QARÝ men QALAM
Qasym Sháripovti bir kórgen adam sirá umytpas. Erekshe mádenıettiligine, sypaıylyǵyna qaramaı, kóp rette júzi qatqyldaý kórinetin. Sypaıylyq pen qatqyldyq úılese qoımaıdy dep daý aıtýǵa da bolar, biraq bul kisiniń boıynan sol ekeýi de tabylatyn sııaqty. О́zinen úlken nemese tustastaryna ǵana emes, ózinen kóp kishilerge, tipti balasyndaı adamdarǵa da “siz” dep sóıler edi. Al qataldyǵyna kelsek, ol kisi jumysta aıryqsha talapshyl, árkimniń óz mindetin múltiksiz oryndaýyn qalaıtyn. Redaksııa qyzmetkerleri aǵamyzdyń aıtqandaryn eki etpeı oryndar edi.
Osynyń bári Qasekeńniń boıyna soǵysta qalyptasqandaı kórinedi de turady. Al ol kisiniń soǵystaǵy ómiri týraly áńgimeni maıdanger jýrnalısterden talaı estigenimiz bar. О́zi jazǵan derekti shyǵarmalaryn qazaqstandyq jaýyngerlerdiń tamasha erlikteriniń naǵyz shejiresi desek bolar. Kóz kórgenderdiń áńgimesi degende, ataqty jýrnalıst-jazýshy Jeken Jumahanovtyń aıtqandaryn estigen de, estimegen de armanda deıtin. Ony aýyzsha kórkem shyǵarma deıtin jurt. Qasekeń jaıynda redaksııamyzda uzaq jyldar eńbek etken Maǵzum Kóshekov aǵamyz da talaı syr shertken. Qazaqshamen jetkize almaı jatyrmyn-aý degende, ol: “On nastoıashıı geroı!” der edi.
Sol aıtylǵandarǵa Qasym Sháripovtiń óz jazǵandaryn qossaq, qarý men qalamdy qatar ustaǵan otanshyl azamattyń qaısar beınesi kóz aldyńa kólbeńdep tura qalǵandaı bolady. Ásirese búgingi Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy týraly áńgime kóbirek aıtylyp jatqan tusta kózin kórgen jannyń jaýyngerlik joly jaıynda sóz aıtý paryzdaı kórinedi.
О́ziniń jaýyngerlik jolyn Qasym aǵamyz “Biz – panfılovshylarmyz”, “Podmoskovnaıa bıtva”, “Qarýlas baýyrlar”, “Qatardaǵy qaharman” degen kitaptarynda, kóptegen ocherkter men maqalalarynda naqty kórsetkeni bar. Sol jazǵandardan otandastarymyzdyń ǵajap erligine kýá bolýmen qatar, avtordyń óziniń is-áreketterin kórsetýden qashqalaqtap, aıryqsha kishipeıildilik tanytqanyn da ańǵarasyń. Sonda ol jaıynda basqalardyń jazǵandaryn oqyp, onyń jaı soǵysqa qatysýshy ǵana emes, saıası áskerı qyzmetker ǵana emes, qolyna qarý alyp, jaýǵa qasqaıyp qarsy turǵan qaharman jaýynger bolǵanyna kózimiz jetedi.
Soǵysty Qasym Sháripov aǵamyz shabytty shyǵarmashylyq eńbek ústinde qarsy alǵanyn óziniń “Biz – panfılovshylarmyz” kitabynda áserli baıandaıdy. “...Men Lenınniń “Bir adym ilgeri, eki adym keıin” degen kitabyn aýdarýmen shuǵyldanyp, túngi saǵat tórtke deıin otyryp sharshadym da, jatyp uıyqtamaq boldym. Mundaıda tezirek kóziń ilinbeı, dóńbekship jatasyń da, birazdan keıin talyqsyp, uıyqtap ketesiń. Árıne, kesh turasyń. Búgin de naq solaı boldy.
Kózimdi ýqalap, tósekten turdym da, terezeniń perdesin ashyp, dalaǵa qaradym. Kóshede adam tolyp ketken. Ádette jeksenbi kúni parkke baratyndar jaqsy kıinip, bir-birimen qoltyqtasyp, mań-mań basatyn. Al búgin jurt qalaı bolsa, solaı kıingen. Árkim óz betinshe asyǵyp-úsigip júgirip barady. Tanys adamdar da kóp. “Mynaý Ǵabeń emes pe?” dep terezege shuqshııa qaraımyn. Iá, Ǵabıt Músirepovtiń ózi. Jaı ýaqytta asyp-sasý degendi bilmeıtin, sabyrly, salmaqty Ǵabeńniń balasha júgirip bara jatqany nesi? Myna jurtqa ne bolǵan?
Telefon shyldyr ete qaldy.
– Radıo habaryn estidiń be?- dep surady meniń joldasym Baqtııar Meńdiǵazın.
– Joq, radıony tyńdaǵan joqpyn.
– Endeshe...tyńda, dosym, tyńda!– dedi de trýbkany qoıa saldy.
Men dereý radıony sóılettim. Radıo qulaǵymdy qaq jarǵandaı boldy. Eseńgirep kettim. Úı-ishimizben úımelep, únsiz turyp qaldyq.
– Nemis-fashıst basqynshylaryna qarsy sovet halqynyń Uly Otan soǵysy bastaldy. Bizdiń isimiz – ádil is. Jaý talqandalady. Biz jeńemiz.
Basymyzǵa osyndaı kún týdy degendeı, biz bir-birimizge qaraımyz.
–Men maıdanǵa baratyn shyǵarmyn, meniń kıim-keshegimdi kishkentaı chemodanǵa salyp ázirlep qoı, – dedim Zýraǵa.
Chemodan sol kúni-aq daıyn turdy”.
Soǵysty Qasym aǵamyz osylaı qarsy alǵan. О́zi isteıtin Partııa tarıhy ınstıtýty ony oblysqa leksııa oqýǵa issaparǵa jumsady. Al áskerı komıssarıattan shaqyrý qaǵaz kelip jatty. Qasekeń komıssarıatqa bardy.
Sonda Almatyda 316-shy atqyshtar dıvızııasy jasaqtala bastady. Komandıri – general-maıor Ivan Vasılevıch Panfılov. Qasekeń de soǵan baryp tirkelmek. Kim bolary belgisiz. Áıteýir soǵysqa baratyny anyq. Kópshiligin tanymaıdy. Qasym aǵamyzben birge biz de qazaqtyń bolashaq batyrlarymen tanysa bastaımyz.
1073-shi polktyń birinshi batalonynyń komandıri aǵa leıtenant Baýyrjan Momyshuly. “...Komandırlerdiń súıegine bitken minez munyń da boıynda bar: kózi ótkir, qabaǵy qatyńqy, júzi sýyq, – dep jazdy Qasekeń. – Tebegen attaı, mańyna eshkimdi jolatpaıdy. Men qorǵalaqtap jaqyn keldim.
– Úıge baryp kelýge ruqsat etińizshi, úıdegi áıelim, balalarym meniń armııaǵa alynǵanymdy áli bilmeıdi, – dedim.
– Nemene, maıdanǵa qatyn-balańdy súıretip aparmaq pa ediń?! – dep kekete jaýap berdi de, tez kel! – dedi.
Úıge júgirip baryp, jaı-jaǵdaıdy aıtyp, daıyn turǵan kishkene chemodanymdy aldym da, tezirek kazarmaǵa qaıtyp keldim”.
Qasym aǵamyz áskerge osylaı alynǵan. Ol 1075-shi polktiń úshinshi batalonynyń segizinshi rotasynyń polıtrýgy bolyp taǵaıyndaldy. Polk komandıri – polkovnık Ilıa Kaprov, komıssary – Ahmetjan Muhamedııarov, batalon komandıri – kapıtan Nıkolaı Molchanov. Bári de keıin soǵysta erekshe kózge túsken tulǵalar.
“Komıssar óziniń aldynda jatqan meniń qujattaryma bir qarap qoıdy da, sózin bastady:
– Sháripov joldas, men sizdiń ómirbaıanyńyzben tanyspyn,– dedi ol. – Qalalyq partııa komıtetiniń usynysy boıynsha biz sizdi 3-shi batalondaǵy 8-shi rotanyń saıası jetekshisi qyzmetine taǵaıyndap otyrmyz. Sizge jýyrda polıtrýk ataǵy beriledi... Rota úshin aldymen komandır emes, siz jaýap beresiz. Biraq komandırdi durys baǵyttap, qoldap otyrý qajet...
