Oslodan oljaly oralaıyq

Máselen, táýelsizdik alǵaly beri otandastarymyz atalǵan jarystyń jeteýine qatysyp, so­nyń úsheýinen quralaqan oraldy. Atap aıtsaq, 2000 jy­ly Sıd­neıde súrindi, 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda jeńildi jáne 2021 jyly Tokıodan tas-talqany shyqty. Árıne, bul jaǵdaı kóp­shiliktiń kóńiline kirbiń túsirmeı qoı­mady.

Joǵaryda aıtylǵan olqy­lyqtyń ornyn Parıj Olım­pıadasynyń alaýy tutanǵanǵa deıin toltyra almaıtynymyz anyq. Oǵan áli úsh jyldaı ýaqyt bar. Desek te aldaǵy kúnderi bar­­lyq kemshilikterimizdi jý­yp-

shaıyp, dúıim jurttyń al­dynda biraz bedel jyıýdyń bir jolyn kórip turmyz. Bul úshin balýandarymyz 2-10 qazan ara­­­lyǵynda Norvegııanyń bas shahary – Osloda ótetin álem chempıonatynda barynsha ta­bysty óner kórsetýge tıis. Ási­rese, biz «klassıkterden» úlken úmit kútemiz. Sebebi olar sońǵy kezderi jaýapty jarystarda jıi súrinip júr.

О́tkenge zer salsaq, Qazaqstan derbes komanda retinde álem chem­pıonattaryna 22 márte qatys­ty. Ásirese, HH ǵasyrdyń sońǵy on­jyldyǵy biz úshin tabysty boldy. Táýelsiz elimizdiń qor­jynyna alǵashqy bolyp me­daldyń syńǵyryn estirtken Dáý­­let Turlyhanov edi. 1993 jyly Stokgolmde shymyldyǵy túril­gen jarysta 30 jastaǵy dańqty balýanymyz kúmis medaldy moı­nyna ildi. Fınalda ol Túr­kııanyń jas jolbarysy Ham­za Erlıkaıǵa ese jiberdi. Odan keıingi jyldary Iýrıı Mel­nıchenko eki altyn (1994, 1997 jyldary) men eki kúmis medaldy (1995, 1999) oljalady. Mhıtar Manýkıan qos altyndy (1998, 1999) qorjynǵa saldy. Baqtııar Baıseıitov bir márte (1998) teń­dessiz dep tanylsa, taǵy bir ret (1995) fınalda utyl­­dy. Baı­qasańyzdar 1993-1999 jyl­dary jeńis tuǵyryna kó­­terilgen balýandarymyzdyń bar­lyǵy da aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetken eken.

Taǵy bir aıta keterlik jaıt, 1998 jyly Shvesııanyń Evle qalasynda ótken álemdik dodada bas bapker Dáýlet Turlyhanov jetekshilik etken Qazaqstannyń ulttyq quramasy qos altyndy oljalap, jalpykomandalyq esepte úshinshi oryndy ıelendi. Oǵan deıin jerlesterimiz osyn­daı zor tabysqa qol jetkize al­mady. Odan keıin de sol mejeden kórine alǵan joqpyz.

HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵannan keıin Qazaqstannyń grek-rım kúresi sheberleri úshin altyn tuǵyrǵa kóterilý ar­­man­ǵa aınaldy. Iá, býyn al­­masý pro­sesi kezinde biraz qı­­­yn­dyq­ty bastan keshirdik. So­nyń sal­darynan alty jarysta jo­lymyz bolmady. 2001 jyly Patry, 2002 jyly Máskeý, 2006 jyly Gýanchjoý, 2007 jyly Baký, 2014 jyly Tashkent jáne 2016 jyly Býdapeshtte sypyra utyl­dyq. Al qalǵan jarystardan qorjynymyz bos qaıtqan emes. Atap aıtsaq, 2003 jyly Geor­gıı Sýrsýmııa, 2005 jyly Er­mek Kóketov jáne 2009 jyly Nur­baqyt Teńizbaev tórtkúl dúnıe­niń teńdessizderi bas qosqan dú­birli dodada úshinshi oryndy enshiledi. 2010-2015 jyldar aralyǵynda Almat Kebisbaev pen Nurmahan Tynálıev bir-birimen jarysa shapty. Qazaqtyń maqtan tutar eki azamaty jeńis tuǵyryna úsh retten kóterildi. Almat bir kúmis pen eki qolany ıemdense, Nurmahan úsh márte úzdik úshtikti qorytyndylady. Sol kezderi Dosjan Qartyqovqa da bir qola buıyrdy. 2017 jyly Parıjde Meırambek Aınaǵulov pen Demeý Jadyraev fınalǵa deıin jetti. Alaıda sheshýshi tus­ta qarsylastaryna ese jiberip, ekinshi oryndy qanaǵat tutty. 2018 jyly Býdapeshtte Aıdos Sul­tanǵalı men Meıirjan Sher­mahanbet qolaǵa qol sozdy.

