıenasyn saqtaýǵa shaqy­ra otyryp, olardyń sanasyn kóte­rý ba­ǵy­tynda túrli nasıhat ju­mys­taryn júr­gizgen. Tamaqtanar aldynda qol­da­ryn sabynmen tyń­ǵy­lyq­ty jýyp, batpaqty jerlerden, aryq­tar­dan, ózenderden, kólderden jáne las qu­dyqtardan sý ishýge qatań tyıym sa­lynǵan.

Soǵys bastalǵanyna bir apta ótken soń, Densaýlyq saqtaý halyq komıs­sa­­rıaty men KSRO Temir joldary halyq komıssarıaty birlesken «Qa­ýip­ti aımaqtardan evakýasııalanǵan halyqqa medısınalyq kómek kórsetý týraly Ereje» shyǵarǵan. Onda aýmaqtyq densaýlyq saqtaý organy men medısınalyq-sanıtarlyq kólik qyz­metiniń is-qımyl áreketteri aı­q­yn­dalǵan. Aýdandyq densaýlyq saq­taý basqarmalarynda jyljyma­ly epıdemıologııalyq brıga­da­lar qu­rylyp, qoǵamdyq sanı­tarlyq nus­qaýshylar ınstıtýty uıym­das­tyrylǵan. Sonymen qatar jer­gi­­likti keńesterdiń tóraǵalaryna, qu­ramynda densaýlyq saqtaý halyq ko­mıssarıaty ókilderinen, NKVD ás­kerı qyzmetkerlerinen turatyn tótenshe jaǵdaıdaǵy epıdemııaǵa qarsy komıssııalar qurýǵa buıryq berilgen. Olardyń jumysyna garnızon bıligi, armııanyń sanıtarlyq qyzmeti men partııalyq organdardan jaýapty adamdar tartylǵan. Eń bastysy, áskerı-sanıtarlyq basqarmalarǵa 200 dalalyq kir jýý otrıadyn qurý ke­rektigi tapsyrylǵan. Epıdemııaǵa qar­sy jumystarǵa shuǵyl ókilettikter jasaý quqyǵy KSRO Densaýlyq saqtaý halyq komıssarıatyna berilgen.

1942 jyly ınfeksııalarmen kúresti kúsheıtý týraly sheshim qabyl­da­nyp, iri medısınalyq mekemelerde bas dárigerdiń epıdemııaǵa qarsy jumys jónindegi orynbasary laýazymy engizilip, olarǵa sanıtarlyq-aǵartý jumystaryna kóbirek kóńil bólý tapsyrylǵan. Bul sharalar, árıne, ınfeksııalardyń taralýyna tos­qaýyl jasaǵanmen, onyń yqpaly az bol­ǵan. Barlyǵy vaksınanyń jasalýyn kútken.

1941 jyly Ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynyń qyzmetkerleri, erli-za­ıypty dárigerler Nına Gefen men Nıkolaı Aleksandrov Qyzyl Armııa qyzmetkerlerin jappaı bel­sendi ımmýndaý máselesi boıyn­sha uıym­das­tyrý jumystaryn qolǵa ala­dy. Dárigerler bul aýyr jumys­tar­­men álemde birinshi bolyp ish súze­gine, A jáne V paratıfine, ekpe dızen­te­rııasynyń eki túrine, tyrysqaq pen sirespege qarsy ekpemen ımmýndaý áse­rin alý múmkindigin dáleldep beredi. Ǵa­lym-ımmýnologter az ýaqytta qa­jetti nátıjege qol jetkizgen. Biraq uzaq merzimdi klınıkalyq zertteý júrgizý qajet bolǵan.

1941 jyly erli-zaıypty dáriger­ler teńiz shoshqalary men aq tysh­qandarǵa tájirıbe júrgizýdi qolǵa alady. Bul zertteýlerdiń nátı­je­leri vak­sınalanǵan janýarlar mıkrob­tar­dyń ólimge ákeletin birneshe dozasyna da tózetinin kórsetip bergen. Sonymen qatar vaksına salynbaǵan janýarlardyń mıkrobtyń bir dozasyn salýdan ólim qushýy da kezdesken.

Janýarlarǵa júrgizilgen tabys­ty synaq ǵalymdarǵa óz tájirı­be­­­­lerin kelesi deńgeıge kó­terýge múm­­­­kindik bergen. Endi vaksınany adam­darǵa salyp, synaý qajet bol­­ǵan. Jańa preparattyń sy­naq­tary vak­­sınalaýdan keıingi reak­­­sııalar men Polivaccine NIISI ınek­sııa­sy­nan keıingi asqynýlardyń bu­ryn qoldanylǵan vaksınalardan aı­tar­lyq­taı erekshelenbeıtinin jáne onyń ınfeksııaǵa qarsy turýdaǵy tıimdiligi joǵary ekenin kórsetken.