Komıssarymyz Ahmetjan Latypuly Muhamedııarovtyń árbir sózi meniń kókeıime qonyp tur. Orta boıly, qara kózdi, qıǵash qasty, qyzyl shyraıly, aqquba sulý jigit maǵan á degennen unady. Sypaıy, ustamdy...”.
Qasekeń úshin general Panfılovpen tanysý aıryqsha boldy. Bular daıyndyq jasap jatqanda, ony kórýge bir top áskerı basshylar keldi. Polk, batalon komandırlerinen basqa eki general, taǵy romba belgisi bar bireý. Mundaıda rota komandıri raport beredi. Biraq leıtenant Davydov sileıip turyp qalypty. Sonda: “Rota atys ónerin úırenip jatyr, baıandaýshy polıtrýk Sháripov”, – deıdi Qasekeń. Generaldyń biri komandırlerin atap berýin suraıdy. Polıtrýk taqyldatyp aıtyp shyǵady. “Aldyńyzda turǵan eki generaldyń qaısysy Panfılov?” deıdi bir general. “Siz bolarsyz” – deıdi polıtrýk. Biraq ol qatelesken edi, buǵan deıin Panfılovty kórmegen bolatyn. “Rotańyzdyń komandıri qaıda?” – deıdi general. “Menmin”, – deıdi alystaý turǵan Davydov. “Raport bermeı, tártip buzǵanyńyz úshin men sizdi rota komandıri qyzmetinen bosatamyn”, deıdi general. Iá, soǵys tártibi osylaı.
Maıdanǵa jetkenshe-aq Qasekeń óziniń qandykóılek joldastarymen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp, jaqyndasyp ketedi. Komandırleri negizinen orys azamattary bolǵanymen, áskerı bólimderdiń saıası jetekshileri qazaqtar. Polk komıssary Muhamedııarov aıtqandaı, batalon, rotalarǵa aldymen solar jaýap beredi. Sonyń biri – Qasekeńniń eski tanysy, úshinshi rotanyń polıtrýgi Málik Ǵabdýllın búkil polktyń súıikti adamyndaı. “Málikti men bala kezimnen bilemin, – deıdi Qasym aǵamyz. – Moskvada oqyp júrip, jazda praktıka retinde “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń redaksııasynda qyzmet istegen kezimde Málikti kúnde kóretinmin. Ol “Lenınshil jas” gazetinde pıoner bóliminde istedi... Qazir úshinshi rotanyń polıtrýgimen kún saıyn kezdesip júrsek te, onyń pıoner kezindegi pishini esimnen ketpeıdi”.
Keıin búkil Otan soǵysynyń aıtýly batyryna aınalǵan Vasılıı Klochkovpen Qasekeń etene jaqyn júrdi, ázilderi jarasyp, únemi birin-biri sózben qaǵystyratyn jáne únemi joldary túıise beretin, kezekshilikti birge atqaratyn.
Ataqty polk komsorgy Baltabek Jetpisbaev ta Qasym aǵamyzdyń eń jaqyn adamyna aınalǵan. “Uzyn boıly, zor deneli, qara jigittiń kelbeti hıssalarda sýretteletin batyrlardy eske túsiredi. Er muryndy keledi degendeı, onyń murny úlken. Batyr ańqaý bolady degendeı, onyń ańqaýlyǵy, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildiligi á degennen kórinip turady. Rotadan joǵary kólemdegi qyzmetkerlerdiń bárin bastyq sanap, seskensek te, Baltabekpen erkin sóılesemiz. “Siz” dep emes, “sen” dep sóılesemiz”, – dep eske alǵan keıin Qasekeń.
Qasym Sháripovtiń eski tanysynyń biri Baqtııar Meńdiǵazın edi. Ol jóninde Qasekeń talaı tebirenip jazdy. “Baqtııar ekeýmiz Qyzylordadaǵy Lenın ınternatynda bir klasta oqydyq. О́te momyn bala edi. Keıin KazPI-de oqydy. “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń redaksııasynda ádebı qyzmetker, Kórkem ádebıet baspasynda redaktor boldy, osy baspanyń ókili retinde Qazanda turyp, kóp kitaptar shyǵardy, Ǵalymjan Ibragımovtyń “Tereń tamyrlaryn” qazaq tiline aýdardy”.
Sol “momyn bala” alǵashynda segizinshi rotada bólimshe komandıri bolyp, keıin ataqty barlaýshyǵa aınaldy. Qasekeń ol jaıynda “Baqtııar batyr” degen keremet ocherk jazdy.
Osyndaı adamdarmen Qasym Sháripov maıdanǵa jetip, alǵashqy kúnnen qyp-qyzyl órttiń ishine kirgen. Moskvany qorǵaýda Panfılov dıvızııasynyń, onyń bólimderiniń erligi kóp jazyldy. Baýyrjan Momyshuly batalonynyń, 28 panfılovshy gvardııashylardyń, Málik Ǵabdýllınniń, Tólegen Toqtarovtyń erlikteri ańyzǵa aınalǵan. Maıdan shebine jete salysymen birden soǵysqa qatysqan úshinshi batalonnyń segizinshi rotasy da aıryqsha kózge túskenderdiń qatarynda boldy. Kezinde ol jaıynda da jazyldy. Áskerı tilshi Leonıd Makeevtiń “Chapaevshylar Moskva túbinde” degen ocherkinde bylaı jazǵany bar:
“Birsypyra ýaqyttan soń general Panfılov taǵy da surady:
– Bizdiń chapaevshylardyń jaǵdaıy qalaı? Men Molchanovty aıtyp turmyn. Onyń jumysy jaqsy ma?
– Jaqsy sııaqty,– dedi Kaprov. – Ásirese onyń segizinshi rotasy erekshe qımyldaýda. Olar nemisterdiń jaıaý áskerlerin oqpen jaıratyp, endi tanktermen kúresip jatyr. Rota polıtrýgi Sháripov pen vzvod komandıri Prııma granatpen eki tankini qıratty.
– Bárekeldi! Olarǵa alǵys aıtyńyz!”.
Panfılovtyń alǵysy sol kezde nagradadan kem emes edi.
О́zderiniń sol erligi týraly Qasekeń bylaı jazǵan edi. “...Bul on saǵat eshbir bitpeıtin máńgilik sııaqty kórindi. Degenmen ýaqyt ótip ketti. Bizdiń rota uzaq shaıqasyp, dushpannyń tórt tankisin qıratyp, júzdegen fashısterdi joıdy, aqyry óziniń qorǵanys shebin jaýdan saqtap qaldy. Sóıtip, biz nemis áskeriniń Moskvaǵa qaraı jyljýyn bir kúnge toqtattyq. Al bul zor jeńis edi”.
Segizinshi rotanyń erligi jaıynda jazýshy Alekseı Kýznesov, komıssar Ahmetjan Muhamedııarov, Málik Ǵabdýllın, Álisher Toqmaǵambetov, Petr Safronovtar da jazǵan.
Sol 1941 jyldyń qatal kúzi men qysy sonshalyqty uzaqqa sozylǵan. Onyń árbir kúni qaýyrt boldy. Muzdaı qarýlanǵan kúshti jaýǵa qasarysyp qarsy turdy. Amalsyz sheginýge týra keldi. Tipti sol sheginistiń ózi jeńispen parapar edi. Olardy eshkim de shegindińder dep jazǵyrǵan joq. Qaıta jaýdy aıtarlyqtaı kidirttińder dep alǵys aıtqan.
Soǵystyń qanshama aýyrtpalyǵy bolǵanymen, qýanyshty sátteri de jeterlik. Qysyltaıań shaqta aman-esen dostarǵa qosylý qandaı qýanysh! Birde Qasekeńniń rotasy baılanys joqtyqtan sheginý jóninde buıryq jetpeı, jaýdyń qorshaýynda qala jazdapty. Tipti solaı boldy-aý degen joramal da bolǵan eken. Kesh jetken buıryqtan keıin qıyn-qystaý jolmen polkqa kelip qosylǵan sátin Qasym aǵamyz tebirene baıandaıdy. “Anadaıda turǵan bir top kisiniń ishinen Muhamedııarov kózge tústi. Bizge jasaǵan qamqorlyǵy úshin men ony júgirip baryp súıgim keldi. Biraq ásker tártibinde muny isteý kelissiz.
