JEŃIS – 65

QAHARMAN JÁNE TUŃǴYSh MINISTR Uly Otan soǵy­syndaǵy Je­ńis­tiń 65 jyl­­dyq mereıtoıy qar­sańyn­da Keńes Odaǵy at­ty or­taq Otandy jaýdan azat etý jo­lynda qany men terin aıamaı tókken qazaq batyrlary­nyń biri Saǵadat Nurmaǵambetov týraly bir úzik syr bólisýdi óz mindetim sanadym. Saǵadat Qojahmetuly 1942 jyly mek­tep­te oqyp júrgen kezinde-aq Qyzyl Armııa qa­taryna shaqyrylǵan eken. Túr­ki­­stan áskerı pýlemet ýchılıshe­sin bitirgen soń 1943 jyldyń sáýir aıynda Qap taýynda batyr uldyń dańqty jaýyngerlik joly bastaldy. Krasnodar ólkesi, Ýkraına, Moldavııa, Batys Belorýssııa, Polsha elderin azat etýge qa­tys­qan qazaq sardarynyń bul sapary 1945 jyldyń mamyr aıynda Berlınde aıaqtaldy. Sol jyly naýryzda jaýdyń Polsha terrıtorııasyndaǵy myq­ty bekinisin buzýda erlikpen kúreskeni úshin 20 jasar erjúrek jigit Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy, óńirine Lenın or­deni men “Altyn Juldyz” meda­lin taqty. Ol basqarǵan at­qysh­tar batalony Berlındi al­ǵan bólimshelerdiń biri boldy. Sol shaıqastardaǵy erligi úshin batalon komandıri “Altyn Juldyz” medalin alýǵa ekinshi ret usynylǵany da belgili. Soǵystan keıingi úsh jyl Sa­ǵa­dat Qojahmetuly M.Frýnze atyn­d­aǵy áskerı akademııada bilim aldy, keıinnen KSRO Qarý­ly Kúshteri Bas shtabynyń akademııa­synda kýrs­tardan ótti. Tereń bili­min keńestik júıeniń qorǵanys sa­la­syndaǵy basqarý laýazym­darynda mol tájirıbege ushtas­tyr­­dy. Orta Azııa áskerı okrýgy qolbasshy­synyń oryn­basary, Oń­tústik áskerler toby qolbas­shysynyń birinshi oryn­basary boldy. Batyr aǵa kóptegen jyldar boıy Joǵarǵy Keńes depýtaty retinde el ómiri úshin mańyzdy sheshimderdi qabyldaýǵa qatysty. 1989 jyly Respýblıkalyq arda­gerler keńesine tóraǵa bo­lyp saılandy, Qazaq KSR Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń ardagerler isi boıyn­sha komıtetin basqardy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan­nan keıin qurylǵan Memlekettik qorǵanys komıtetiniń tóraǵasy laýazymyna birden-bir laıyq adam Saǵadat Qojahmetuly edi. Bul 1991 jyldyń qazan aıy bolatyn. Al ke­lesi jyldyń mamyr aıynda res­pýb­lıka basshy­sy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev­tyń Jarlyǵy­men elimizdiń Qor­ǵanys mınıstrligin basqarý Saǵadat Nurmaǵambetovke júkteldi. Bul durys sheshim ekenin ýaqyt kórsetti. Men ol kisiniń qarama­ǵynda qyzmet etkenderdiń birimin. Sondyqtan Saǵadat Qojahmetuly­nyń ózim biletin qyrlaryna toqtala ketpekpin. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­dary bolǵan qıyndyqtarǵa, qara­jat joǵyna qaramastan S.Nur­maǵam­­betov elimizdiń áskerı sala­syn damytýǵa jaǵdaı jasady. Kóp­tegen oqý-jattyǵýlar, dıvızııa koman­­dırleriniń, áskerı oqý oryn­dary basshylarynyń jıyndaryn ótkizdi. Qazaqstannyń tuńǵysh Áskerı doktrınasyn ázirleýge Qorǵanys mı­nıstri retinde ǵana emes, tájirı­beli, soǵys kórgen sardar, tereń bilim­di maman retinde bilikti bas­shylyq etti. Eldegi negizgi áskerı oqý orny I.Konev atyndaǵy Almaty joǵary jalpyáskerı komandalyq ýchı­lı­she­sinde mamandar daıarlaý isine Saǵadat Qojahmetuly orasan zor úlesin qos­ty. Memlekettik qorǵa­nys komı­teti­niń tóraǵasy bolǵan kezi. Más­keý­degi basshylyq aldyn­da 39 jasta­ǵy meni I.S.Konev atyn­­daǵy Alma­ty joǵary jalpy­áske­rı komanda­lyq ýchılıshe­niń (qazirgi Qurlyq ás­kerleri ınstı­týty) bastyǵy laýa­zy­myna taǵa­ıyn­daýǵa usynys jasady. Osy sheshimin