Bazalyq mólsherleme nelikten kóterildi?

Sheshim jahandyq suranystyń qal­pyna kelýi shyǵarý múmkindikterinen jo­ǵary bolǵan kezdegi azyq-túlik pen shı­kizat baǵasynyń jalpy álemdik ınflıa­sııa­lyq ósý úrdisterinen týyndaǵan eko­no­mıkadaǵy basym proınflıasııalyq qy­symǵa negizdeldi. Ishki maýsymaralyq kút­pegen ózgerister tutynýshylyq su­ra­nysty belsendi túrde qalpyna kel­ti­retin sol qysymdy, sondaı-aq elektr energııasyna, gaz ben janar-ja­ǵar­maı baǵasynyń ósýin kúsheıtedi. Nátı­je­sin­de, jyldyq ınflıasııa 8,7%-ǵa de­ıin je­deldedi. Inflıasııa aıasy tamyzda 8,8%-dy quraǵan halyqtyń joǵary ın­flıa­sııalyq kútýlerinen de kúsheıe túsýde.

COVID-19-dyń qaıta órshýi álemdegi iskerlik belsendilikti báseńdetip, pro­ınflıasııalyq prosesterdi kúsheıte otyryp, jahandyq jetkizilim máselelerin ýshyqtyrdy. Halyqaralyq valıýta qo­ry­nyń boljamdary boıynsha, bıylǵy vak­sınalaý men yntalandyrý sharalary aıasynda álemdik ekonomıka birte-birte 2022 jyly baıaýlaı otyryp, tez qalpyna kelýin kórsetedi. Qazaqstannyń saýda seriktesteri bolyp tabylatyn el­der ekonomıkalarynyń ósýi boıyn­sha halyqaralyq uıymdardyń boljam­dary EO jáne Reseı boıynsha jaqsardy, al Qytaı boıynsha azdap tómendedi. Ja­handyq ınflıasııalyq qysym azyq-túlik ónimderine, shıkizatqa, metaldar men avtomobılderge baǵanyń ulǵaıýy aıasynda joǵary deńgeıde qalýyn jalǵastyrýda.

Azyq-túliktiń joǵary álemdik ba­ǵa­larymen ınflıasııalyq úrdiske qo­sy­latyn úles qalyptasady. Buǵan – 2021 jylǵy tamyzda FAO azyq-túlik baǵalary ındeksiniń jyldyq kórsetýde 32,9%-ǵa ósýi dálel. Osynyń aıasynda búkil álem boıynsha óndirýshiler jetkizilimder men logıstıka, shıki­zat jáne daıyn ónimniń joǵary baǵala­rynyń problemalary týraly habarlaıdy. Osylaısha, Baltic Dry Index qurǵaq júkti tasymaldaý qunynyń ın­deksine sáıkes konteınerdi jóneltý quny 2019 jylǵy jeltoqsanmen salys­tyrǵanda 3,4 ese, 2020 jylǵy mamyrmen salystyrǵanda 7,4 ese ósti. Osy­ǵan sáıkes elderdegi ınflıasııanyń jalpy deńgeıi monetarlyq bıliktiń nysanaly baǵdarynan asyp, ósýdi jalǵastyrýda. Máselen, AQSh-ta 2021 jylǵy shildede ınflıasııa 13 jyl ishindegi eń joǵary mánge – 5,4%-ǵa, Eýroaımaqta – 2021 jyl­ǵy tamyzda 10 jyl ishindegi eń jo­ǵary mánge 3%-ǵa, Reseıde – 2021 jylǵy tamyzda 5 jyl ishindegi eń joǵary mánge – 6,7%-ǵa jetti. Osyǵan baılanysty álemniń iri retteýshileriniń ókilderi ak­tıv­terdi satyp alý baǵdarlamasyn erte­rek toqtatýdyń maqsatqa laıyqtyǵy týraly málimdep otyr, al damýshy elder monetarlyq talaptardy kúsheıtý sık­lyna kiristi. Bul rette, AQSh FRJ men EOB tarapynan monetarlyq yntalandyrýlardy qysqartý qarjy naryq­taryndaǵy qubylmalylyqtyń ósýine alyp kelýi múmkin.

Nátıjesinde, tamyzda 11,4%-ǵa jet­ken azyq-túlik ınflıasııasy baǵa ósýi­niń negizgi qozǵaýshy kúshi bolyp qala beredi. 2021 jylǵy sáýirden bas­tap ınflıasııanyń ortasha aılyq máni soń­ǵy 20 jyldaǵy ortasha mánnen asyp tú­sedi, bul jaz aılaryna tán emes. Jyl­dyq azyq-túlik ınflıasııasynyń qa­zirgi jedeldeýine kókónister (26,1%-ǵa), atap aıtqanda uzaq saqtalatyn kókó­nister baǵasynyń kúrt ósýi (kartop – 29,7%-ǵa, sábiz – 68,2%-ǵa, qyzylsha – 124,0%-ǵa) eleýli úles qosty. Jańa egin túskenge deıin ishki qorlardyń sar­qylýy jaǵdaıynda bul ónimderge baǵa­nyń aı saıynǵy ósýi jazǵy kezeńge tán emes rekordtyq mánderdi kórsetti. Jemshóp daqyldarynyń qymbattaýy saldarynan óndirýshiler baǵasynyń ósýinen týyndaǵan et jáne et ónimderi baǵasynyń ósýi (9,5%-ǵa) baıqalady. Jalpy, álemdik úrdisten keıin álemdik naryqtaǵy usynystyń qysqarýynan týyndaǵan ósimdik maıyna (kúnbaǵys maıy – 66,8%-ǵa, záıtún maıy – 9,0%-ǵa) baǵanyń jedel ósýi jalǵasty.