Zybın Muhamedııarovqa jaǵdaıymyzdy baıandady, aldymen oǵan sálem berdim de, onyń qasynda kúlip turǵan Baltabek pen Málikke qaraı buryldym.
– Seni qorshaýda ólip qaldy ǵoı dep júrsek, sen atqa minip, kósh bastap keldiń ǵoı, – dep Málik ázil aıtty.
– Sen talaı ólip, talaı tirilgensiń, sonyń biri mende de bolǵan shyǵar,– dedim men de ázildep.
– Áı, bul ólmeıdi, bárimiz de ólmeımiz. Jaýdy jeńip bárimiz de úıge qaıtamyz,– dedi Baltabek ázil sózben jubanyshty qorytyndy shyǵaryp.
Talaı er Moskva úshin qurban boldy. Biraq olardyń jaýynger serikteri burynǵydan da qaharlanyp, shynyqqan bolattaı jaýǵa qarsy tústi”.
Bulardyń erlik isine el qýanǵan. Sol qýanyshty maıdanǵa respýblıka gazetteri jetkizip jatty. Ony da Qasekeńniń óz jazǵanynan bilemiz. Osy jerde shamaly uzaqtaý úzindi keltirýge týra keledi.
“...Ormanda urys júrgizip jatyr edik, komsorg Baltabek Jetpisbaev bir qushaq gazet ákelip berdi. Meniń kózime “Sosıalıstik Qazaqstan” ottaı basyldy. Sonaý 1929 jyly ınternatta júrgen kezimde “Lenınshil jas” gazeti redaksııasynyń sekretary bolýmen qatar “Sosıalıstik Qazaqstannyń” tilshisi bolyp, 1930-1933 jyldary Moskvada oqyp júrgen shaǵymda onyń Moskvadaǵy arnaýly tilshisi, jyl saıynǵy demalys kezderinde onyń ónerkásip bóliminiń meńgerýshisi jáne Shymkent qorǵasyn zaýytyndaǵy kóshpeli basylymnyń redaktory bolǵan edim. Bul gazetti súıetindigim sonsha – ol meniń ınternattan keıingi úıim tárizdi edi. Urys tolastaǵanda, biz bir top gvardııashylar qoparylyp qulaǵan aǵashtyń túbirin tasalaı otyryp “Sosıalıstik Qazaqstandy” oqýǵa kiristik...
“Sosıalıstik Qazaqstannyń” 20 noıabrindegi nómirinde meniń óz kollektıvime – Partııa tarıhy ınstıtýtynyń kollektıvine arnalǵan hatym basylypty. Onda bylaı delingen:
“...Jaý óziniń barlyq kúsh-qýatyn maıdannyń osy bóligine tógip, úlken shabýyl jasady. Biraq bul – zalym jaýdyń aqyrǵy áreketi, óler aldynda yqylyq atýy. Jaý óziniń sózsiz qurıtynyna kózi jetip, qanqumarlyǵyn kúsheıtip otyr. Nemis basqynshylarynyń birin qaldyrmaı joıyp, Otanymyzdy azat etetin saǵat áli-aq keledi. Buǵan senimderińiz kámil bolsyn, joldastar! Biz jeńemiz!...”
Gazet qyzmetkerleri materıaldy qalaı tıimdi ornalastyrýdy biledi ǵoı. Hattyń astyna Zýra Sháripovanyń maqalasyn basypty. Odan: “Gvardııa ataǵyn alǵan, general-maıor Panfılovtyń dıvızııasynda meniń kúıeýim Qasymnyń da bolýy meni úlken qýanyshqa bóledi. Otanymyzdyń júregi – aıbyndy Moskvany qorǵaýshylar qatarynda bolýdan, qyzyl gvardııa qatarynda bolýdan artyq qurmetti ne bar!” degen sózderdi oqydyq.
Gazettiń 22 noıabrdegi nómirinde Sábıt Muqanovtyń “Gvardees baýyrlarǵa” degen óleńi basylypty. Onda avtor Panfılovty, Málikti, Álisherdi, Yqylasty, Álıdi, Snegındi, Kýznesovty maqtaı kelip, bir shýmaǵynda bylaı deıdi:
Endi, jaý , jyljymassyń sen jasyryn,
Jyljımyn deseń, onyń jan ashýyń.
Sháripov, Amandyqov, Bekbatyrov –
Qıt etseń qıǵaly tur úsh Qasymym”.
Árıne, munyń bári qýanysh. Biraq soǵystyń qashanda qaıǵyly sáti kóp. Kúndelikti qıyndyq óz aldyna. Jaqyn adamdaryńnan aıyrylyp jatasyń, jaralanatynyń da bar.
“Tańerteń 19 noıabr kúni, kóshede, dál úıdiń tusynda Alekseı Kýznesovpen kezdestim, – dep eske alady keıin Qasekeń. – Ásheıinde shúıirkelesip qalatyn Alekseı qatýly qabaǵymen jerge qarady.
– Myna qandy kórip tursyń ǵoı. Bul – Panfılovtyń qany. Fashıster bizdiń generalymyzdy túnde mınamen atyp óltirdi ǵoı,– dep jylamsyrady”.
Panfılov – dıvızııa jaýyngerleri úshin ákedeı bolǵan adam. Onyń qazasy jurttyń bárine aýyr tıdi. Jurttyń bári onyń qany úshin jaýdan kek qaıtarýǵa sert bergen.
Sondaı-aq birge júrgen, blındajda birge jatqan, jaý tankisine qarsy qasqaıyp birge shaıqasqan dostarynyń qazasy da az bolǵan joq. Myna soǵysta bárin de kórdi: qaısarlyqty da, dármensizdikti de kórdi.
Janǵa qattyraq batatyny jaralaný eken. “Qatarymyzda ólgender, jaralanǵandar kóbeıip ketti, – dep jazady Qasym aǵamyz. – Chalapovtan jáne onyń avtomatchıkterinen atysty kúsheıtýdi talap etip, árli-berli júgirip, arpalysyp júrmin. Qapelimde meni sanınstrýktor Ivan Harchenko ustaı aldy.
– Siz jaralysyz, polıtrýk joldas, – dedi.
Men tómen qarap edim, qardyń beti qyp-qyzyl qan eken. О́z qanymdy kórgende, kózim qaraýytyp, basym aınalyp ketti”.
Bul jaraqat Qasym Sháripov aǵamyzdy sol 1941 jyldyń qarashasynyń aıaǵynda qarýly jaýynger qatarynan shyǵardy. Sonda ol qarý retinde qolyna qalamyn alǵan.
Bul qarýmen ol jeńiske jetkenshe soǵysty, odan keıin de jaýyngerlik qatardan shyqqan joq. Ol áskerı tilshi, birshama dıvızııalyq gazetterdiń redaktory, maıdandyq “Sývoroves” gazeti redaktorynyń orynbasary boldy. Ol eki tilde birdeı jazatyn. Qalam deıtin qarýdy onyń qalaı paıdalanatynyn biz jaqsy bilemiz. Qazaq baspasóziniń generaly bolǵanyn da kózimiz kórgen, kýá bolǵanbyz.
Mamadııar JAQYP.
Sýrette: Maıdanger jýrnalıster kapıtan Qasym Sháripov aǵa leıtenanttar Jeken Jumahanov, Dıqanbaı Qosanovpen birge, 1943 jyl.
Qasym Sháripovti bir kórgen adam sirá umytpas. Erekshe mádenıettiligine, sypaıylyǵyna qaramaı, kóp rette júzi qatqyldaý kórinetin. Sypaıylyq pen qatqyldyq úılese qoımaıdy dep daý aıtýǵa da bolar, biraq bul kisiniń boıynan sol ekeýi de tabylatyn sııaqty. О́zinen úlken nemese tustastaryna ǵana emes, ózinen kóp kishilerge, tipti balasyndaı adamdarǵa da “siz” dep sóıler edi. Al qataldyǵyna kelsek, ol kisi jumysta aıryqsha talapshyl, árkimniń óz mindetin múltiksiz oryndaýyn qalaıtyn. Redaksııa qyzmetkerleri aǵamyzdyń aıtqandaryn eki etpeı oryndar edi.