Osydan soń atalǵan preparatty kópshilikke qoldaný uıǵarylǵan. 1942 jyldyń kóktemine qaraı polıvaksınamen egilgenderdiń sany 10 myń adamnan asyp jyǵylǵan. Bul vaksınanyń aýqymdy óndirisi áli jolǵa qoıylmaǵan kezeń edi. Vaksına alǵan azamattar dárigerlerdiń qatań baqylaýynda bolǵan. Olardy baqylaý vaksınalaýdyń arqasynda asqazan-ishek ınfeksııasy aýrýlarynyń tómen­­degenin kórsetken. Nátıjesinde, I.I.Mechnıkov atyndaǵy ınstıtýt «NIISI polıvaksınalaryn» jappaı ón­­dirý­di qolǵa alyp, jylyna birneshe mıl­­lıon dozany jasap shyǵarýǵa jol ashylǵan.

­Osydan keıin, 1943 jyldyń 14 aqpanynda KSRO Qorǵanys Komıs­sarıa­­tynyń №169 buıryǵy shyǵyp, onda Qyzyl Armııanyń barlyq jeke quramyna 1 sáýirden 15 mamyrǵa deıin «Polıvaksın NIISI» preparatymen vırýsqa qarsy vaksınalaýdan ótýge buıryq beriledi.

Vaksınalanǵan adamdarǵa monıtorıng júrgizý jappaı vaksınalaý bitkennen keıin de jalǵasqan. Teri astyna 2 sharshy sm mólsherinde bir ret egý arqyly vaksınalanǵan adamdar 45 kún ótken soń tyrysqaq, ish súzegi, paratıf qyzbasyna, sirespe dı­z­­enterııasyna qarsy ımmýnıtet qa­lyp­tastyrǵan.

Vaksınalaýdan keıin ımmýnıtetti saqtaý uzaqtyǵy 6-8 aıdy quraǵan. Infeksııaǵa qarsy ujymdyq ım­mý­nı­tet­ti qamtamasyz etý úshin áske­rı­­­ler­diń jeke quramy jylyna eki ret vaksınalanýǵa tıis bolǵan. Ár jaýyngerge alty aıda bir ıneksııa jasalǵan. Qyzyl Armııanyń ki­taptarynda jáne ofı­serlerdiń jeke kýálikterinde vak­sı­nanyń al­ǵash­­­qy engizilgen kúni nemese revak­­sı­­nasııa týraly jazba jasalyp, olardyń tizimderi sanıtarlyq qyz­met­­tiń qujattarynda saqtalǵan.

Biraq munyń bári oıdaǵydaı bola qoımaǵan. Áskerı qujattarǵa qa­ra­ǵanda, Qyzyl Armııa jaýyn­ger­lerine ekpe salý, negizinen, shaıqastar arasynda júrgizilgen. Atqyshtar dı­vı­zııasynyń jeke quramyna polı­vaksına egý úshin orta eseppen úsh apta qajet bolǵan. Alaıda keıbir jaýyngerler men komandırler «ıneksııadan ótý buıryǵyn» kózge ilmegen. Mundaı jaǵdaılarda ákimshilik resýrs qol­da­nylyp, basshylar óz ba­ǵy­nysh­ty­larynyń feldsherlik pýnkt­­terge kelýin qamtamasyz etýge min­­dettelgen.

Soǵys kezinde ekpe alýǵa nem­qu­raı­lylyqtyń taǵy bir sebe­bi – dá­ri­gerlerge senbeýshilik. О́ıt­ke­ni dári­ger­lerdiń sarbazdarǵa zalalsyz­dan­dy­rylmaǵan ınemen vaksına en­gizgen de­rekter bolǵan. Bul keıde qaıǵyly jaǵdaılarǵa ákelip soq­ty­ryp, keńestik densaýlyq saqtaý jú­ıe­si­niń bedeline nuqsan keltirgen.

Soǵan qaramastan, soǵys kezinde vaksınanyń eki dozasyn alǵan keńes jaýyngerleriniń arasynda búginde jasy 90-nan asyp ketken ardagerler bar. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine qaraǵanda, vaksına jyl saıyn álem boıynsha 4-5 mıllıon adamnyń ómirin uzartady eken. Adamzat qoǵamynda aýrýdyń aldyn alý boıynsha eshqandaı tájirıbe vaksına sııaqty tıimdi bolmaǵan. Demek, adamdy túrli indetterden qutqaratyn tek qana vaksına bolyp tur.

Ermek JUMAHMETULY