2019 jylǵy álem chempıona­tyn Nur-Sultan qalasy qabyl­­dady. О́z elimizde, óz jeri­miz­de, óz jankúıerlerimizdiń kóz al­dynda ótetin jarysta jer­­les­terimiz jasyndaı jar­qyl­dap, Qazaqstannyń ánuranyn shyr­qatatyn shyǵar dep úmit­tendik. Biraq kúlli Alash jur­tyn shattandyrýǵa birde-bir órenimizdiń erik-jigeri men kúsh-qýaty jetpedi. Altyn tuǵyrǵa eń jaqyn bolǵan Qorlan Jaqansha edi. Qandasymyz aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetti. Biraq fınalda grýzııalyq Nýgzarı Sýrsýmııaǵa áli jetpedi. Al Meı­rambek Aınaǵulov pen Almat Kebisbaev qola medaldardy qa­naǵat tutty. Osylaısha, elorda tórinde de bizge bas júlde buıyr­mady.

Nur-Sultandaǵy álemdik dodada Reseı men Japonııa qura­malary komandalyq esepte kósh bastady. Bul komandalardyń ár­qaısysy eki altynnan olja­lady. Reseılikter arasynan Abýıazıd Mansıgov (72 kg) pen Musa Evloev (97 kg) aldaryna jan salmasa, Sergeı Emelın (60 kg), Stepan Marıanıan (63 kg) jáne Artem Sýrkov (67 kg) kúmispen kúpteldi. Kúnshyǵys eliniń ókilderi arasynan Kenı­tıro Fýmıta (60 kg) men Sınobý Ota (63 kg) oza shapsa, Sota Ogava (55 kg) qolaǵa qol sozdy. Sondaı-aq kýbalyq Is­mael Borrero (67 kg), ma­jars­tandyq Tamash Lerıns (77 kg), grýzııalyq Lasha Gobadze (82 kg), ýkraınalyq Jan Belenıýk (87 kg) jáne túr­kııa­lyq Ryza Kaıalp (130 kg) bas júldeni oljalady. Mine, 2019 jylǵy álem chempıonatynyń eń úzdik komandalary – osylar.

Statıstıkalyq málimetterge júginsek, Qazaqstannyń grek-rım kúresi sheberleri 1993-2019 jyldar aralyǵynda ja­laýy jelbiregen álem chempıo­nat­ta­rynda 26 júlde alǵan eken. Onyń 5-eýi altyn, 8-i kúmis jáne 13-i qola. Eger joǵaryda atal­ǵan kezeńdi ǵana esepke alsaq, biz úzdik komandalar tiziminde 12-orynda turmyz. Bul – óte jaqsy nátıje. Balýandyq óner­de baı dástúri bar talaı el ar­tymyzdan syǵalap qaldy. Árıne, bul kórsetkish bizdi qýantyp otyr. Biraq «áttegen-aı» deıtin jaıttar da joq emes. Máselen, 1999 jyldan beri Qazaq eliniń grek-rım kúresi sheberleri birde-bir ret jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterile alǵan joq. О́tken ǵasyrdyń aıaǵynda Gre­kııanyń bas shahary – Afı­nada áıgili Mhıtar Manýkıan teńdessiz dep tanyldy. Sodan beri tabany kúrekteı 22 jyl ótti. Sol aralyqta bizdiń balýandar álemdik dodaǵa 16 ret qatysty. Desek te sol básekelerdiń birin­de de bizdiń jigitterge bas júl­de buıyrmady. Endi sol olqy­lyqtyń orny Skandınavııa tú­beginde tolyqsa dep tileımiz.