Osynyń bári Qasekeńniń boıyna soǵysta qalyptasqandaı kórinedi de turady. Al ol kisiniń soǵystaǵy ómiri týraly áńgimeni maıdanger jýrnalısterden talaı estigenimiz bar. О́zi jazǵan derekti shyǵarmalaryn qazaqstandyq jaýyngerlerdiń tamasha erlikteriniń naǵyz shejiresi desek bolar. Kóz kórgenderdiń áńgimesi degende, ataqty jýrnalıst-jazýshy Jeken Jumahanovtyń aıtqandaryn estigen de, estimegen de armanda deıtin. Ony aýyzsha kórkem shyǵarma deıtin jurt. Qasekeń jaıynda redaksııamyzda uzaq jyldar eńbek etken Maǵzum Kóshekov aǵamyz da talaı syr shertken. Qazaqshamen jetkize almaı jatyrmyn-aý degende, ol: “On nastoıashıı geroı!” der edi.
Sol aıtylǵandarǵa Qasym Sháripovtiń óz jazǵandaryn qossaq, qarý men qalamdy qatar ustaǵan otanshyl azamattyń qaısar beınesi kóz aldyńa kólbeńdep tura qalǵandaı bolady. Ásirese búgingi Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy týraly áńgime kóbirek aıtylyp jatqan tusta kózin kórgen jannyń jaýyngerlik joly jaıynda sóz aıtý paryzdaı kórinedi.
О́ziniń jaýyngerlik jolyn Qasym aǵamyz “Biz – panfılovshylarmyz”, “Podmoskovnaıa bıtva”, “Qarýlas baýyrlar”, “Qatardaǵy qaharman” degen kitaptarynda, kóptegen ocherkter men maqalalarynda naqty kórsetkeni bar. Sol jazǵandardan otandastarymyzdyń ǵajap erligine kýá bolýmen qatar, avtordyń óziniń is-áreketterin kórsetýden qashqalaqtap, aıryqsha kishipeıildilik tanytqanyn da ańǵarasyń. Sonda ol jaıynda basqalardyń jazǵandaryn oqyp, onyń jaı soǵysqa qatysýshy ǵana emes, saıası áskerı qyzmetker ǵana emes, qolyna qarý alyp, jaýǵa qasqaıyp qarsy turǵan qaharman jaýynger bolǵanyna kózimiz jetedi.
Soǵysty Qasym Sháripov aǵamyz shabytty shyǵarmashylyq eńbek ústinde qarsy alǵanyn óziniń “Biz – panfılovshylarmyz” kitabynda áserli baıandaıdy. “...Men Lenınniń “Bir adym ilgeri, eki adym keıin” degen kitabyn aýdarýmen shuǵyldanyp, túngi saǵat tórtke deıin otyryp sharshadym da, jatyp uıyqtamaq boldym. Mundaıda tezirek kóziń ilinbeı, dóńbekship jatasyń da, birazdan keıin talyqsyp, uıyqtap ketesiń. Árıne, kesh turasyń. Búgin de naq solaı boldy.
Kózimdi ýqalap, tósekten turdym da, terezeniń perdesin ashyp, dalaǵa qaradym. Kóshede adam tolyp ketken. Ádette jeksenbi kúni parkke baratyndar jaqsy kıinip, bir-birimen qoltyqtasyp, mań-mań basatyn. Al búgin jurt qalaı bolsa, solaı kıingen. Árkim óz betinshe asyǵyp-úsigip júgirip barady. Tanys adamdar da kóp. “Mynaý Ǵabeń emes pe?” dep terezege shuqshııa qaraımyn. Iá, Ǵabıt Músirepovtiń ózi. Jaı ýaqytta asyp-sasý degendi bilmeıtin, sabyrly, salmaqty Ǵabeńniń balasha júgirip bara jatqany nesi? Myna jurtqa ne bolǵan?
Telefon shyldyr ete qaldy.
– Radıo habaryn estidiń be?- dep surady meniń joldasym Baqtııar Meńdiǵazın.
– Joq, radıony tyńdaǵan joqpyn.
– Endeshe...tyńda, dosym, tyńda!– dedi de trýbkany qoıa saldy.
Men dereý radıony sóılettim. Radıo qulaǵymdy qaq jarǵandaı boldy. Eseńgirep kettim. Úı-ishimizben úımelep, únsiz turyp qaldyq.
– Nemis-fashıst basqynshylaryna qarsy sovet halqynyń Uly Otan soǵysy bastaldy. Bizdiń isimiz – ádil is. Jaý talqandalady. Biz jeńemiz.
Basymyzǵa osyndaı kún týdy degendeı, biz bir-birimizge qaraımyz.
–Men maıdanǵa baratyn shyǵarmyn, meniń kıim-keshegimdi kishkentaı chemodanǵa salyp ázirlep qoı, – dedim Zýraǵa.
Chemodan sol kúni-aq daıyn turdy”.
Soǵysty Qasym aǵamyz osylaı qarsy alǵan. О́zi isteıtin Partııa tarıhy ınstıtýty ony oblysqa leksııa oqýǵa issaparǵa jumsady. Al áskerı komıssarıattan shaqyrý qaǵaz kelip jatty. Qasekeń komıssarıatqa bardy.
Sonda Almatyda 316-shy atqyshtar dıvızııasy jasaqtala bastady. Komandıri – general-maıor Ivan Vasılevıch Panfılov. Qasekeń de soǵan baryp tirkelmek. Kim bolary belgisiz. Áıteýir soǵysqa baratyny anyq. Kópshiligin tanymaıdy. Qasym aǵamyzben birge biz de qazaqtyń bolashaq batyrlarymen tanysa bastaımyz.
1073-shi polktyń birinshi batalonynyń komandıri aǵa leıtenant Baýyrjan Momyshuly. “...Komandırlerdiń súıegine bitken minez munyń da boıynda bar: kózi ótkir, qabaǵy qatyńqy, júzi sýyq, – dep jazdy Qasekeń. – Tebegen attaı, mańyna eshkimdi jolatpaıdy. Men qorǵalaqtap jaqyn keldim.
– Úıge baryp kelýge ruqsat etińizshi, úıdegi áıelim, balalarym meniń armııaǵa alynǵanymdy áli bilmeıdi, – dedim.
– Nemene, maıdanǵa qatyn-balańdy súıretip aparmaq pa ediń?! – dep kekete jaýap berdi de, tez kel! – dedi.
Úıge júgirip baryp, jaı-jaǵdaıdy aıtyp, daıyn turǵan kishkene chemodanymdy aldym da, tezirek kazarmaǵa qaıtyp keldim”.
Qasym aǵamyz áskerge osylaı alynǵan. Ol 1075-shi polktiń úshinshi batalonynyń segizinshi rotasynyń polıtrýgy bolyp taǵaıyndaldy. Polk komandıri – polkovnık Ilıa Kaprov, komıssary – Ahmetjan Muhamedııarov, batalon komandıri – kapıtan Nıkolaı Molchanov. Bári de keıin soǵysta erekshe kózge túsken tulǵalar.
“Komıssar óziniń aldynda jatqan meniń qujattaryma bir qarap qoıdy da, sózin bastady:
– Sháripov joldas, men sizdiń ómirbaıanyńyzben tanyspyn,– dedi ol. – Qalalyq partııa komıtetiniń usynysy boıynsha biz sizdi 3-shi batalondaǵy 8-shi rotanyń saıası jetekshisi qyzmetine taǵaıyndap otyrmyz. Sizge jýyrda polıtrýk ataǵy beriledi... Rota úshin aldymen komandır emes, siz jaýap beresiz. Biraq komandırdi durys baǵyttap, qoldap otyrý qajet...
Komıssarymyz Ahmetjan Latypuly Muhamedııarovtyń árbir sózi meniń kókeıime qonyp tur. Orta boıly, qara kózdi, qıǵash qasty, qyzyl shyraıly, aqquba sulý jigit maǵan á degennen unady. Sypaıy, ustamdy...”.
