Máslıhat maqsaty – halyq ıgiligine qyzmet etý

Barshaǵa belgili, Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń tarıhy men shejiresi, qol jetken bıigi – erkindik ańsaǵan uly halyq pen Elbasynyń eren eńbeginiń jemisi, zor jeńisi. Syndarly jyldarda  ǵasyrǵa bergisiz ǵalamat belesterdi baǵyndyrdyq. Damýdyń dańǵyl jolyna túsken qýatty memleketimiz munymen toqtamaıdy. Alda – asqaraly asýlar men aıqyn maqsattar kútip tur.  Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń  «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýy osy uly murat jolynda baıandy bolashaqqa baǵyt siltegen baǵdarsham desek, artyq aıtqandyq emes. Osy Joldaý arqyly táýelsiz memleket retinde qalyptasqan Qazaq eli óziniń 2050 jylǵa deıingi damý strategııasyn aıqyndap aldy. Básekelestikke qabiletti álemdegi 50 eldiń qataryna qosylýdy maqsat etken elimiz bul mejeni baǵyndyryp, endi álemdegi eń damyǵan ozyq 30 memlekettiń qataryna qosylýǵa ba­ǵyt túzedi. Árıne, bul jerde táýelsizdik alǵan jyldardan beri jumystarynda úlgili damýdyń ózindik modelin qalyptastyryp, jańa sıpat alyp kele jatqan jer­gilikti ókiletti organdardyń da qo­syp otyrǵan úlesiniń zor ekendigi barshaǵa aıan. Táýelsizdikpen birge tolysyp, bılik býynymen berik, el-jurtpen etene qyzmet atqaryp kele jatqan máslıhattarǵa bıyl 20 jyl tolyp otyr. Bul tarıh úshin qas-qaǵym sát bolýy múmkin. Biraq, ótken kúnderdiń ólshemimen qaraǵanda, osy ýaqyt aralyǵynda halyq ıgiligi úshin qanshama qyrýar tirlik atqarylǵanyn ańǵarý qıyn emes. Táýelsizdik jyldarynda oblysymyzda jarqyn jobalar júzege asty. Myńdaǵan áleýmettik nysandar paıdalanýǵa berildi. Eldi mekenderge aýyzsý, gaz qubyrlary tartylý­da. Joldar jóndelip, kósheler abat­tandyrylýda. Kásipkerlik kók­jıegi keńeıip, jumyssyzdyq deń­geıi tómendedi. Mundaı mysaldardy ár aýyldan kezdestirýge bolady. Mine, osyndaı ońdy isterdiń bárinde máslıhattardyń da ózindik qoltańbasy jatyr. Bizdiń táýelsiz elimizdegi alǵashqy máslıhat saılaýy 1994 jylǵy 7 naýryzda ótkizilip, ár deńgeıdegi máslıhattar organdary ómirge endi. О́ziniń qalyptasqan 20 jyl ishinde ókilettilikteri men biliktilikteri artqan jergilikti máslıhattaǵy depýtattar korpýsy – qoǵamdy odan ári demokratııalandyrýǵa, ha­lyq pen bılik arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa, elimizdegi ha­lyq­tyń ál-aýqatyn, turmys jaǵ­daıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan eko­nomıkalyq jáne saıası reformalardy júzege asyrý barysynda atqa­rylyp jatqan jumystarda óz belsendilikterin tanytýda. Tól tarıhymyzdyń enshisine altyn áriptermen jazylǵan sol bir 1994 jyldyń 30 naýryzynda oblystyq máslıhat-depýtattar jınalysynyń birinshi sessııasy ótken bolatyn. Bul saılaýdyń bas­ty ereksheligi – depýtattyqqa óz kandıdattaryn túrli partııalar, qoǵam­dyq qurylymdarmen birge jeke adamdardyń ózin ózi usynýy boldy. Demokratııanyń shynaıy kórinisi edi bul. Oblystyq máslıhat-depýtattar jınalysynyń hatshysy bolyp, uzaq jyldar partııa-keńes organ­darynda, keıinnen oblystyq deń­geıde qyzmetter atqarǵan Shors Sharafýtdınov saılandy. Osy oraıda ótken kúnderge bir sát sheginis jasaýdyń esh ábestigi bolmas. Birinshi shaqyrylǵan ob­lys­tyq máslıhat-depýtattar jına­lysy (keıinnen oblystyq más­lıhat) 23 sessııa ótkizip, onda jalpy sany 51 másele qarady. Al, ob­lystyq máslıhattyń ekinshi sha­qy­rylymynyń saılaýy 1999 jyl­dyń 24 qazanynda, al onyń birinshi sessııasy 25 qarashada ótti. Oblystyq máslıhattyń hatshysy bolyp ekinshi ret depýtat Shors Sharafýtdınov laıyq dep tanyldy. Sonymen qa­tar, quramy 7 depýtattan