aıtqanda, men: “Múm­kin, aldymen bas­tyq­tyń oryn­ba­sary bolyp, jumys retin de, óz múmkin­dikterimdi de baıqaıyn”, – dedim. Ge­ne­­ral Nurmaǵam­betov son­da: “Basqa adam bol­­sa, qýa­na-qýana keli­sip, “buı­ry­­ǵy­ńyz­dy oryn­daı­myn” der edi. Jasqa­na­tyn eshteńe joq, qolyń­­nan ke­­ledi”, ­– dep jaýap berdi. El taǵdyrymen birge Qarýly Kúshterdiń de bola­shaǵy sheshilip jat­qan sol aýmaly-tókpeli kúnderi aǵa­myz qazirgi armııa gene­raly M.Q.Altynbaev, gene­raldar B.E.Er­taev, Á.B.Jar­­bo­lov, Ý.B.Ela­manov sekildi shákirt­terine senim artty. Maı­danda shyńdalǵan jaýynger-mınıstr­diń tereń sanasy men kóregendigi ony jańyldyrǵan emes, shyndap kelgende, polk, dıvızııa, ýchılı­sheni basqarýdy jas ofıser­lerge tapsyrǵanda ol úlken táýekelge bel býǵan eken. Saǵadat Qojahmetulynyń qoldaýymen kóp salaly oqytý júıesin engizdik. Qazaqstandaǵy áskerı oqý oryndary aldymen 4, keıinnen 9 mamandyq boıyn­sha ma­­man­dar daıarlady. Qorǵa­nys mı­nıstri bul mamandyqtar sanyn 11-ge jetkizýge qoldaý jasady. Nátı­­jesinde, Qazaq­stan­nyń áskerı sala­­laryna qajet­ti barl­yq maman­darmen qam­tamasyz etetin júıe qalyptasty. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin óz áskerlerin qurǵan el­der áskerı qyzmetshilerine qaı­tadan ant bergizdi. Al S.Nur­maǵambetov bizdiń áskerı qyz­met­shilerge olaı jasat­qan joq. Ol áskerı anttyń bir-aq ret berileti­nin aıtyp, qaıtalatýǵa jol bermedi. 1980 jyldardyń aıaǵy, 1990 jyldardyń basynda Qazaqstandaǵy áskerı oqý oryndaryna oqýǵa túsip, Keńes Odaǵy taraǵannan ke­ıin, táýelsiz elde oqýlaryn aıaq­ta­ǵan jas áskerı mamandardy kúsh­tep ustaǵan joq. Árqaısysy­nyń óz Otanyna, eline oralýyna múmkindik berdi. Taǵy bir aıta keterligi, basqa elder­diń áskerı oqý oryndaryn bitirgen­der áskerı kıimmen de qam­­ta­masyz etilmeı, elderine azamat­tyq kıim­men oralyp jatqanda, bizde oqyǵan basqa el azamattaryn mınıstrdiń sheshimine sáıkes, áske­rı oqý orny túlekterine saı for­ma­da, laıyqty túrde shyǵaryp saldyq. Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri qabyldaǵan sheshimderdiń mańyzdylyǵy men ózektiligine únemi tánti bolatyn edik. Memlekettiligimiz qalyptasyp jat­qan qıyn kezderdiń ózinde, Qarýly Kúshterdiń komandalyq quramy men áskerı oqý oryndary­­nyń bastyq­tary­nyń qatysýymen toqsan saıyn komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵý­lar ótkizilip otyratyn. Mınıstr ofıserler men general­dar aldynda sabaqtar ótkizip, bizdi, komandır­lerdi soǵys jaǵdaıynda jáne beıbit kúnde ásker basqarýǵa baýlıtyn. Qarýly Kúshter úshin ma­man­­dar daıar­­laý­dyń búgingi júıe­li quryly­my, áskerı oqý oryn­darynyń júıesi – elimizdiń tuń­ǵysh Qorǵanys mınıstri S.Q.Nur­maǵambetovtiń saqtap, damyt­qany­nyń arqasy. Saǵadat aǵamyzdyń halyq­ara­lyq arenadaǵy bedeli de joǵary. Halyq­aralyq deńgeıde sheshiletin kóp­tegen áskerı máselelerde Qa­zaq­­stan atynan qatysyp, elimiz úshin tıimdi sheshimder qabyldaýǵa yqpal etti. Shetelderge, Máskeýge barǵanda “Qazaq­stannanmyn” de­sek, ondaǵy qurmetti, bedeldi adam­dar birinshi El­basyny, sodan soń Saǵadat Qojah­metulyn aıtyp, halyn surap, sálem joldap jatady. Ol kisiniń bedelin osydan da baıqaýǵa bolady. 1994 jylǵy 23 mamyrda Saǵadat aǵamyz Qazaqstannyń tuńǵysh “Halyq Qaharmany” atandy. 