Qasekeń úshin general Panfılovpen tanysý aıryqsha boldy. Bular daıyndyq jasap jatqanda, ony kórýge bir top áskerı basshylar keldi. Polk, batalon komandırlerinen basqa eki general, taǵy romba belgisi bar bireý. Mundaıda rota komandıri raport beredi. Biraq leıtenant Davydov sileıip turyp qalypty. Sonda: “Rota atys ónerin úırenip jatyr, baıandaýshy polıtrýk Sháripov”, – deıdi Qasekeń. Generaldyń biri komandırlerin atap berýin suraıdy. Polıtrýk taqyldatyp aıtyp shyǵady. “Aldyńyzda turǵan eki generaldyń qaısysy Panfılov?” deıdi bir general. “Siz bolarsyz” – deıdi polıtrýk. Biraq ol qatelesken edi, buǵan deıin Panfılovty kórmegen bolatyn. “Rotańyzdyń komandıri qaıda?” – deıdi general. “Menmin”, – deıdi alystaý turǵan Davydov. “Raport bermeı, tártip buzǵanyńyz úshin men sizdi rota komandıri qyzmetinen bosatamyn”, deıdi general. Iá, soǵys tártibi osylaı.
Maıdanǵa jetkenshe-aq Qasekeń óziniń qandykóılek joldastarymen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp, jaqyndasyp ketedi. Komandırleri negizinen orys azamattary bolǵanymen, áskerı bólimderdiń saıası jetekshileri qazaqtar. Polk komıssary Muhamedııarov aıtqandaı, batalon, rotalarǵa aldymen solar jaýap beredi. Sonyń biri – Qasekeńniń eski tanysy, úshinshi rotanyń polıtrýgi Málik Ǵabdýllın búkil polktyń súıikti adamyndaı. “Málikti men bala kezimnen bilemin, – deıdi Qasym aǵamyz. – Moskvada oqyp júrip, jazda praktıka retinde “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń redaksııasynda qyzmet istegen kezimde Málikti kúnde kóretinmin. Ol “Lenınshil jas” gazetinde pıoner bóliminde istedi... Qazir úshinshi rotanyń polıtrýgimen kún saıyn kezdesip júrsek te, onyń pıoner kezindegi pishini esimnen ketpeıdi”.
Keıin búkil Otan soǵysynyń aıtýly batyryna aınalǵan Vasılıı Klochkovpen Qasekeń etene jaqyn júrdi, ázilderi jarasyp, únemi birin-biri sózben qaǵystyratyn jáne únemi joldary túıise beretin, kezekshilikti birge atqaratyn.
Ataqty polk komsorgy Baltabek Jetpisbaev ta Qasym aǵamyzdyń eń jaqyn adamyna aınalǵan. “Uzyn boıly, zor deneli, qara jigittiń kelbeti hıssalarda sýretteletin batyrlardy eske túsiredi. Er muryndy keledi degendeı, onyń murny úlken. Batyr ańqaý bolady degendeı, onyń ańqaýlyǵy, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildiligi á degennen kórinip turady. Rotadan joǵary kólemdegi qyzmetkerlerdiń bárin bastyq sanap, seskensek te, Baltabekpen erkin sóılesemiz. “Siz” dep emes, “sen” dep sóılesemiz”, – dep eske alǵan keıin Qasekeń.
Qasym Sháripovtiń eski tanysynyń biri Baqtııar Meńdiǵazın edi. Ol jóninde Qasekeń talaı tebirenip jazdy. “Baqtııar ekeýmiz Qyzylordadaǵy Lenın ınternatynda bir klasta oqydyq. О́te momyn bala edi. Keıin KazPI-de oqydy. “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń redaksııasynda ádebı qyzmetker, Kórkem ádebıet baspasynda redaktor boldy, osy baspanyń ókili retinde Qazanda turyp, kóp kitaptar shyǵardy, Ǵalymjan Ibragımovtyń “Tereń tamyrlaryn” qazaq tiline aýdardy”.
Sol “momyn bala” alǵashynda segizinshi rotada bólimshe komandıri bolyp, keıin ataqty barlaýshyǵa aınaldy. Qasekeń ol jaıynda “Baqtııar batyr” degen keremet ocherk jazdy.
Osyndaı adamdarmen Qasym Sháripov maıdanǵa jetip, alǵashqy kúnnen qyp-qyzyl órttiń ishine kirgen. Moskvany qorǵaýda Panfılov dıvızııasynyń, onyń bólimderiniń erligi kóp jazyldy. Baýyrjan Momyshuly batalonynyń, 28 panfılovshy gvardııashylardyń, Málik Ǵabdýllınniń, Tólegen Toqtarovtyń erlikteri ańyzǵa aınalǵan. Maıdan shebine jete salysymen birden soǵysqa qatysqan úshinshi batalonnyń segizinshi rotasy da aıryqsha kózge túskenderdiń qatarynda boldy. Kezinde ol jaıynda da jazyldy. Áskerı tilshi Leonıd Makeevtiń “Chapaevshylar Moskva túbinde” degen ocherkinde bylaı jazǵany bar:
“Birsypyra ýaqyttan soń general Panfılov taǵy da surady:
– Bizdiń chapaevshylardyń jaǵdaıy qalaı? Men Molchanovty aıtyp turmyn. Onyń jumysy jaqsy ma?
– Jaqsy sııaqty,– dedi Kaprov. – Ásirese onyń segizinshi rotasy erekshe qımyldaýda. Olar nemisterdiń jaıaý áskerlerin oqpen jaıratyp, endi tanktermen kúresip jatyr. Rota polıtrýgi Sháripov pen vzvod komandıri Prııma granatpen eki tankini qıratty.
– Bárekeldi! Olarǵa alǵys aıtyńyz!”.
Panfılovtyń alǵysy sol kezde nagradadan kem emes edi.
О́zderiniń sol erligi týraly Qasekeń bylaı jazǵan edi. “...Bul on saǵat eshbir bitpeıtin máńgilik sııaqty kórindi. Degenmen ýaqyt ótip ketti. Bizdiń rota uzaq shaıqasyp, dushpannyń tórt tankisin qıratyp, júzdegen fashısterdi joıdy, aqyry óziniń qorǵanys shebin jaýdan saqtap qaldy. Sóıtip, biz nemis áskeriniń Moskvaǵa qaraı jyljýyn bir kúnge toqtattyq. Al bul zor jeńis edi”.
Segizinshi rotanyń erligi jaıynda jazýshy Alekseı Kýznesov, komıssar Ahmetjan Muhamedııarov, Málik Ǵabdýllın, Álisher Toqmaǵambetov, Petr Safronovtar da jazǵan.
Sol 1941 jyldyń qatal kúzi men qysy sonshalyqty uzaqqa sozylǵan. Onyń árbir kúni qaýyrt boldy. Muzdaı qarýlanǵan kúshti jaýǵa qasarysyp qarsy turdy. Amalsyz sheginýge týra keldi. Tipti sol sheginistiń ózi jeńispen parapar edi. Olardy eshkim de shegindińder dep jazǵyrǵan joq. Qaıta jaýdy aıtarlyqtaı kidirttińder dep alǵys aıtqan.
Soǵystyń qanshama aýyrtpalyǵy bolǵanymen, qýanyshty sátteri de jeterlik. Qysyltaıań shaqta aman-esen dostarǵa qosylý qandaı qýanysh! Birde Qasekeńniń rotasy baılanys joqtyqtan sheginý jóninde buıryq jetpeı, jaýdyń qorshaýynda qala jazdapty. Tipti solaı boldy-aý degen joramal da bolǵan eken. Kesh jetken buıryqtan keıin qıyn-qystaý jolmen polkqa kelip qosylǵan sátin Qasym aǵamyz tebirene baıandaıdy. “Anadaıda turǵan bir top kisiniń ishinen Muhamedııarov kózge tústi. Bizge jasaǵan qamqorlyǵy úshin men ony júgirip baryp súıgim keldi. Biraq ásker tártibinde muny isteý kelissiz.
Zybın Muhamedııarovqa jaǵdaıymyzdy baıandady, aldymen oǵan sálem berdim de, onyń qasynda kúlip turǵan Baltabek pen Málikke qaraı buryldym.