turatyn oblystyq máslıhattyń tekserý komıssııasy qurylyp, onyń tóraǵalyǵyna depýtat Erkinbek Soltybaev saılandy. Oblystyq máslıhattyń úshinshi shaqyrylymy saılaýynyń 2003 jylǵy 20 qyrkúıekte ótkeni de kóptiń jadynda. Birinshi sessııada biraýyzdan oblystyq máslıhattyń hatshysy bolyp depýtat Ábdinur Ásilbekov saılandy. Shaqyrylym kezeńinde máslıhat 25 sessııa ótkizip, onda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańyna sáıkes, óz ókilettigi sheńberinde jetpisten asa másele qarap, tıisti sheshimder qabyldady. Tórtinshi shaqyrylǵan oblystyq máslıhattyń hatshylyǵyna ekinshi ret depýtat Á.Ásilbekovtiń kandıdatýrasy tańdaldy. Al, depýtat E.Soltybaev úshinshi ret oblystyq máslıhattyń tekserý komıssııasynyń tóraǵasy bolyp saılandy. 2007 jyly ótken tórtinshi sha­qyrylǵan oblystyq máslıhat saı­laýyna oblys boıynsha 373309 saılaýshy qatysyp, óz tańdaý­la­ryn jasady. Onyń 87,3 paıyzy «Nur Otan» partııasyn jaqtap daýys berdi. О́ıtkeni, «Nur Otan» óziniń partııalyq baǵdarlamasynyń jańa redaksııasyn, oılastyrylǵan salıqaly da salmaqty saılaýaldy tuǵyrnamasyn jasap, saılaýǵa asqan jaýapkershilikpen keldi. Tórtinshi shaqyrylǵan oblystyq máslıhat merziminen buryn ókilet­tigin toqtatqanymen, osy kezeńniń ózinde depýtattardyń erekshe belsendilik tanytqanyn atap ótken jón.Tórt jyldan az ǵana astam ýaqyt ishinde 42 sessııa ótkizip, onda oblystyń ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik, quqyqtyq rýhanı jáne saıası damýyna baılanysty 100-ge tarta másele qaraldy. 2012 jylǵy 15 qańtarda ótken Qazaqstan Respýblıkasynyń Par­la­menti men barlyq deńgeıdegi máslıhattar depýtattaryn saılaý jónindegi saıası dodaǵa elimizdegi partııalardyń bári qatysyp, atsalysýy demokratııalyq damýdyń jańa satysyna qadam basqanyn kórsetti. Partııalardyń bılikke umtylýy, memleket damýyndaǵy básekeni kórsetti. Partııalardyń qaı deńgeıde jumys atqaryp jatqandyǵy osy saılaý barysynda belgili boldy. Oblystaǵy árqıly deńgeıdegi máslıhattar boıynsha 205 saılaý okrýginiń barlyǵynda da saılaý nátıjeli ótip, saıası básekede laıyqty úmitkerlerdiń baǵy jandy. Osy jyldar aralyǵynda ózderiniń eren eńbegimen kózge túsip, oblys turǵyndarynyń senimine ıe bolǵan, túıindi túıtkilderdiń tarqatylýyna bilek sybana kirisetin depýtattar býyny qalyptasty. Olardyń arasynda Sh.Sharafýtdınov, Á.Ásilbekov, E.Soltybaev, S.Aqshalov, S.Sar­ǵas­qaev, A.Maılybaev, H.Bazaralıev, G.Qasymov, A.Shlegel, V.Sergeev, S.Seıdazımov, G.Orynbaeva, S.Qal­­­­­manbetov, O.Teleýov syndy depý­tat­tardyń esimin aıryqsha ataý­ǵa bolady. Búginde besinshi shaqyrylǵan oblystyq máslıhat óz ókilettigi sheń­berinde óńirdegi órkendi isterdiń odan ári óristeýine laıyqty úlesin qosyp keledi. 2012-2013 jyldar aralyǵynda máslıhat 21 sessııa ót­kizip, onda oblysymyzdyń damýyna baılanysty 254 máseleni zerdelep, tıisti sheshimder shyǵardy. Elbasymyz Taraz qalasynda ótkizgen ońtústik aýmaqaralyq jıynda halyqtyń ortaq qazynasy – bıýdjettik qarajattyń paıdalanýyna baqylaýdy kúsheıtý, bıýd­jetti baqylaýshy organdardyń jaýapkershiligin arttyrý jóninde jergilikti ózin ózi basqarý organ­darynyń aldyna naqty mindetter júktep, Ortalyqta osy salany qadaǵalaıtyn arnaıy memlekettik komıssııa qurylatynyn eskertkeni belgili. Osyǵan baılanysty nazar aýdaratyn másele, ol máslıhattyń ekonomıka, qarjy, bıýdjet jáne ózin ózi basqarýdy damytý jónindegi turaqty komıssııanyń quramyn 12-15 depýtatqa deıin jetkizip, onyń tóraǵasynan bastap barlyq mú­shelerin joǵarydaǵy arnaıy jalaqy taǵaıyndalǵan depýtattardan jasaqtap, tóraǵasyna máslıhat