1995 jyldyń qarasha aıynda otstavkaǵa shyqty, biraz jyl Elbasynyń keńesshisi boldy. Qaı ýaqytta da qorǵanys salasynyń ardageri Saǵadat Qojahmetuly – barshamyz úshin arqa súıer aqylman aǵa bolýdan jańylmaı keledi. Armııa generalynyń Qazaqstan qorǵanys salasyna qosqan orasan zor úlesi týraly Elbasymyz bylaı dep edi: “1992-1995 jyldar araly­ǵyn­da Qorǵanys mınıstrligin bas­qar­ǵan Saǵadat Qojahmetuly bizdiń armııamyzdyń qalyptasýynda mańyz­dy ról atqardy. Qazaqstan Qarý­ly Kúshteri qalyptasa basta­ǵan sonaý kúrdeli kezeńde onyń tájirıbesi, áskerıler ortasyndaǵy bıik bedeli jáne Otan aldyndaǵy adal qyzmeti aýadaı qajet bolatyn”. Kez kelgen dárejedegi basshy minez-qulqyndaǵy mańyzdy nárse – talap qoıǵyshtyǵymen birge adamger­shilikti bolýy, qaramaǵyn­daǵylarǵa tereń nazar salýy, jaq­syny este ustap, jamandy umyta bilý. Osy qasıetterdiń barlyǵy S.Nurmaǵam­betovtiń boıynan tabylady. Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa ge­neraly, Halyq Qaharmany, Keńes Odaǵy­nyń Batyry Saǵadat Qojah­metuly Nur­maǵambetovti Uly Je­ńis­ke 65 jyl tolǵan mereıli mere­kemen quttyq­taımyn. Batyr aǵaǵa muqalmas myqty densaýlyq, uzaq ǵumyr tileımin. Arqa súıer asqar taýymyz bolyp, ortamyzda júrińiz, ardaqty aǵa! Abaı TASBOLATOV, Respýblıkalyq ulan qolbasshysy, general-leıtenant. BATYR Meniń aldymda osydan bes jyl buryn Jeńistiń 60 jyldyǵyna arnalyp ja­ryq kórgen “Tańǵa­jaıyp Aıagóz” atty kitap jatyr. Sol bir otty jyldarda oq-dári sasyǵan maıdan dala­synda jaýmen shaıqasqan jaýyngerler men tylda tań­men talasa turyp tyn­baı eńbek etken aǵa býyn erligine arnalǵan osy kitaptyń jaryq kórýine kezinde ózim de aralasqan bolatynmyn. Paraqtap otyryp, sol kezde kezdesken, júz­desken ardagerlerdiń birazy­nyń máńgilik saparǵa attanyp ketkenin kórip kóńilim bosady. Solardyń biri “Dańq” ordeniniń tolyq kavaleri Fazyl Ádilbaev bolatyn. Meniń bul kisiniń erligimen tanysýym baspasóz betterindegi jarııalanymdardan bastalǵan-dy. “Geroıam – Slava” (Lenıngrad. Polıtızdat, 1974 j.), “Doblest soldatskaıa” (Almaty, “Qazaq­stan”, 1974 j.,) “Semeı” (Qazaq­stan qalalarynyń tarıhy, Al­maty. “Ǵylym”), “Ogonek” jýr­na­ly ( №19, 1970 j.), Fotopovest “Podvıgý jıt v vekah” (Almaty, 1975 j.) syndy dúnıeler arqyly men ózimizdiń aramyzda batyr júrgeninen habardar edim. Artynsha maǵan da Fazyl aǵa eńbek etken Kókpekti, Jarma aýdandarynda jumys isteýdiń sáti tústi. Endi burynǵy bilgenime ol kisi jaıly estigen kóptegen izgi áńgimeler qosylyp, qurmetimdi arttyra tústi. Ol sol Jarma aýdanynda týyp-ósken. Sonda týmalastary, dostary áriptesteri kóp bolǵan­dyǵynan men Fazyl aǵa týraly nebir áńgimeler, qyzyqty oqıǵa­larǵa ábden qanyqtym. Meniń qııalymda endi ol kisiniń portreti ornyqty. Onan qarapaıym da qaıyrymdy, bultalaǵy men buqpasy joq ashyq ta adal azamat, ádildigi mol zańger, dos, týysqa, áripteske qoń etin kesip beretin, qaı úıdiń de qadirli qonaǵy Fazekeńdi tanydym. Al Fazyl aǵanyń ózimen júzdesýim Kókpekti aýdanynda boldy. Birde, kúzdiń basynda aýdan­dyq tólqujattar (pasport) berý ústeliniń bastyǵy, eldiń qadirli azamaty shaqyryp alyp, Aıagóz qalasynan Fazyl Ádilbekov kele jatqanyn aıtty. Fazekeń Qara­bastaýdaǵy týysqanynyń úıine toqtapty. Shynymdy aıtsam, jeke jumystarymen júrgen Fazyl aǵamen amandasýǵa kelgen Kókpektiniń barlyq basshylaryn kórip, tańǵaldym. Kezdesýdiń mys­qaldaı resmıligi joq, biryń­ǵaı qımas sezimdegi dos kóńildi adamdardyń saǵynysqan qaýy­shýy. Biriniń artynan biri ol kisi­ge jaqyndap, biri qushaqtasyp, biri qoldasyp amandasyp, biri arqadan qaǵyp máz-meıram. Úılerinen Fazekeńniń sybaǵa jep ketýin surap, bala-shaǵalarynyń batyr aǵalaryna qyzmet kórsetýge asyq ekendigin aıtýda. Fazyl aǵa jınalǵandardy kózimen sholyp turyp, “Oý, kim qaıda, kórinbeıdi ǵoı, aralaryńdy nege joq”?