– Seni qorshaýda ólip qaldy ǵoı dep júrsek, sen atqa minip, kósh bastap keldiń ǵoı, – dep Málik ázil aıtty.
– Sen talaı ólip, talaı tirilgensiń, sonyń biri mende de bolǵan shyǵar,– dedim men de ázildep.
– Áı, bul ólmeıdi, bárimiz de ólmeımiz. Jaýdy jeńip bárimiz de úıge qaıtamyz,– dedi Baltabek ázil sózben jubanyshty qorytyndy shyǵaryp.
Talaı er Moskva úshin qurban boldy. Biraq olardyń jaýynger serikteri burynǵydan da qaharlanyp, shynyqqan bolattaı jaýǵa qarsy tústi”.
Bulardyń erlik isine el qýanǵan. Sol qýanyshty maıdanǵa respýblıka gazetteri jetkizip jatty. Ony da Qasekeńniń óz jazǵanynan bilemiz. Osy jerde shamaly uzaqtaý úzindi keltirýge týra keledi.
“...Ormanda urys júrgizip jatyr edik, komsorg Baltabek Jetpisbaev bir qushaq gazet ákelip berdi. Meniń kózime “Sosıalıstik Qazaqstan” ottaı basyldy. Sonaý 1929 jyly ınternatta júrgen kezimde “Lenınshil jas” gazeti redaksııasynyń sekretary bolýmen qatar “Sosıalıstik Qazaqstannyń” tilshisi bolyp, 1930-1933 jyldary Moskvada oqyp júrgen shaǵymda onyń Moskvadaǵy arnaýly tilshisi, jyl saıynǵy demalys kezderinde onyń ónerkásip bóliminiń meńgerýshisi jáne Shymkent qorǵasyn zaýytyndaǵy kóshpeli basylymnyń redaktory bolǵan edim. Bul gazetti súıetindigim sonsha – ol meniń ınternattan keıingi úıim tárizdi edi. Urys tolastaǵanda, biz bir top gvardııashylar qoparylyp qulaǵan aǵashtyń túbirin tasalaı otyryp “Sosıalıstik Qazaqstandy” oqýǵa kiristik...
“Sosıalıstik Qazaqstannyń” 20 noıabrindegi nómirinde meniń óz kollektıvime – Partııa tarıhy ınstıtýtynyń kollektıvine arnalǵan hatym basylypty. Onda bylaı delingen:
“...Jaý óziniń barlyq kúsh-qýatyn maıdannyń osy bóligine tógip, úlken shabýyl jasady. Biraq bul – zalym jaýdyń aqyrǵy áreketi, óler aldynda yqylyq atýy. Jaý óziniń sózsiz qurıtynyna kózi jetip, qanqumarlyǵyn kúsheıtip otyr. Nemis basqynshylarynyń birin qaldyrmaı joıyp, Otanymyzdy azat etetin saǵat áli-aq keledi. Buǵan senimderińiz kámil bolsyn, joldastar! Biz jeńemiz!...”
Gazet qyzmetkerleri materıaldy qalaı tıimdi ornalastyrýdy biledi ǵoı. Hattyń astyna Zýra Sháripovanyń maqalasyn basypty. Odan: “Gvardııa ataǵyn alǵan, general-maıor Panfılovtyń dıvızııasynda meniń kúıeýim Qasymnyń da bolýy meni úlken qýanyshqa bóledi. Otanymyzdyń júregi – aıbyndy Moskvany qorǵaýshylar qatarynda bolýdan, qyzyl gvardııa qatarynda bolýdan artyq qurmetti ne bar!” degen sózderdi oqydyq.
Gazettiń 22 noıabrdegi nómirinde Sábıt Muqanovtyń “Gvardees baýyrlarǵa” degen óleńi basylypty. Onda avtor Panfılovty, Málikti, Álisherdi, Yqylasty, Álıdi, Snegındi, Kýznesovty maqtaı kelip, bir shýmaǵynda bylaı deıdi:
Endi, jaý , jyljymassyń sen jasyryn,
Jyljımyn deseń, onyń jan ashýyń.
Sháripov, Amandyqov, Bekbatyrov –
Qıt etseń qıǵaly tur úsh Qasymym”.
Árıne, munyń bári qýanysh. Biraq soǵystyń qashanda qaıǵyly sáti kóp. Kúndelikti qıyndyq óz aldyna. Jaqyn adamdaryńnan aıyrylyp jatasyń, jaralanatynyń da bar.
“Tańerteń 19 noıabr kúni, kóshede, dál úıdiń tusynda Alekseı Kýznesovpen kezdestim, – dep eske alady keıin Qasekeń. – Ásheıinde shúıirkelesip qalatyn Alekseı qatýly qabaǵymen jerge qarady.
– Myna qandy kórip tursyń ǵoı. Bul – Panfılovtyń qany. Fashıster bizdiń generalymyzdy túnde mınamen atyp óltirdi ǵoı,– dep jylamsyrady”.
Panfılov – dıvızııa jaýyngerleri úshin ákedeı bolǵan adam. Onyń qazasy jurttyń bárine aýyr tıdi. Jurttyń bári onyń qany úshin jaýdan kek qaıtarýǵa sert bergen.
Sondaı-aq birge júrgen, blındajda birge jatqan, jaý tankisine qarsy qasqaıyp birge shaıqasqan dostarynyń qazasy da az bolǵan joq. Myna soǵysta bárin de kórdi: qaısarlyqty da, dármensizdikti de kórdi.
Janǵa qattyraq batatyny jaralaný eken. “Qatarymyzda ólgender, jaralanǵandar kóbeıip ketti, – dep jazady Qasym aǵamyz. – Chalapovtan jáne onyń avtomatchıkterinen atysty kúsheıtýdi talap etip, árli-berli júgirip, arpalysyp júrmin. Qapelimde meni sanınstrýktor Ivan Harchenko ustaı aldy.
– Siz jaralysyz, polıtrýk joldas, – dedi.
Men tómen qarap edim, qardyń beti qyp-qyzyl qan eken. О́z qanymdy kórgende, kózim qaraýytyp, basym aınalyp ketti”.
Bul jaraqat Qasym Sháripov aǵamyzdy sol 1941 jyldyń qarashasynyń aıaǵynda qarýly jaýynger qatarynan shyǵardy. Sonda ol qarý retinde qolyna qalamyn alǵan.
Bul qarýmen ol jeńiske jetkenshe soǵysty, odan keıin de jaýyngerlik qatardan shyqqan joq. Ol áskerı tilshi, birshama dıvızııalyq gazetterdiń redaktory, maıdandyq “Sývoroves” gazeti redaktorynyń orynbasary boldy. Ol eki tilde birdeı jazatyn. Qalam deıtin qarýdy onyń qalaı paıdalanatynyn biz jaqsy bilemiz. Qazaq baspasóziniń generaly bolǵanyn da kózimiz kórgen, kýá bolǵanbyz.
Mamadııar JAQYP.
Sýrette: Maıdanger jýrnalıster kapıtan Qasym Sháripov aǵa leıtenanttar Jeken Jumahanov, Dıqanbaı Qosanovpen birge, 1943 jyl.