Oslodaǵy jarysta buǵan deıin de álem chempıonatynda júlde alǵan Qorlan Jaqansha (55 kg), Aıdos Sultanǵalı (60 kg) jáne Almat Kebisbaev (67 kg) syndy sańlaqtarǵa zor senim artyp otyrmyz. Olardyń bar­lyǵy da babynda, tájirıbeleri to­lysyp, sheberlikteri de ábden shyńdalǵan. Kezinde Azııa chem­pıony atanǵan Maqsat Ere­jepov (82 kg), Nursultan Tur­synov (87 kg) jáne Erulan Ys­qaqovtyń (97 kg) tórt­kúl dúnıeniń teńdessizderi jınal­ǵan jarystarda jasyndaı jar­­qyldaıtyn kezi keldi. Qa­harman Qısmetov (72 kg) pen Álimhan Syzdyqovtyń (130 kg) da óreli ónerlerimen kózge túsip júrgenderine biraz jyldyń júzi boldy. Osy apaıtóstermen qatar Sultan Ásetuly (63 kg) men Temirlan Shadýkaev (77 kg) óner kórsetedi. Olar jastar býy­ny ókilderi bolǵanymen, óz­de­riniń myqtylyǵyn san már­te moıyndatqan. Ekeýiniń de ere­sekter arasyndaǵy Azııa chem­pıo­ny degen dardaı ataqtary bar. Osloǵa, mine, osy 10 balýanymyz attanady. Biz Skandınavııa tú­begine sapar shekkeli otyrǵan sań­laqtarymyzǵa sáttilik tileımiz.

Álem chempıonatynda eń kóp júlde alǵan «TOP-20» komanda

(1993-2019 jyldar aralyǵy)

Derekter men dáıekter

- 1993-2019 jyldar aralyǵynda ótken álem chempıonattarynda barlyǵy 42 memlekettiń ókilderine jeńis tuǵyryna kóterilý baqyty buıyrdy. Solardyń arasynan 24 komada bas júldege qol jetkizge aldy.

- Qazaqstan quramasy sapynda eń kóp júlde alǵan balýandar Iýrıı Melnıchenko men Almat Kebisbaev. Ekeýi de tórt retten jeńis tuǵyryna kóterildi. Iýrıı 2 altyn men 2 kúmisti oljalasa, Almat 1 kúmis pen 3 qolany ıelendi.

- Jalpy komandalyq esepte Reseı 10 ret (1993, 1994, 1995, 1997, 1998, 2002, 2003, 2006, 2018, 2019) kósh bastady. Túrkııa úsh ret (2009, 2015, 2017) top jardy. Eki márte Irannyń (2010, 2011) mereıi ústem boldy. Bolgarııa (2005), Grýzııa (2007), Ońtústik Koreıa (2013) jáne Armenııa (2014) bir-bir retten oza shapty.

- 1999 jyly Afınyda Kýba, Reseı jáne Ońtústik Koreıanyń nátıjeleri birdeı boldy. Bul komandalardyń árqaısysy 2 altyn men 1 kúmisti qorjynǵa saldy. 2001 jyly Patryda dál sondaı jaǵdaı qaıtalady. Bul joly AQSh pen Reseı márege birdeı jetti. Aıtýly memlekettiń apaıtósteri 1 altyn men 2 kúmisti qanjyǵalaryna baılady.

- Olımpııa oıyndarynyń alaýy tutanatyn jyly álem chempıonaty ótkizilmeıtini belgili. Desek te 2016 jyly Rıo Olımpıadasy aıaqtalǵannan keıin Býdapeshte dúnıejúzilik doda uıymdastyryldy. Biraq bul jarysta olımpıadalyq emes eki salmaq dárejesi boıynsha júldeler sarapqa salyndy. 71 kılo salmaqta majarstandyq Balınt Korpashı top jarsa, 80 kılo salmaqta reseılik Ramazan Abacharev atoı saldy.