Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytyn nege jańǵyrtpasqa?

«Qazaqstan-2050» strategııasy – aýqymdy isterdiń arqa súıeri

Munaıly el bola tursaq ta janar-jaǵarmaı máselesiniń túıtkili áli kúnge sheshimin tappaı turǵan jaıymyz bar ekeni ras. Meıli, tutyný turǵysynan halyqaralyq talapqa saı ıkemdelsek te, álemdik munaı baǵamynyń áseri bizdegi munaı ónimderiniń keı jaǵdaıda arzandaýyna yqpal etýi tıis edi. Joq, bizde maýsym saıyn jáne halyqaralyq talaptarǵa saı janar-jaǵarmaıdyń baǵasy tek biryńǵaı ósý ústinde. Bıylǵy Joldaýynda Memleket basshysy osy máseleniń núktesin qoıý týraly arnaıy toqtalyp ótti. Halyqtyń da kútkeni, kóksegeni sol bolatyn. Osy rette óz munaıymyzdan alynǵan ónimderdiń paıdasyn halyq qaıtse kóredi degen saýal tóńireginde ardager munaıshy, Keńes odaǵynyń kezinde birqatar jyldar boıy «Mańǵystaý-Munaı» óndiristik birlestigin basqarǵan, 1992-1995 jyldar aralyǵynda Energetıka jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń Munaı jáne gaz sharýashylyǵy boıynsha birinshi orynbasary qyzmetin atqarǵan, «Halyqtar Dostyǵy», «Parasat», «Qurmet» ordenderiniń ıegeri, KSRO-nyń qurmetti munaıshysy hám óziniń bar sanaly ómirin munaı óndirý salasyna arnaǵan qaıratker Nurlyhan BEKBOSYNOVPEN áńgimelesken edik. – Nurlyhan aǵa, munaıly ólke ekenimiz aqıqat. Eýrotalapqa saı ıkemdelý óz aldyna, eldegi ja­nar-jaǵarmaıdyń jer jyrtý, egin orý kezinde qymbattap ke­te­ti­­ni de kóptiń kóńilin páseı­te­tin qubylys. Munaı ónimderi­niń baǵasyn qaıtsek yryqtan­dyramyz? – Ras aıtasyń, elimiz munaı men gazdyń qory jóninen dúnıe- júzinde ondyqqa kiretin birde-bir el. Sonymen qatar, Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy shıki munaıdy eń kóp óndiretin el retinde de aldyńǵy qatarda. Bıylǵy jyldyń josparyna saı Qazaqstan 80 mıllıon tonnadan astam munaı óndirýge tıis. Munyń bári elimizdegi 172 munaı ken ornynyń 80-nen asa núktesinen óndirilýde. Bul kórsetkish jyl sanap ósip otyr. Bizdiń munaı tutynýshylarǵa 3 túrli ádispen tasymaldanýda, olar – О́zen, Atyraý-Samara-Kaspıı, mu­naı qubyry (KTK) arqyly jáne Ata­sý-Alashonkaý munaı qubyry ar­qy­ly, Aqtaý porty arqyly teńiz tasy­maly jáne temirjol toraby boıynsha. Qazaqstanda 3 munaı óńdeý zaýyty bar. Olar – Atyraý munaı óńdeý zaýyty, Pavlodar jáne Shymkent munaı óńdeý zaýyttary. Qazirgi kezde bul zaýyttardyń ónimderi sapasy tómen, munaı óńdeý qondyrǵylary tozǵan, eski, sondaı-aq, munaı ónimderin óndirý tereńdigi 65-68 paıyzdan aspaıdy, sol sebepti de munaı ónimderiniń sapasy halyqaralyq standartqa sáıkes emes. Salystyrmaly túrde aıtsaq, máselen, AQSh pen Eýropa elderiniń munaı óndirý tereńdigi 87-92 paıyz jáne sapasy da joǵary. Qazaqstan jyl saıyn 80 mıllıon tonnadan asa munaı óndirip otyrsa da elimizde janar-jaǵarmaı jetispeýshiligi, baǵa turaqsyzdyǵy, tipti, álemdik naryqta munaıdyń baǵasy tómendese de benzınniń qymbattaýy men sapasyzdyǵy tolastamaı tur. Bul, sóz joq, elimizdiń ekonomıkasynyń ósip, órkendeýine jáne halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy­nyń jaqsarýyna keri áserin tıgizbeı qoımaıdy. Janar-jaǵarmaı prob­lema­syndaǵy keleńsiz jaǵdaılardyń