–dep surady. Jınalǵandar tómen qarady, bireý aýyr kúrsindi. Jańa ǵana jaınap turǵan aǵanyń júzi solǵyn tartty, bas kıimin alyp, “Jatqan jeri jaryq bolsyn, men bir kúnge ǵana suranǵanmyn, sondyqtan bárimiz birge bir jerge jınalyp, aldymen ómirden ótken dosymyzdy eske túsireıik”, degen. Az ǵana eńbek etken jerinde osynshama qurmetke bólengen aǵaǵa qatty qyzyqtym. Shirkin, men de osyndaı bolsam ǵoı, degen oı jylt etti. Meniń onda orda buzar kezim. Meni kórgende de osylaısha barlyq tanıtyn adamdarym qýanyp tursa, kóp qurmetter eńbegim bolsa dep armandadym. Al Fazyl aǵa bolsa el aýzyndaǵy erligin 18 ben 20 arasynda jasap úlgerip, beıbit kúnde de eńbegimen erekshelengen. Sol kúni Fazyl aǵa kóp adam­darmen kezdesti. Ańyzdaı tulǵa­men amandasýǵa jas ta, kári de asyq. Orta boıly, erge tán kesek kelbeti, jarasymdy ázili, kisini ózine eriksiz tartar qalyby jara­sym taýyp, bir adamnyń tulǵa­synan tabylypty. Qaıran qal­dym, súısindim. Bul ne, tek pe, minez be? Álde ishtegi myqty tin be? Negizinde osylardyń barlyǵy bolsa kerek dedim ishteı. Keıinirek maǵan Fazyl aǵa ómiriniń sońyna deıin turǵan Aıagóz­de eńbek etý buıyrdy. Sol ýaqytta otbasymyzben jaqsy aralas­tyq. Al aǵa úıde qandaı edi? Naǵyz súıenetin asqar taý dersiń. Jaryna, balalaryna degen súıis­penshiligi, ol úıdiń myrza dastar­qany, otbasyn­daǵy jarasymdy­lyq – barlyǵy keremet úılesip jata­tyn. Birde kelgen meımandar Farı­da apaıdyń án aıtýyn surady. Men bilmeıdi ekenmin, Farıda apaı án saldy. Beınebir opera ánshisin­deı, sazyna keltirip tamyljytqanda jeńe­shem sonsha­ma ajarlanyp ketken. Ásheıinde áńgimeshil Fazyl aǵa ózi týraly aıtqandy unatpaıtyn. Ol kisige ózinen góri ózgelerdiń jaqsylyǵyn aıtý ońaı. Maıdan­daǵy erlikterin sýyrtpaqtap surap, ázer biletinsiń. Qasynda kóp júr­gende myqtap baıqaǵanym, ol kisi eshkimdi bólmeıtin. Man­saby jo­ǵary laýazym ıesi de, qarapa­ıym eńbek adamy da Faze­keń úshin qur­metteýge laıyq. Onyń boıynda babalardan qalǵan órlik pen kisi­lik, qarapaıym­dy­­lyq pen qaıy­rym­dylyq astasyp jatatyn. Ol týǵannan-aq qyran bolyp qalqyp ushýǵa, erlik jasaý­ǵa jaratyl­ǵan­daı kórine­tin. Baýyrymen jor­ǵalaǵan adamnan qandaı er­lik, batyr­lyq shyqsyn, ol ádil­dik úshin kúresýge bar, ja­nyn da, tánin de sol jolda sarp etý­ge ázir na­ǵyz batyr edi. Árı­ne, ol sondaı bolǵan­dyq­tan, maı­dan­­da erlik jasap, “Dańq” or­de­ni­­niń tolyq kava­leri atandy. 1945 jyldyń qańtary. Rota tapsyrma aldy. Sılna-Norva derevnıasy tusyndaǵy fashıs­­terdiń myqty qorǵanysyn buzý qajet. Shabýyl kezinde iri kalı­­berli nemis pýlemetinen jaýǵan oq bas kótertpeıdi. Mine, pýle­met­shi Fazyl Ádil­bekov qarsy atqan oq nysanaǵa dóp tıdi. Jańa ǵana jaýyn­gerlerdi japy­raqtaı qaǵyp túsirip jatqan pýlemettiń úni óshti. Rota alǵa umtyldy. Sol sátte kórshi úıdiń shatyrynan taǵy bir jaý pýle­meti sarnap qoıa berdi. Rota qaıtadan jata qaldy. Shabýyl basylyp qa­lyp, nemister bel alyp ketýi múm­­kin. Ádilbaev taǵy da nysanany múlt jibermedi. Rota aldyna qoıǵan mindetti oryn­dap shyqty. Osy urysta Ádil­baev bir ózi ondaǵan fashısti jer qaptyrdy. III dárejeli “Dańq” ordeni osy erlik úshin berildi. 