Respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen baılanysqa shyqqan jumys toptarynyń ókilderi osy taqyrypqa qatysty óz aqparatyn bólisip, tájirıbesin ortaǵa saldy. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyqtaı aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa múshesi, Jobalyq keńse basshysy Sabyr Qasymov óz sózinde búginge deıin áli talaı lagerdiń jumbaǵy sheshilmegenin aıtyp ótti.
«Qaı qoǵamda da adam ómiri qymbat. Al dál osyndaı lagerler Stalınniń bolmysynan habar beredi. Bul áreketi demokratııalyq qoǵamda qabyldanbaı, úlken synǵa ushyrady. Arnaıy lagerler, NKVD lagerleri, Stalınshe aıtqanda, eńbekpen túzetý lagerleri – bolshevıktik-stalındik repressııa saıasatynyń kórinisi. Burynǵy KSRO kezinde bul lagerler respýblıkanyń barlyq aımaǵynda ashylǵan edi. Repressııa barlyq aımaqta júrgizilip, barlyq halyqqa kesirin tıgizdi», dedi ol.
Semınar jumysynda saıası-qýǵyn-súrgin kezeńiniń leksıkasynda «tárkileý» termınimen qatar «eksproprıasııa» termıni qoldanylatyny atalyp ótildi. Sózdikterde osy uǵymnyń kelesideı sınonımderi bar: «tonaý», «tartyp alý», «alyp qoıý», «qol suǵý». Dál osy termınder Qazaqstan turǵyndarynyń búkil múlki tárkilendi degendi sıpattaýǵa jaraıdy.
Sonymen qatar Sabyr Qasymov zertteýshiler men búkil qoǵamdy jalpy taqyrypty da, jekelegen faktilerdi de saıasılandyrýǵa jol bermeýge shaqyryp: «Biz ár semınarymyzda osyndaı náýbet jyldary burynǵy Keńes Odaǵynyń barlyq halqy zardap shekkenin aıtyp kelemiz. Sondyqtan ózge halyqtar men memleketterdi aıyptaýdyń, kinálilerdi izdeýdiń qajeti joq», dedi.
Odan keıin semınardy uıymdastyrýshylardyń biri – Aqmola oblysy ákiminiń orynbasary, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyqtaı aqtaý boıynsha óńirlik komıssııanyń tóraǵasy Aına Mysyrálimova sóz aldy. Ol jumys toptarynyń zertteý jumystaryna toqtalyp, 22 memlekettik arhıvten qujattar jınaqtalǵanyn habarlady. Aımaqtaǵy arhıvterdegi materıaldardy zertteý áli de jalǵasatynyn aıta kele, jumys toptarynyń tapqan jańalyqtaryna toqtalyp ótti.
Memlekettik komıssııa jumys tobynyń múshesi, VIII jumys tobynyń jetekshisi, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Natalıa Kalashnıkova semınarǵa qatysýshylarǵa ashyq arhıvtermen qatar, jabyq arhıvterde de jumys istelý mańyzdy ekenin aıta kele, jumys tobynyń negizge alǵan barlyq baǵyty boıynsha jumys isteı alatynyn jetkizdi. Iаǵnı qupııa qujattardy tabý, ondaǵy málimetpen tanysý sııaqty jumystar da qamtylý kerektigin aıtty. Sonymen qatar ol jumys isteýge qajet arhıvter tizimin de usyndy. Odan bólek, Memlekettik arhıvte jumys isteý retin de túsindirip ótti.
Aqmola óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń dosenti Aqbota Bekseıitova jumys toby júrgizgen ekspedısııa nátıjelerine toqtalyp, keleshekte óńirlik jumys tobynyń karta jasaý josparyn habarlady. Odan bólek Aqmola oblysynyń ózinde 19 turaq tabylǵanyn málimdedi.
«Bizde qazir olardyń altaýy jóninde aqparat bar», dep stalındik lagerler týraly jalpy aqparat berdi.
Nur-Sultan qalasy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, «Aljır» memorıaldy-mýzeı kesheniniń dırektory Samat Tergembaev arhıvterdegi jumys nátıjesinde lagerlerge jiberilgen áıelderdiń tizimi jasalǵanyn habarlady. Jalpy, 8 myńǵa jýyq áıel GÝLAG-qa jiberilgeni anyqtalǵan. Onyń aıtýynsha, bul tizim áli de jańartylmaqshy.
Batys Qazaqstan óńirlik tobynyń jetekshisi Alfııa Baıbolsynova Oraldaǵy lagerlerde 2 myńnan 5 myńǵa deıin adam ustalǵanyn aıta kele, olar, negizinen, 3 baǵyt boıynsha jumys istegeni málim bolǵanyn habarlady.
Sabyr Qasymov áýelde Batys Qazaqstan oblysynda lagerler bolmady degen habar bolǵanyn, tájirıbe men aqparat almasa kele, tyń aqparattyń jaryqqa shyqqanyn aıtty.
Almaty oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Meıirjan Musabaev aımaqtaǵy tutqyndar úıi men lagerlerge toqtalyp ótti. Onyń aıtqan málimetine súıensek, Almaty oblysyndaǵy «Almaty» oqshaýlaǵyshynda 1932 jyly 1 732 tutqyn bolǵan. Sol jyldyń qazany men jeltoqsan sońyna deıin lagerge kúnine 50-150 adamnan ákelinip otyrǵan. Odan bólek Almatydaǵy eńbekpen túzetý úıi, Taldyqorǵandaǵy tutqyndar úıi syndy jazalaý úılerine de toqtalyp ótti. Jarkent túrmesin memleket menshigi retinde belgilep, eskertkish qoıý týraly usynys bildirdi.
Pavlodar oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, arhıv isiniń ardageri Qanshaıym Maqajanova bir ǵana Pavlodar oblysynda qýǵyn-súrgin qurbandary týraly aqparat tabýǵa bolatyn 50 qordyń anyqtalǵanyn habarlady. Tergeý jumystaryn taldaý barysynda atý jazasy sııaqty sheshimderdi qabyldaǵan organdardy anyqtaý múmkin bolǵan. Endigi kezekte jumys toby jergilikti polısııanyń vedomstvolyq arhıvinde jumys júrgizetinin habarlady.
Semınarǵa basqa da aımaqtardan qosylǵan qatysýshylar óz jumystarynyń nátıjesin tanystyryp, josparlaryn ortaǵa saldy. Memlekettik komıssııa músheleri tıisti usynystardy qabyldaýmen qatar, atqarylǵan jumystarǵa baılanysty keıbir eskertýler de jasady.