sebebi, menińshe, mynada, birin­shi­den, elimizdegi 3 munaı óńdeý zaýyt­tarynyń ábden tozyǵy jetken­di­ginen jáne munaı óndirýshi kompanııalar úshin mundaı eski zaýyt­tarda munaı óńdegennen ony eksportqa shyǵaryp satqan tıimdirek. Ekinshiden, Pavlodar men Shymkent munaı óńdeý zaýyttary Keńes ókimeti kezinde Reseıdiń Batys Sibir munaıyna ıkemdelip salynǵandyqtan, qubyrlar Reseı tarabyna tartylǵan da, Qazaqstannyń munaı ken oryndarymen baılanystyratyn qubyrlar joq. Keıin egemendik alǵan soń Reseı jaǵynan keletin munaı kólemi azaıdy da, bul eki zaýytqa munaı kóleminiń tolyq jetispeýinen onyń naryqqa áseri artyp otyr. Úshinshiden, eldegi janar-jaǵar- maı tutynatyn tehnıkanyń artýy jáne tórtinshi sebep – qajetti munaı ónimderin syrttan ákelý bolyp otyr. Sondaı-aq, besinshi sebep – respýblıkamyzda kópke deıin janar-jaǵarmaı problemalaryn retteıtin, olardyń baǵalaryn bir júıege keltiretin zańnyń bolmaýy. Aıta keteıik, sońǵy jyldary Úkimet, Munaı jáne gaz mınıstrligi, Qazaq ulttyq munaı-gaz kompanııasy jáne «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory birlesip respýblıkadaǵy 3 munaı zaýytyn jańǵyrtý jóninde keń qamtylǵan úlken jospar jasap, ony qarjylandyrý isi qarastyrylyp jatyr. 2011 jyly 20 shildede Úkimet №463-IV «Munaı ónimderi aınalymy men óndirýdiń memlekettik retteýi týraly» qaýly qabyldaǵan edi. Árıne, bul sharalar el ekonomıkasynyń órkendeýine sózsiz oń áserin tıgizeri haq. Alaıda, Pavlodar men Shymkent munaı óńdeý zaýyttarynyń elimizdiń munaıly ken oryndarynan shalǵaı ornalasýy eldegi janar-jaǵarmaı problemasyn túpkilikti sheshe almaıdy. Sondyqtan da bul máseleni tolyǵymen sheshý úshin munaı ken oryndary shoǵyrlanǵan aımaqtarǵa jaqyn ári Qazaqstan munaıynyń fızıka-hımııalyq quramyna sáıkes, qazirgi talaptarǵa saı munaı óńdeý qondyrǵylarynyń jetistikterin tolyq paıdalana otyryp jańa 1-2 zaýyt salý qajet. – Bıylǵy Joldaýynda da El­ba­sy Nursultan Nazarbaev elde ta­ǵy bir zaýyt qurylysyn qol­ǵa alý sharasyn tapsyrǵanyn bile­siz. Elbasy aıtyp, sarapshylar qýat­­tap otyrǵandaı, bar túıtkil zaýyt­­qa kelip tirelse, ondaı jańa mu­naı óńdeý zaýytyn salynatyn jer bar ma? – Árıne, bar. Onyń ústine máse­le­ni kóp uzartpaı tıimdi sheshýdiń birden-bir joly – Odaq tarqamas buryn qurylysy bastalyp, keıinirek táýelsizdik alǵan tusta ýaqytsha toqtap qalǵan Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyn qol­ǵa alý. Mańǵystaý munaı óń­deý zaýyty 80-jyldardyń aıa­ǵyn­da, Mańǵystaý oblysynyń soltús­ti­gi­nen, dálirek aıtqanda, Bozashy túbe­ginen sol kezderi ashylyp iske qosyla bastaǵan Qarajanbas, Qalam­qas, Qarajanbas-more, Soltústik Bozashy, Soltústik Qara­jan­bas, Jalǵyztóbe, taǵy bas­qa ken oryn­darynan óndirilgen mu­naı­dyń fızıkalyq-hımııalyq qury­lymy men quramynda vanadıı, nıkel sekildi sırek kezdesetin metandardyń bolýy, ony odaqtyń munaı óńdeý zaýyttary durys óń­deı almaıtyndyǵyna baılanysty salýǵa sheshim qabyldanǵan. Sol kezderi Mańǵystaýda ashyl­ǵan úlken ken oryndarynan ón­di­ri­letin munaıdyń fızıka-hımııalyq erekshelikteri eskerilip, olardy tıimdi paıdalanýdyń birden-bir joly sol jerden munaı óńdeý zaýyttaryn