6 aqpan. Dıvızııanyń bir bólegi Oderden ótip, jaý plas­darmyn basyp aldy. Alǵashqy lekte bolǵan Ádilbaev pýlemeti taǵy da 7 ret qaıta shabýyldyń betin qaıtaryp, úsh nysananyń únin óshirip, on fashısti o dúnıege attandyryp, jaýdyń 3 soldatyn Fazyldyń ózi jeke tutqynǵa aldy. Osy joly onyń keýdesine II dárejeli “Dańq” ordeni taǵyldy. 16 sáýirde Berlınge shabýyl bastaldy. Serjant Ádilbaev eki nysanany jáne 27 jaýdyń kózin joıdy. Kelesi urysta Ádil­baev rascheti birinshi bolyp Kýpers­dorf eldi mekenine kir­di. Osy joly Ádilbaev granata laqty­ryp, saırap jatqan pýlemettiń únin óshirdi. Kelesi kúni de Ádil­baev rascheti jaý­dyń birneshe shabýylynyń betin qaıtarǵan. Jaralanǵan kóz­deýshi jaýyn­gerin almas­tyrǵan Ádilbaev taǵy da 15 jaýdyń jelkesin qıdy. О́zi de jaraqat aldy, biraq maıdan dalasyn tastap ketken joq. Oq tıgen qolyn baılaı salyp, jan­talasa umtylǵan fashıster shabýy­lyn keri qaıtardy. Osy jolǵy janqııarlyq erligi úshin Ádilbaev óńirine I dárejeli “Dańq” ordeni taǵyldy. Fazyl Ádilbaev erlikteri ol týraly jazylǵan kitaptarda osylaı sýretteledi. Soǵys aıaqtal­ǵanda ol nebary 21 jasta ǵana bolatyn. Ol – fashıst ordasyn talqandap, Berlınge jetken batyrlardyń biri. Ony “Berlındi alǵany úshin” medali aıǵaqtaıdy. “Varshavany azat etkeni úshin” medali de onyń keýdesinde jarqy­rap turatyn. Batyrǵa laıyqty ǵumyr kesh­ken Fazyl aǵa aramyzda joq. Artynda onyń esimin maq­tanyshpen alyp júrgen ul-qyz­dary bar. Kópshiliktiń kóńilin­de onyń jarqyn dıdary qaldy. Jeńistiń 65 jyldyǵy qar­sańyn­da maıdanger qart­tarǵa qurmetter kórsetilýde. Olar biz úshin qan tókti, al bizdiń min­detimiz – olardyń erlikterin jadymyzdan óshirmeý. Murat TО́LEBAEV, KSRO Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. EŃBEGI SIŃDI OLARDYŃ Búgingi tańda elimizde Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna arnalǵan sharalar keńinen uıymdastyrylýda. Ardagerlerge qurmet kórsetilip, olar barynsha ardaqtalýda. Bul jóninde Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Serik Súleımen áńgimeleıdi. –Bıylǵy basty merekeniń biri Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy ekendigi daýsyz. Osy oraıda Otan qorǵaǵan aǵa urpaq ókilderi eshqashan esten shyqpaq emes. Qazirgi kezde óńirde 699 maıdanger qalsa, sonyń 475-i – qalada, 224-i aýyldyq jerde turady. 2009 jyly Oral qalasynda 89 maıdangerge páter berilse, qazirgi tańda qalada 38 jáne aýdandarda 24-i kezekte tur. 2009 jyly Aqjaıyq aýdanynda – 3, Qaztalovta eki ardagerge úı berildi. Bıyl Oralda – 38, oblys aýdandarynda 24 soǵysqa qatysýshyǵa ( ár aýdannan eki adamnan ) páter berilmek. Zelenov aýdanynda 360 myń teńgege úsh maıdangerge sý qubyry ótkizilse, demeýshiler esebinen 11-iniń turǵynjaıy jóndel­mek. Tasqalada sáýirde bul maqsatqa 400 myń teńge qaraldy, – deıdi S.Súleımen. Onyń aıtýynsha, ótken jyly 53 maıdan­gerge saýyqtyrý-kýrorttyq shıpajaılarǵa joldama berilse, bıyl 15-i osyndaı jaǵdaıda emdelip úlgeripti. Sondaı-aq, qarýlastarymen kezdesý úshin TMD elderine ardagerler temir jol nemese áýe kóligi arqyly bir ret tegin baryp kele alady eken. Qazirgi kezde óńirde Uly Jeńistiń 65 jyldy­ǵyna ázirlik qyzý júrgizilýde. Oblys ortalyǵy – Oral qalasynda Jeńis alańy, G.Jýkov, M.Mámetova eskertkishteri jóndelip, aýǵandyqtar alleıasy ashylady. Bókeı ordasynyń Han ordasy aýylynda jańa memorıal boı kóterse, Tasqalada Azaly ana eskertkishi kúrdeli jóndeýden keıin qaıta eńse tikteıdi. Mundaı jumystar barlyq aýdandarda júrgizilýde. Soǵys ardagerleri men jesirlerin, tyl eń­bek­­kerlerin, konslager tutqyndaryn jáne basqalardy áleýmettik qoldaý úshin respýb­lıka­lyq bıýdjetten 263,41 mln., jergilikti qazyna­dan 93 mln. teńge bólingen. Búgingi tańda óńirde 10 441 tyl eńbekkeri turady degen málimet bar. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy TYLDAǴY EŃBEKPEN ShYŃDALYP О́STIK Soǵys jáne eńbek ardageri Beken MUSAEV osylaı deıdi 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy jeńisimiz Keńes Odaǵy ha­lyq­­tarynyń jańqııarlyq erligi men eren eńbekteriniń, yntymaqty aýyz birshi­ligi­niń arqasynda júzege asqany barshaǵa málim. Qan maıdanda, oq pen ottyń orta­synda júrip, janyn pıda etýge daıyn jaýynger aǵalarymyzdyń kúres­ker qaı­sarlyǵy búkil álemdi fashızm qursaýy­nan bosatyp, Jeńis týyn jelbiretti. Osy Uly Jeńistiń baıandy bolýyna, sóz joq, ýaqytpen sanaspaı qajyrly eń­bek etken tyl eńbekkerleri de úlken úles qosty. Syr aımaǵyndaǵy osyndaı at­pal ardagerlerdiń biri de biregeıi elimizge eń­bek sińirgen derbes zeınetker Beken Musaev. О́mirden toqyǵany kóp, ushqyr oıly, paıymy sergek, salmaqty da saýat­ty Bekeń qazir qadirmendi oblys ardager­leriniń biri. О́ziniń ómir beles­teri jaıly jazǵan derekti “Paryz ben qaryz” atty ǵumyrnama kitabynda ol dúnıege qyzyq­paıtynyn, altyn, kúmis jınama­ǵanyn, qos qabattap kottedj salmaǵanyn, máshı­ne minbegenin, onyń ornyna halyqqa adal qyzmet etip, óziniń urpaǵyna ulaǵatty tárbıe berýge bar kúshin sarp etkenin sóz etedi. Shynynda da dál solaı. Endigi sóz kezegin Bekeń ekeýmizdiń áńgimemizge berelik. – Beke, áńgimemizdi endigi jerde sol bir surapyl soǵys jyldaryndaǵy uıqysyz ótkizgen tún, kúlkisiz ótkizgen kúnderińizden bastasaq. – Qasıetti Qarataýdyń baýraıyna qonystanǵan Shıeli aýdanynyń “Eńbek­shi” kolhozynda surapyl soǵys jyl­daryn­­da eńbek maıdanynda az da bolsa óz úlesimdi qosqanymdy qanaǵat sezim­men árdaıym eske alamyn. Joqshy­lyq­tyń zardabyn tartqan biz balalyq shaq­tyń qyzyǵyn kóre almaı óstik. О́mir soqpaq­tary bizdi erte eseıtti. Qarshadaı kezimiz­den eńbekke aralasyp, bolattaı shyńdalyp óstik. Bir oqıǵa osy kezge deıin esimnen ketpeıdi. 1944 jyldyń qyrkúıek aıy­nyń orta kezi edi. Bir top jasóspirimder atyz­darda taý-taý bolyp úıilip jatqan kúrish baýlaryn ógiz arbamen qyrmanǵa tasyp, molotılkamen bastyrýǵa ákelip jınaı­­myz. Arbamdy kúrishtiń baýlary­na tol­tyryp, atyzdyń sýy keppegen batpaǵy­nan shyǵara almadym. О́gizderdi qamshy­lap ári-beri aıdasam da arba orny­nan qozǵalmady. Ústi-basyn mal­man­daı bat­paq. О́zimnen-ózim yzalanyp jylap júr­min. Amaldap kúrish baýlaryn arba dóńge­leginiń astyna qaıta-qaıta eńkeıip salyp júrgenimde ógizder birimen-biri súzisip, arba júrip ketkende meniń bir aıaǵym dóńgelektiń astynda qalyp, basyp ótti. Jandaýsym shyǵyp jylap jat­qanymda Ulbala Altaıbaeva men Pal Isaeva batpaqta jatqan jerimnen taýyp alyp, aman qaldym. Sol asyl analardyń ekeýi de bul dúnıeden ótip ketti. Ekinshi bir oqıǵa da esimde qalypty. Molotılkadan shyqqan salyny qaptap 12 shaqyrym jerdegi Shıeli astyq qabyldaý pýnktine ógiz arbamen, at arbamen, esek­pen tasımyz. Bir esekke 2 qaptan salyny teńdep, 5-10 esektiń bas jipterimen bir-birine qosaqtap baılap, aldyma salyp beredi. Bir kúni orta joldaǵy, qazirgi Nar­taı Bekejanov aýylyna jaqyndaı