GVARDIIа POLKOVNIGI
О́ZI О́LSE DE ARTYNDA О́ShPES IZ QALDYRǴAN SOǴYS ARDAGERI ǴALIHAN MAQANOV TÝRALY ÚZIK SYR
Tabıǵat zańdylyǵy búgingi urpaqqa Táýelsizdigimizdi tartý etip, ony abyroıly atqarýǵa mindet etse, sonaý qyrqynshy jyldardaǵy jas jigitter men qyzdardyń aldynda taban astynan tap kelgen qandy qyrǵynnan elimizdi saqtap qalý paryzy turdy. Búkil Keńes eli ǵana emes, jalpy adal nıetti adamzat balasynyń basyna túsken alapat soǵys – qasiretti haldi qazaq halqy qaıyspaı kóterise bildi. Uly Otan soǵysynda óz tarıhynda burynnan qalyptasqan, qanyna sińgen batyrlyq, erlik qasıetti osy joly da abyroımen aqtap shyqty. Oǵan sol qandy maıdanda jan berip, qan tókken júzdegen, myńdaǵan batyrlardyń bul kúnde sherli shejirege aınalǵan óshpes izderi aıqyn dálel bola alady. Bizdiń álbette, sol bir qasiretti qyrǵynda ataǵy shyǵyp, aty belgili bolǵan batyrlardy ǵana áspettep, kóp asa sol tóńirekti aınalshyqtap qala beretinimiz bar. Bul bas-aıaǵy bes jylda, Qasym Amanjolov aıtqandaı “kúrkiregen kúndeı” óte shyqqan ótpeli soǵys bolǵanmen, onyń tarıhı zardaptaryn zertteý talaı ǵasyrdyń enshisine eneri haq. Mine, sol zardapty kezeń men búgingi kúnniń arasyn alpys bes jyl bólip tursa da, onyń ashylmaǵan syrlary men qyrlary saǵat saıyn ashylyp, aıqyndalyp jatqandaı. Talaı belgisiz batyrlardyń esimderi anyqtalyp, olardyń erlik isteriniń izderi bederlenip jatyr. Tipti olardyń qaı jerde, qaı maıdanda jan berip, qan tókkendigin tap basyp tanytatyn bultartpas derekter kún saıyn andaǵaılap aldymyzdan shyǵady. Sonyń bári de ótken qasiretti kezeńniń tarıh qoınaýyna tereń boılap, áli de aıǵaqtaýdy kútip jatqan izdenisterdi búgingi tańda izgilendire túsý qajettigin týyndatady. Qazir aramyzda tiri júrgen qadaý-qadaý qaharmandy ǵana áspetteýden ári asa almaı, kózimizdiń aldyndaǵyny ǵana kórip, tereńge boılamaı boıkúıezdik tanytsaq, Otan úshin ot keshken asyldarymyzdyń arýaǵyna qııanat jasaǵan bolyp shyǵar edik. Bul arada ótken Keńes ókimetiniń “eshkim de eshqashan umyt bolmaıdy” degen urandy sózi eske túsedi. Táýelsizdik alǵannan keıin, Keńes ókimetiniń keıbir keleli dástúrlerine qyryn qarap, oǵan kóleńke túsirýshiler de bolmaı qalǵan joq. Qazir bul keleńsiz kórinisterdiń tym asyra silteý bolǵanyna birte-birte kózimiz jetip keledi. Biz qazaq eli emes, Keńes ókimetin qorǵadyq degendeı maǵynasyz pikirler de qylań berip qalyp jatady. Al, shyn máninde, árbir qazaq jaýyngeriniń júreginde, óziniń otbasy, qara shańyraǵy, urpaǵyn qorǵaý mindetimen birge, sol kezdegi bir tutas memleketiniń amandyǵyn saqtaý paryzy bolǵandyǵyn eshqashan umytpaýymyz kerek. Uly Otan soǵysyndaǵy qazaq jaýyngerleriniń jankeshti eresen erligin, sol kezde de, tipti qazirge deıin aıtyp taýysa almaı kele jatqan tereń tarıh ekenin moıyndaýymyz kerek. Al, shyn mánisine kelgende, Otan qorǵaýǵa qatysqan árbir jaýyngerdiń ózine tán erligi, ózine tán tarıhy bar. Biz sonyń birde-bireýiniń eńbegin eleýsiz qaldyrmaı, búgingi urpaq zerdesine sińire bilýimiz qajet. Uly Otan soǵysyna basynan aıaǵyna deıin qatysyp, qan maıdannyń qym-qýyt qııametti kezeńderiniń barshasyn bastan keshirgen, odan keıingi beıbit ómirde de ónegeli qyzmet etken, bul kúnde aramyzda joq bolsa da, búkil elimiz merekelep jatqan Jeńis toıynda osyndaı jandardyń esimin elep, eskerip, búgingi urpaqqa úlgi etý bizdiń mindetimiz ekenin umytpaýymyz kerek. Solardyń biri Uly Otan soǵysyndaǵy úlken erlik marapatynyń belgisi “Qyzyl Juldyz” ordeniniń bireýi ǵana emes, ekeýine birdeı ıe bolǵan, onyń syrtynda “Jaýyngerlik erligi úshin”, “1941 -1945 jyldardaǵy Germanııadan azat etý”, sondaı-aq, “Otan qorǵaýdaǵy qaltqysyz qyzmeti úshin”, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń medaldaryn, taǵy basqa áskerı shenderge qol jetkizgen asyl azamat, gvardııa polkovnıgi Ǵalıhan Maqanov týraly aıtpaı ketýge áste bolmaıdy. Ǵalıhan Maqanov 1920 jyldyń 5 jeltoqsanynda burynǵy Torǵaı oblysy (qazirgi Qostanaı) Jangeldın aýdanynyń “Bestaý” eldi mekeninde dúnıege kelgen. Onyń jastyq, bozbala shaǵy osy kúngi “Shıli” óńirinde ótti. Sol jerde oqyp, bilim alyp, at arqasyna mindi. Osy oraıda Ǵalıhannyń ákesi Berdiǵulov Maqannyń da ómir taǵdyryn tilge tıek ete ketý artyq bolmas. Onyń ákesi mal baqqan sharýa bola tursa da, 1930 jyldardan bastalǵan Torǵaı dalasyndaǵy qoldan jasalǵan asharshylyqqa ara turyp, barynsha kúrese bilgen qaıratker. Sol kezdegi “asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn” degen Keńes ókimetiniń solaqaı saıasatyna qarsy turyp, qolda bar malyn belsendilerdiń aıdaýyna kónbeı, jarly-jaqybaılarǵa bólip bergen. Jáne sol óziniń mańdaı terimen asyrap-baqqan malyn syrtqa shyǵarmaı, saqtap qalýǵa kúsh-qaırat jumsaǵan, jurtshylyqty soǵan jumyldyrǵan. Osy adal qareketi úshin ol keńes belsendileriniń qolyna túsip, aıypty sanalyp, aqyry abaqtyda kóz jumǵan. Biz kóbinese, Uly Otan soǵysy qaharmandaryna ǵana qurmetpen qarap, el basynan ótken nebir náýbetterdiń bári, ásirese, asharshylyq jyldarynda belsendilerge qarsy shyǵyp, erlik kórsetkenderdiń esimin eskerýsiz qaldyryp jatamyz. Jalpy, el úshin, jer úshin, týǵan Otan úshin qurban bolǵan qaı azamattyń da erlik isin esten shyǵarmaýymyz kerek. Bul bizdiń bolashaq urpaqqa degen úlgi-ónegemizdiń, izgi isimizdiń jarqyn dáleli bolýy qajet. Balalyqtyń qıyn-qystaý kezeńderin artqa tastap, jalpyǵa birdeı jetijyldyqty óziniń týǵan topyraǵynda támamdaǵan Ǵalıhannyń Aqtóbe pedýchılıshesine túsýge múmkindigi týdy. Aqtóbe Torǵaımen shekaralas, oblys, aýdany bólek demeseń el-jurty, aýyl aımaǵy bir-birimen qurdaı qatynasyp jatatyn jalpaq el. Sol sebepti, kóne Torǵaı jurtynan Aqtóbege baryp, bilim alýshylar legi bir tolastamaıtyn. Túpki negizin qyzdar gımnazııasy etip, Ybyraı Altynsarın qalaǵan bul oqý orny – Keńes kezinde muǵalimder daıyndaıtyn birden-bir ýchılıshege aınalǵan bolatyn. Bul oqý ornyna Torǵaı, Qostanaı, sondaı-aq, Syr boıynan, tipti irgedegi Orynbor ólkesiniń qazaqtary kóptep tartylatyn. Osy oqý ornyn oıdaǵydaı bitirgen Ǵalıhan 1940 jyly Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyndaǵy Uzynkól mektebine