salý ekendigi dáleldengen edi. Bul másele sol kezdegi bıliktiń al­dyna qoıylyp, Mańǵystaý mu­naı óńdeý zaýytyn salýdy jan-jaq­ty dáleldeıtin tehnıka-ekono­mı­kalyq jobasy daıyndalyp, oń sheshimin tapqan-dy. Sol jyldary bul máseleni sheshýde Nursultan Nazarbaevtyń yqpaly bolyp, zaýyt qurylysy sol kisiniń tikeleı baqylaýynda bolǵan. О́kinishke qaraı, qarqyndy júrip jatqan qurylys jumystary 1994 jyly alǵashqy daǵdarysqa baılanysty ýaqytsha toqtatylǵan edi. Bul kezde zaýyttyń syrtqy kommýnıkasııasynyń birqatary salynyp, Mańǵyshylaq stansasynan zaýytqa deıin 32 shaqyrymdyq temirjol, energokombınattan joǵary kerneýli elektr toraby, avtojol, birneshe korpýs sekildi kerekti qurylymdar daıyn bolǵan. Taǵy bir eskerer jaıt, Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytynyń qurylysy Aqtaý qalasynyń soltústik-batys jaǵynda qaladan 43 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Munyń tıimdiligi – Mańǵystaý, Atyraý oblystarynda jyldyń úshten eki bóliginde jel tek shyǵystan soǵady, sol sebepti de bul joba ekologııalyq turǵydan da óziniń tıimdiligimen qundy edi. Onyń ústine zaýyttyń ornalasqan jeri ken oryndarynyń qubyrlaryna da jaqyn. Mine, sodan beri 20 jyl ýaqyt ótti. Sol zaýyt búgingi elimizdegi janar-jaǵarmaı problemasyn túbegeıli sheshýge kóp yqpal etetin tıimdi joba retinde áli de óz qundylyǵyn joımaı tur dep bilemin. Zaýyttyń qýaty 6 mıllıon tonna munaıdy óńdep, munaı aıyrý tereńdigi 92 paıyz bolatyn. Sonymen qatar, zaýyttan halyqaralyq stan­dart­tarǵa saı keletin ónimmen qa­tar munaı ónimderiniń kerekti no­men­kla­týralarynyń barlyǵyn óndirip, sa­paly jol salýǵa qajetti bıtým alý­ǵa da bolatyndyǵy dáleldengen edi. Egemen elimizdiń ekonomıkasyn munaı ónimderimen qamtamasyz etýdegi problemalardy túpkilikti sheshýdiń tıimdi joly qazirgi tehnıkanyń jetistikterin paıdalana otyryp, Qazaqstannyń munaıly aımaqtarynda munaı óńdeý zaýyttaryn salý. Bul qadamnyń mańyzdy ekenin Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń bıylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» dep atalatyn Joldaýynda da basa aıtty. Eger biz Memleket basshysynyń alǵa qoıyp otyrǵan mindetterin, onyń ishinde munaı óńdeý zaýytyna qatysty tapsyrmasyn tyńǵylyqty oryndaımyz desek Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyn jalǵastyryp, qysqa merzimde iske qosý arqyly ýaqyttan da, qarajattan da utarymyz kóp bolar edi. – Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytyn iske qosý, tek janar-jaǵarmaı máselesin aýyzdyqtaýmen qatar, eldegi basy ashyq biraz problemany toıtarýǵa qyzmet etse kerek? – Mańǵystaý ekologııalyq tur­ǵydan problemaly aımaq. Osyǵan oraı kezinde Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytyn salatyn oryn jan-jaqty zerttelip, dáleldengen, onyń qurylysyna sol kezdiń ózin­de qyrýar qarjy jumsalǵan. Mań­ǵys­taý munaıynyń quramyna baılanysty týyndaıtyn problemalardy sheshý maqsatynda sol jerden zaýyt salyp munaı ónimderin shyǵarý má­se­le­si kóterilgen edi, bul jaǵdaı áli de bar. Mańǵystaýdyń úlken munaı ken oryndary ashylǵanyna da biraz jyl boldy. Bul ken oryndary paı­dalanýdyń sońǵy satylarynda júrip