bergen­de esekter birin-biri qýyp, ústerin­degi qap­tar aýdarylyp qaldy. Kún batyp barady. Kúrishti esektiń ústine kóterip salýǵa shamam kelmeıdi. Ony tastap ketýge taǵy bolmaıdy. Sonymen aıdalada ne isterimdi bilmeı turǵanymda, qarańǵy tún ortasynda syqyrlaǵan arbanyń daýysy estildi. Arbashy Arystanov Bazar jáne kúrishtiń zveno jetekshisi, qazirde kózi tiri 90 jasqa kelip otyrǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Shyrynkúl Qazantaeva apaı bar eken. Shyrynkúl apa: “Aınalaıyn, Bekenjan-aı, ábden sharshadyń ba, qarnyń ashty ma?”- dep bir japyraq nan usynyp, shyr-pyr bolyp jatyr. Qaptardy jabyla arbaǵa salyp qabyldaý pýnktine aparyp tapsyrdyq. Shyrynkúl apanyń “Qarań qalǵyr, quryp ketkir qyrǵyn soǵys, senderdiń jastyq shaqtaryńdy azapqa salyp qoıdy-aý” degen júrekjardy sózi osy ýaqytqa deıin júregim­de jazýly tur. – Qanshama aýyrtpalyqty arqalap júrse­ńiz­der de bilim nárimen sýsyndaýdan qaǵys qalmaǵan kórinesizder. Sol bir kúnderdi eske alsańyz... – Ala jazdaı janqııarlyqpen eńbek etken tyl eńbekkerleri mekteptegi oqýlary­nan da qol úzbeı, bilimderin kóterýmen de aı­na­lysty. Qandaı qıyn kezeńder bolǵany­na qaramastan, mektepterdegi oqý toqtatyl­ma­dy. Menimen birge oqyǵan oqý­shy-dos­tarym – Qorǵanbaev Ábý, Jylqaı­darov Nárzilda, Qor­­ǵanbaev Ábilasan, Tileýbaeva Bıbi­qatsha, Ábdreeva Kúlán, Baı­moldın Májıt, taǵy basqalar sol kúnderdiń kýáger­leri. Ol kezde “Bári maıdan úshin, bári maı­dan­ǵa” degen uran halqymyzdy biriktirýdi tý etken qanatty bas­tamaǵa aınal­ǵan. Mek­t­ep­terge ol kezde az kóńil bólingendigi ózi­nen-ózi túsinikti. Bizde jazý-syzý dápter­leri bolmady. Esep shyǵarý, shy­ǵarma jazý ju­mystary eski kitaptardyń pa­raqtaryna jazy­latyn. Sııa qalamdy úgitip, sý qosyp, qalam­ush­ty soǵan malyp jazatyn­byz. Shú­berek­ten tigilgen qaltaǵa kitaptardy sa­lyp, baý taǵyp moınymyzǵa ilip júretin edik. Sol kezderde ustazdyq etken qadirli aza­matt­ardy únemi jadymda ustaımyn. Olar: Jaqsybaev Bazarbek, Orazaev Mahambet­qalı, Tileýbaeva Sharıpa, Dostııarov Aıdar, Qurbanov Muhanbetjan, taǵy basqa kisiler óz mindetterin úlken jaýapkershilikpen at­qardy. Biz olardy qatty qurmettep, aldy­nan kese ótpeıtin edik. Muǵalimderdiń kóp­shi­ligi maıdanǵa ketýine baılanysty bizge kóbinese áıelder, múgedekter, qarttar sabaq berdi. Oqytýshylardyń jetispeýshiliginen 10-klasty bitirgender nemese oqytýshylyq qysqa kýrsty bitirýshiler de sabaq beretin. Osy muǵalimderdiń basshylyǵymen sabaqtan keıin 4-5 saǵatqa kolhozdyń túrli jumys­taryna – mal qoralaryn tazartýǵa, astyq tuqymdaryn daıarlaýǵa, sý júıelerin, aryq, kanaldardy tazartýǵa, egis tehnıkalaryn jóndeýge jumys istetetin. Bul jumystardyń barlyǵy tegin atqarylatyn. – Aıtqandaı, soǵys jyldary qarsha bora­ǵan “qara qaǵaz” ákelgen qaıǵy-qasi­ret, jesir qalǵan ana, jetim qalǵan bala... – Durys aıtasyz. Surapyl soǵystyń aýyr qasiretteriniń biri – maıdannan keletin “qara qaǵaz” edi. Soǵys maıdanyn­da júrgen baýyrlarynan, súıikti jarlary­nan keletin sýyq habarlar aýyldy kúńiren­tip jiberetin. Meniń týǵan aǵamnan jáne anamnyń týǵan inisinen kelgen “qara qaǵaz­dyń” qaıǵy-qasireti bizdiń de qabyrǵa­myzdy qaıystyryp ketti.Shıeli jaqtan sur esegimen hat tasıtyn Ábilhaıyr kele jat­qanda jurt úreılenip, qobaljyp, qan­­daı habar ákele jatyr dep degbirsizdene kútip turatyn. Sol qaraly kúnderdiń kýási bolǵanymyz saı súıegimizdi