oqytýshylyqqa jiberiledi. Bul mektepte matematıka, fızıka páninen dáris bere júrip, kóp keshikpeı, oqý isi jónindegi meńgerýshilik mindetin atqarady. Ǵalıhan Maqanuly Keńes Armııasy qataryna qyrqynshy jyldyń aıaǵyna taman týra osy aradan attanady. Bul áli qandy qyrǵynnyń bastalmaǵan kezi bolatyn. Qıyr Shyǵysta Otan aldynda abyroıly mindetin beıbit kúnde aman-esen atqaryp jatqan Ǵalıhan aǵa Germanııanyń elimizge tótennen jasaǵan shabýylyn qatardaǵy jaýynger bolyp júrgen jerinde estıdi. Mine, osy sátten bastap, jas jaýyngerdiń ómiri óz qatarlastarymen birge kúrt ózgeriske tap keledi. Barlyq jaǵynan áskerı daıyndyqtan ótken jas jaýynger birden qan maıdannyń alǵy shebine attanady. Ǵalıhannyń maıdan shebinde júrgende, óz qatarlastarynan áskerı oqý-bilimge aıyryqsha alǵyrlyǵy baıqalyp, ol 1943 jyly Moskvanyń Krasın atyndaǵy mınometshi-artıllerıster daıarlaıtyn Birinshi Gvardııa ýchılıshesine oqýǵa jiberiledi. Ol bul oqý ornynda áıgili “Katıýshaǵa” qatysty mamandyqty ıgeredi. Oqý ornyn úzdik bitirgen ol, birden Karel-fın avtonomııalyq respýblıkasyn azat etý maıdanyna attanady. Budan keıin, ulan-asyr maıdan dalasynyń ár qıyrynda qandy shaıqastarǵa qatysady. Tipti Japon soǵysynda da kózge túser erlikter jasaıdy. Sonyń bárinde de ol áskerı marapattarǵa ıe bolyp, abyroı bıiginen kórinedi. Bilikti maman, isker basshyny Otan soǵysy aıaqtalsa da birden bosatyp jibermeıdi. Ol Jeńis merekesin ózi basqaratyn bólimshe jaýyngerlerimen birge 1945 jyldyń 22 maýsymynda Qyzyl alańda ótkizedi. Osy mereıli mereke ótisimen Ǵalıhan Maqanov basqaratyn áskerı bólimshesin tutasymen kelisim-shart boıynsha Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Port-Artýr aýdanyna jiberedi. Mundaǵy arnaıy tapsyrmalardy abyroıly atqarǵan ol ártúrli marapattarǵa ıe bolyp, óziniń 20 jyldyq áskerı ómir jolyn abyroıly támamdap, týǵan jeri Qazaqstanǵa oralýyna múmkindik alady. Osy oraıda onyń maıdan dalasynan bastalǵan tynymsyz ómir jolynyń keıbir kezeńderine nazar aýdara ketkendi jón kórdik. Ol óziniń eń joǵary áskerı sheni – gvardııa polkovnıgi ataǵyna “Katıýsha” dep atalatyn reaktıvti artıllerııany abyroıly basqaryp, jetekshilik jasaǵany úshin jetken edi. Qan maıdanda, arpalys sátterdiń ózinde jaýyngerlerdiń rýhyn kóterý maqsatynda ult ereksheligi eskerilip, keıbir jaýapty qyzmetker, joǵary shendilerdiń óziniń ana tilinde ant qabyldaý dástúri qajet bolǵanynda, sondaı anttyń mátinin aýdarýǵa atsalysqanyn aıtyp otyrýshy edi Ǵalekeń. Onyń maıdan dalasynda sińirgen orasan zor eńbegi óziniń kózi tirisinde únemi eskerilip, ár tarapta úlken ujymdarda keń kólemde atalyp ótilip otyrdy. Qan maıdannan týǵan eline aman-esen oralǵan Ǵalıhan Maqanov jaı qarap jatpaı beıbit ómirdiń qat-qabat tirligine birden aralasyp ketti. 1961 jyldan bastap ol Qazaq KSR Avtomobıl kóligi mınıstrliginiń ortalyq apparatyna jaýapty qyzmetke qabyldandy. Aldymen jolaýshylar tasymaly basqarmasynyń aǵa tekserýshisi, sońynan bastyǵy bolyp, baqylaý-tekserý bóliminiń basshysy retinde, ujymda basqarma basshysy dárejesine kóterilse, 1974 jyly Ǵalıhan Maqanov Avtomobıl kóligi mınıstrliginiń oqý oryndary basqarmasynyń bastyǵy bolyp bekidi. Osynaý abyroıly jumysty ol uzaq jyldar boıy qaltqysyz basqaryp, qazirgi Kólik mınıstrligi júıesinde sapaly kadrlar daıyndaýǵa aıanbaı atsalysty. Keńes ókimeti kezinde, respýblıkanyń avtomobıl mınıstrligi júıesinde etken eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Bul salada da ol talaı-talaı abyroı bıigine kóterilip, taǵylymdy tarlan retinde tanyldy. Sonyń nátıjesinde, Keńes ókimeti kezindegi eńbek adamdaryna degen zor qurmetke ıe bolyp, ol respýblıkalyq derbes zeınetker dárejesine jetti. Bala-shaǵa, otbasynyń ortasynda jary Ánýarmen baqytty ómir súrdi. Bul kúnde Ǵalıhannyń úlken qyzy – Dına Almatyda turady. Jeke kásipker. Odan keıingi qyzy Ásııa – mal sharýashylyǵynyń mamany. Almatydaǵy Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń zootehnıkalyq-maldárigerlik fakýltetin támamdaǵan. Ǵylym kandıdaty. О́zi tárbıelep ósirgen nemeresi Jánibek te qazir jigit bolyp, joǵary oqý ornyn bitirip, táýelsiz memleketimizdiń ósip-órkendeýine óreli úles qosyp júr. Soǵys, eńbek ardageri Ǵalıhan Maqanovtyń ózi dúnıeden ótse de, onyń qaharly jyldar men beıbit kezeńdegi eren eńbeginiń izi bútin bir urpaqqa úlgi bolardaı ótken tarıhtyń óshpes tańbasyndaı bolashaq jyldarmen birge jasaı bermek. Serik TURǴYNBEKULY. MEREKELIK MEDALDAR IELERIN TAPTY Uly Jeńistiń 65 jyldyq mereıtoıy jaqyndaǵan saıyn oǵan arnalǵan is-sharalar elimizdiń barlyq aımaqtarynda ótkizilip jatqany belgili. Bul aksııadan orta mektepterimiz de qalys qalmaı, jas urpaqty otanshyldyq rýhta tárbıeleý maqsatynda birshama aýqymdy sharalar atqaryp jatyr. Solardyń biri – Astanadaǵy №37 Syrbaı Máýlenov atyndaǵy orta mektepte ótken Elbasy Jarlyǵymen bekitilgen Uly Jeńistiń 65 jyldyq merekelik medalin tapsyrýǵa arnalǵan ádebı-sazdy kesh. Munda mektep dırektory Bazyl Ahmetov 50-ge jýyq elordalyq soǵys jáne eńbek ardagerine merekelik medaldardy saltanatty túrde tabys etti. Atalǵan mekteptiń ustazdary men oqýshylarynyń tikeleı atsalysýlarymen elordadaǵy birqatar soǵys jáne eńbek ardagerleriniń basyn qosyp, konsert ótkizýi ata-ájelerdiń kóńilin bir serpiltip tastady. Mıllıondaǵan bozdaqtardyń ómirin qıǵan keshegi surapyl soǵystyń este qalǵan estelikterinen syr shertken qart maıdangerler Qaben Ospanuly men Kópeı Sátbaev keshegi qandy qyrǵyn soǵystyń jyldary kelmeske ketsin, elimiz qashanda tynysh bolǵaı, keıingi urpaq soǵys degendi bilmesin degen aq tilegin jetkizdi. Ardagerlerge arnalyp daıyndalǵan mundaı is-sharalar belgili bir merekelermen ǵana shektelip qalmaı, aǵa urpaqtyń erlikteri men qajyrly isterin oqýshylardyń boıynda Otanǵa degen patrıottyq sezim tárbıeleýde úlgi retinde kórsetýdiń mańyzy zor dep esepteımin. Kún ótken saıyn qatary sırep kele jatqan ata-ájelerdiń ár sózinen ǵıbrat alyp, ónege úırenýdiń oqýshylar úshin paıdasy zor. Biz muny únemi nazarda ustaıtyn bolamyz, deıdi mektep dırektory Bazyl Ahmetov. Ábdirahman QYDYRBEK. ASTANA.