hatshysynyń orynbasary deńgeıinde mártebe berilse, birinshiden bıýdjet qarjysynyń maqsatty paıdalanýyn qadaǵalaıtyn ókiletti organ tarapynan taǵy da bir qosymsha kúsh paıda bolar edi. Máslıhat hatshysynyń orynbasary týraly másele oń sheshimin tapsa, máslıhat hatshysy joq kezde apparat qyzmetkeri shuǵyl qujatqa qol qoıdyrý úshin alystaǵy aýdan­da turatyn kezekti sessııanyń tóraǵasyn nemese jıi-jıi saparlarda júre­tin depýtat-basshy, ári turaqty ko­mıs­sııanyń tóraǵasyn izdeý masha­qa­tynan qutylar edi. О́tken shaqyrylymda qol­danystaǵy bıýdjetke tolyqtyrýlar men ózgerister engizýge depýtat­tardyń kelisimin alý úshin oblystyq máslıhat kezekten tys sessııa shaqy­ratynyn aıttym. Osy máselege baılanysty usynysym, jyl basynda barlyq depýtattardyń kelisimimen bekitilgen bıýdjetke jyl boıynda birneshe ret engiziletin ózgerister úshin barlyq depýtattardy jınap, arnaıy sessııa shaqyryp jatpaı-aq, bıýdjet jónindegi komıssııanyń kelisimimen bekitýge ruqsat berý jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń «Memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańyna ózgeris en­gizýge bolar edi. Kelesi bir oı týyndatyp júrgen másele – memlekettik satyp alý­­dy ótkizýdegi keleńsizdikter jaıy. О́zderińizge belgili, res­pýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter esebinen bólingen nysanaly transfertter boıynsha memlekettik satyp alýdy oblys ákimi qurǵan, al keı­bir baǵdarlamalar boıynsha orta­lyq­taǵy mınıstrlikter qurǵan komıssııalar júzege asyrady. Meniń bul jerde aıtpaǵym, qandaı aýqymdy qurylys bolsyn, ony júrgizý úshin memlekettik satyp alýdy uıymdastyrýdy jergilikti atqarýshy bıliktiń (qala, aýdan ákimderiniń) quzyrymen jasaqtalǵan komıssııaǵa senip, tapsyrylyp, bul komıssııanyń quramynda keminde 2-3 máslıhat depýtaty bolsa. Bul, birinshiden qurylysty elge tanymal qurylys mekemeleri júrgizýine, ekinshiden bıýdjet qarajatynyń syrtqa ketpeı, túsetin salyqtyń jergilikti jerde qalýyna, úshinshiden bólingen qarajattyń qaıda paıdalanylyp jatqandyǵy men qurylys nysanynyń sapasyn qadaǵalaýǵa, tórtinshiden qarajat ıesi, baǵdarlama ákimshisi – aýdan ákiminiń jergilikti turǵyndar men ókiletti organdar aldynda jaýapkershiligin arttyrýǵa múmkinshilik berer edi. Sol sııaqty, aıaqtalǵan qurylysty paıdalanýǵa qabyldaıtyn mem­lekettik komıssııanyń quramyna da mindetti túrde depýtattar engizilse, sapasyz qurylysty paıdalanýǵa qabyldaýǵa jol berýge tosqaýyl bolar edi. Máslıhattar halyqtyń qa­la­ýyn bildiretin jergilikti mem­lekettik basqarý jáne ózin ózi basqarýdyń mańyzdy bóligi. Son­dyqtan da sóz sońynda oblystyń barsha jurtshylyǵyn Qazaqstan máslıhattarynyń qurylǵanyna 20 jyl tolý merekesimen quttyq­taımyn. Qazirgi tańda osy aıtýly merekeni respýblıka kóleminde atap ótý jónindegi is-sharalar jos­pary bekitildi. Oblys, qala, aýdan kóleminde de birshama sharalar ótkiziledi. Alǵashqy qalyptasqan jyldaryna qaraǵanda, sońǵy zań­namalyq ózgeristerge saı róli bir­shama kúsheıtilgen máslıhattardy  el ıgiligi úshin atqarylar mándi de mazmundy jumystar kútýde. Mem­leket basshysy atap ótkendeı, «Qazirgi býynnyń mańdaıyna tá­ýelsizdiktiń týyn tigý baqyty men ony nyǵaıtyp, baıandy etý mindeti qatar jazyldy». Bul mindetterdi abyroımen atqarý – árbir azamattyń qasıetti paryzy. Bılik tarmaqtarynyń aldynda turǵan eń basty maqsat –  memleketimizdi odan ári nyǵaıtý, Qazaqstandy «Máńgilik El» etý. Endeshe, birligimiz bekem, tirligimiz túzý bolyp, táýelsiz elimizdiń abyroıy asqaqtaı bersin. Baǵlan QARAShOLAQOV, Jambyl oblystyq máslıhatynyń hatshysy. TARAZ.