syrqyratatyn. Elimizdiń Prezıdenti N. Nazarbaevtyń tikeleı nusqaýymen Uly Otan soǵysy jyl­dary qaıtys bolǵan jaýyngerlerdiń osy kezge deıin kúıeýge tımeı, jarlaryn kútip otyrǵan jesirlerine Respýblıkalyq bıýdjetten Jeńistiń 65 – jyldyq mereke­sine baılanysty qomaqty qarjy bólinýi teginnen - tegin emes. О́mirleri óksip, maı­dan­daǵy súıgen jaryn kútip, tylda qajyr­ly eńbek etip ómirin ótkizgen osy arýlarǵa qandaı qurmet kórsetse de artyq emes. Olar soǵys bitse de úmit otyn sóndirmeı, birneshe jyl boıy ómiri óksip, súıiktilerin kútýmen ómirlerin ótkizdi. О́zim kýáger bolǵan bir qaıǵyly jaǵdaı áli esimde. “Eńbekshi” kolhozynda Qurbanov Sádý esimdi týys aǵam 20 jasynda Káribaeva Raıhan atty 18 jasar ýyzdaı qyzǵa úılendi. Ekeýi de mektepte muǵalim bolyp qyzmet atqardy. Sádý aǵamyz 5-6 aıdan keıin, 1939 jyly bastalǵan Fınlıandııa soǵysyna shaqyrylyp, sodan habarsyz ketti. “Qara qaǵaz” da kelmedi. Raıhan jeńeshem aǵamdy 1976 jylǵa deıin saǵynyp, sarǵaıyp kútti. Biraq, súıgen jarynan habar bolmady. Sol 1976 jyly jeńeshem Qyzylorda qalasynda baqılyq boldy. Mine, adal jar eshqandaı qyzyq kóre almaı 56 jasynda urpaqsyz dúnıeden ótti. Mundaı qaıǵyly ǵumyr kóptegen otbasy­larynda bolǵany ur­paq­­tardyń áli esinde. Endigi jerde bala­larymyzǵa, nemere- shóberelerimizge osyndaı baqytsyzdyq dýshar etpese eken dep tileımiz. – Sóz sońynda ómirderegińizge sál-pál sheginis jasasaq... – О́z basym 7 jasymda ákeden aıyry­lyp, jesir atanǵan anamnyń tárbıesin kórip óstim. Barlyq qıyndyqtardy moınymen kótergen anam bizdiń bilimdi azamat bolyp ósýimizge bar múmkindigin aıaǵan joq. Shıeli­degi №45 qazaq orta mektebin bitirip, ped­ago­gı­kalyq ınstıtýtqa túsip ustazdyq maman­dyqty ıelendim. Shıelidegi ózim oqyǵan №45 qazaq orta mektebinde jáne Lomonosov atyndaǵy orta mektepte 1960 jylǵa deıin ustazdyq ettim. Shıeli aýdandyq partııa komıtetiniń apparatynda, odan keıin Qyzyl­orda oblystyq partııa komıtetiniń shaqyrýy­men 1963 jyly apparatta nusqaýshy, oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshy­synyń kómekshisi qyzmetterin atqardym. 1979 jyldan 1991 jylǵa deıin 12 jyl boıy Qyzylorda oblystyq keńesi atqarý komıtetiniń jaýapty hatshysy bolyp saı­lan­­dym. Aral jáne Shıeli aýdandary­nan birneshe dúrkin halyq senimine laıyq ob­lys­tyq keńestiń depýtaty bolyp saı­lan­dym. Oblysymyzdyń sharýashylyq jáne mádenı salalaryn odan ári damytýǵa az da bolsa óz úlesimdi qosqanymdy qanaǵat tutamyn. Qoǵam ómirinde azdy-kópti atqarǵan eńbegime laıyq Qazaqstan Respýblıkasy oqý mınıstrliginiń, Qyzylorda oblysy ákiminiń, Qazaqstan Respýblıkasy Arda­ger­ler keńesi­niń jáne Qazaq KSSR Jo­ǵar­ǵy keńesiniń Qurmet gramotalarymen marapattaldym. SSSR Joǵarǵy keńesi Prezıdıýmynyń 1945 jylǵy 6 ııýndegi qaýlysymen “1941 -1945 – Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy “Eren eńbegi úshin” medalimen marapat­tal­dym. Qazir Qazaqstan Respýblıkasyna erekshe eńbegi sińgen derbes zeınetkermin. 10 nemerem, 3 shóberem ósip kele jatyr. Surapyl soǵys jyldarynda tylda eńbek etken ardager qarttardyń biri retinde qazirgi jas urpaqtarǵa qyzyqty ómir, zor baqyt tileı­min. Táýelsiz Qazaqstan Respýblıka­syn­da, beıbit zamanda ómir súrý – jastary­myzǵa buıyrǵan zor qýanysh, baqyt. Egemen elimizdiń kósegesin kógertý, órkenin ósirý- jastardyń enshisinde. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Erkin ÁBIL. Qyzylorda oblysy.