jatyr. Jetibaı, О́zen ken oryndarynyń paıdalanýǵa beril­genine de 50 jyldaı ýaqyt boldy. Qarajanbas, Qalamqasqa 30-35 jyl. Sondyqtan bul ken oryndarynan munaı ónimderin alý jyl saıyn qıyndaı beredi, sol sebepti ózindik quny da arta túspek. О́ndiriletin munaıdyń kólemi azaıǵan saıyn oblystyń da ekonomıkasy keleshek­te tómendeı túsedi. Sol sebepti, ón­di­­­riletin munaıdyń bir bóligin jer­gilikti jerden óńdep syrtqa tasymaldaý arqyly munaıly aımaqtyń ekonomıkasyn kóterýge bolady. Qazaqstannyń batysyndaǵy mu­naı ken oryndarynyń qory jetki­likti. Sondyqtan da, bul aımaqta munaı aıyrý zaýyttaryna beriletin munaı kólemi jóninen uzaq ýaqyttar boıyna problema týyndamasy anyq, onyń ústine Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytyna eldiń batysynda ashylǵan kez kelgen munaı ken oryndarynan óndirilgen munaıdy qubyr arqyly tasymaldaýǵa bolady. Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytyn salǵanda respýblıkanyń ishki jáne syrtqy tutynýshylaryna jetkizý máselesi jan-jaqty dálel­de­nip salynǵan bolatyn. Onyń ústi­ne egemendik alǵannan keıin Mań­ǵys­­taý men Túrkimenstan arasyn­da saly­nyp, qazirde paıdalanýǵa beril­gen temirjol júıesi bul máse­le tur­ǵysynda problemalar týyn­da­maıtyndyǵyna kepil bolyp otyr. Mańǵystaýdaǵy úlken ken oryn­darynyń munaı óndirý múmkin­shilikteri jyl saıyn azaıyp keledi. Jańa ken oryndarynyń ázirge ashylmaýy oblystaǵy jumyssyzdyq prob­lemasyn arttyra túspek. Osy jaǵ­daıda Mańǵystaý munaı óńdeý zaýyty myńdaǵan jumys ornymen eldi qamtamasyz etedi. – Jón eken... – Taǵy bir tıimdi usynys, Mań­ǵystaý munaı óńdeý zaýytyn Aqtaý qalasynyń mańynda ǵana emes, Jańaózen qalasynan da salýǵa bolady. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń basynda Jetibaı-О́zen ken oryndarynyń keń kólemde iske qosylýyna baılanysty munaımen birge óndiriletin ilespe gazdyń da úlesi úlken boldy. Ol ilespe gazdy óńdep, О́zen-Jetibaı ken oryndarynda munaı óndirý ádisteriniń biri gazlıfti jumysyna paıdalanyp, artyǵyn Aqtaýdaǵy jylý elektrstansalaryna beretin. Osy ilespe gazdy tıimdi paıdalaný úshin qazaqtyń gaz óńdeý zaýyty iske qosylǵan edi. Ol zaýyttyń qýaty 1,5 mıllıard tekshe metr gaz óńdeıtin. Keıingi jyldary О́zen-Jetibaı ken ornynan óndiriletin munaı kóleminiń azaıýyna baılanysty, óndiriletin munaıdyń quramynda sýdyń kóbeıip ketkendiginen osy ilespe gazdyń úlesi azaıdy. Gaz óń­deý zaýytyna beriletin gazdyń kó­lemi azaıyp, sonymen qatar, gaz zaýy­tynyń jumys qarqyny da tómendep ketti. Osy sebepti, gaz zaýytynda jumys isteıtin jumysshylardyń da keleshegi bulyńǵyr bolyp tur. Jumyssyzdyq kórsetkishi jyl sanap kóbeıýde. Osy oraıda Jańaózen qalasyndaǵy jumyssyzdyq problemasyn eskere otyryp, jobalaý ıns­tıtýttaryn qatystyrý arqyly gaz óńdeý zaýytyn jańǵyrtyp munaı óńdeý zaýytyna aýystyrýdyń jol­daryn da qarastyrsa artyq bol­mas edi. Sebebi, bul másele ońdy sheshiletin bolsa, jumys jasap turǵan gaz zaýyttyń búkil ınfra­qurylymy men ınjenerlik kommýnıkasııasyn paıdalaný arqyly jańadan salynatyn munaı óńdeý zaýytyna jumsalatyn qarjy shyǵynyn edáýir azaıtar edi. Áńgimelesken Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.