Sondaı-aq álemdik tájirıbeni taldaıtyn agenttikterdiń dereginshe, taýarlardy mindetti tańbalaýdy engizý taýar naryqtaryn «aǵartýdyń» trıggeri bolmaq jáne «kóleńkeli» aınalymdy 70-80 paıyzǵa qysqartýǵa múmkindik beredi.
Biryńǵaı operatordyń esebi Statıstıka bıýrosynyń naryq kólemi men Euromonitor International halyqaralyq konsaltıngtik agenttiginiń eldegi taýarlardyń kóleńkeli aınalymy týraly derekter negizinde júrgizilgen. Budan bólek, ártúrli taýar toby boıynsha tańbalaýǵa arnalǵan jabdyq shyǵyndary da nazarǵa alynǵan.
Máselen, 2019 jyly Qazaqstanda sút ónimderi naryǵynyń kólemi 809 mlrd teńgeni qurady. «Kóleńkeli» aınalym 17,4 paıyz nemese 140 mlrd teńge dep baǵalandy. Bul rette, barlyq óndirýshiniń tańbalaý jabdyǵyna jumsalatyn jalpy shyǵyny 6,5 mlrd teńgeni quraıdy. Iаǵnı jyl saıynǵy óndiris kóleminiń 1 paıyzynan aspaıdy. Kontrabandalyq jáne kontrafaktilik sút ónimderiniń 80 paıyzy naryqtan «ysyrylǵan» kezde 98 mlrd teńge kóleminde tutyný naryǵy paıda bolady. Iаǵnı sút ónimderiniń adal óndirýshileri men ımporttaýshylarynyń satý kórsetkishteri 10 paıyzǵa artady.
Farmasevtıka salasy boıynsha naryq kólemi 1,4 mlrd teńgege teń. «Kóleńkeli» aınalym – 12,3 paıyz. Bul degenimiz jyl saıyn 171 mln teńge Qazaqstandaǵy dárilik zattardyń «kóleńkeli» naryǵyn qurap otyr. Naryq 80 paıyzǵa «aǵarǵan» jaǵdaıda zańdy óndirýshiler men ımporttaýshylar úshin jyl saıyn 80 mlrd teńge somasyna qosymsha ótkizý naryǵy paıda bolady.
Osylaısha, 2018 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi qol qoıǵan Data Matrix kodymen taýarlardyń ártúrli tobyn sıfrly tańbalaýdy kezeń-kezeńmen engizý týraly kelisimde aıqyndalǵan taýar toptaryna sıfrly tańbalaýdy engizý nátıjesinde adal bıznestiń túsimi 11,3 paıyzǵa ulǵaıady. Bul rette, óndirýshilerdiń taýarlardy tańbalaýǵa arnalǵan jabdyqqa jumsalatyn birjolǵy shyǵyndary jyldyq túsim somasynyń 0,5-0,9 paıyzyn quraıdy. Tańbalaý kodtaryna arnalǵan shyǵyndar ortasha eseppen alǵanda taýarlar qunynyń 0,4 paıyzyna teń. Demek taýarlardy mindetti tańbalaýdy engizý nátıjesinde qazaqstandyq óndirýshilerdiń kiristeri jylyna 10 paıyzǵa artady.
– Sıfrly tańbalaýdy engizýmen halyqtyń azyq-túlik jáne azyq-túlik emes maqsattaǵy taýarlarǵa qajettiligi qysqarmaıdy. «Kóleńkeli» aınalym, zańsyz naryq qysqarmaq. Munyń bári kontrabanda, kontrafakt bolyp sanalady. «Aǵarǵan» naryq adal óndirýshiler men ımporttaýshylardyń ıeligine ótedi. Bul naryq 10 paıyz dep baǵalanyp otyr. Demek zańdy túrde jumys isteıtin bıznestiń jyl saıynǵy kirisi tańbalaýǵa arnalǵan jabdyq shyǵyndarynyń 1 paıyzynan aspaıdy. Bul olar úshin tıimdi. Al tutynýshylar zańdy, shynaıy ónimderdi tutynatyn bolady. Zańdylyqty Naqty Onim mobıldi qosymshasy arqyly tekserýge múmkindik bar, – deıdi Sıfrlyq ekonomıkany damytý ortalyǵynyń basqarýshy dırektory Nurjan Baekeev.
Eske sala keteıik, Qazaqstanda temeki ónimderi men teri buıymdaryn mindetti sıfrly tańbalaý engizildi. 2021 jylǵy 1 qarashadan bastap bul norma aıaq kıim óndirisine de qatysty bolmaq. Dárilerdi sıfrly tańbalaý boıynsha qanatqaqty joba aıaqtaldy. Sondaı-aq qazirgi ýaqytta alkogol ónimderi, jeńil ónerkásip taýarlary, sút ónimderi, qaptalǵan sý jáne alkogolsiz sýsyndar boıynsha qanatqaqty jobalar iske asyrylýda.