Azyq-túlikke jatpaıtyn ınflıasııa JJM baǵasynyń (13,1%-ǵa), kıim-ke­shek pen aıaq kıim baǵasynyń (6,5%-ǵa) óse túsýi nátıjesinde 2021 jylǵy ta­myzda 7,3%-ǵa deıin údedi. О́zindik qun­nyń ósýi jáne ekonomıkalyq bel­sen­diliktiń qal­pyna kelýi JJM baǵa­synyń ósý faktor­lary bolyp taby­lady, al kıim-keshek pen aıaq kıim baǵa­sy ımporttyq taýarlar baǵa­synyń ósýine jáne tutynýshylyq sura­nystyń qal­pyna kelýine baılanys­ty ósýde.

Aqyly kórsetiletin qyzmet ınflıa­sııasy 2021 jylǵy tamyzda 6,6% boldy. Aqyly kórsetiletin qyzmet baǵasynyń ósýi elektr energııasy baǵasynyń ósýi (10,1%-ǵa) nátıjesinde retteletin kom­­mýnaldyq qyzmet tarıfteriniń ósýi­ne (6,3%-ǵa ósti) baılanysty. Ser­vıs­tik ınflıasııa qurylymynda da kó­lik qyz­metiniń qymbattaǵany (4,1%-ǵa), atap aıtqanda tutynýshylyq sura­nystyń qalpyna kelýi aıasynda áýe kóligi (21,3%-ǵa) jáne birqatar ret­tel­meıtin qyzmet baǵasynyń qym­battaǵany baıqalady.

Ekonomıkalyq belsendilik ekono­mı­­kanyń kóptegen salasynyń qalpy­na kelýi aıasynda serpindi ósý qarqynyn kórsetýde. 2021 jylǵy 7 aıda IJО́-niń ósimi jyldyq kórsetkish boıynsha 2,7% boldy. Salalardaǵy suranys­tyń qalpyna kelýi, óndiristik qýat kóz­de­riniń júktemesi men óndirilgen ónim kó­le­miniń ulǵaıýy jalǵasýda. Naq­ty sektor kásip­oryndarynyń birik­ti­rilgen baǵasyn bildiretin kompozıt­tik ozyńqy ındıkator 2021 jylǵy II toqsannyń qorytyndysy boıynsha 100,1-ge deıin kóterildi jáne Ult­tyq banktiń pikirterimine sáıkes 2021 jyl­ǵy III toqsanda 100,2-ge de­ıin ósýin jal­ǵastyrdy. Suranystyń qal­pyna kelýi ekonomıkanyń ósýine aıtar­lyqtaı úles qosýda, ony tutynýshylyq kre­dıtteýdiń jedel qarqynymen bir­qalypty deńgeıde bolǵan azyq-túlikke jat­paıtyn taýarlar saýdasynyń ósýi esebinen 2021 jylǵy qańtar-tamyzda 6,1%-ǵa ósken bólshek saýda aınalymynyń oń serpini rastaıdy. Bul rette joǵary ishki suranys 2021 jylǵy birinshi jartyjyldyqta 27,3%-ǵa ósken tutynýshylyq taýar­lar ımportynyń ulǵaıýyna áser ete­di. Halyqtyń naqty tabysynyń oń ser­pini suranysqa qoldaý kórsetýde. My­saly, 2021 jylǵy ekinshi toqsanda ın­flıa­sııalyq prosesterdiń odan ári jedel­deýine qaramastan, naqty kiris 1,5% bo­lyp, ósýin jalǵastyrdy. Daǵdarysqa qar­sy sharalardy iske asyrý sheńberinde 2021 jyly 4,55 trln teń­gege jetken Ult­tyq qordan alynatyn transfertter kó­lemi qosymsha pro­ınflıasııalyq qysym kórsetýin jal­ǵastyrýda.

Jalpy, álemdik munaı naryǵyn da­mytý perspektıvalary ózgerissiz qal­dy. 2021 jylǵy tamyzdyń qorytyn­dysy boıynsha Brent surypty munaı baǵasy «Delta» shtamynyń taralýyna jáne jahandyq ekonomıkalyq ósý qarqynynyń baıaýlaýyna baılanysty 4,4%-ǵa tómendedi. AQSh-taǵy mu­naı qo­ry tómendeýdi jalǵastyrdy (tó­men­deý tamyzda 13,8 mln barreldi, shil­­dede 13,1 mln barreldi jáne maý­sym­da 26,9 mln barreldi qurady), alaı­­da ózgerister qarqyny baıaýlady. Halyqaralyq energetıkalyq agent­tik­tiń jańartylǵan boljamdaryna sáı­kes 2021 jyly munaıǵa suranystyń ósýi buryn boljanǵannan tómen bolady. Jyl sońyna deıin munaı naryǵy salystyrmaly túrde teńdestiriledi dep kútilýde. Bul rette 2022 jyldan bas­tap OPEK+ elderiniń aı saıyn óndirýdi táýligine 400 myń barrelge ulǵaıtý jáne AQSh-ta munaı óndirýdi ulǵaıtý týraly ýaǵdalastyǵyna baılanysty munaı baǵasy túzetýge arnalǵan alǵysharttar jasaı otyryp, munaı usy­nysy suranystyń ósýinen asyp túsetin bolady. Osy úrdisterdi eskere otyryp, bazalyq ssenarıı boıynsha boljamnyń basty alǵysharty 2021 jyldyń qalǵan aılarynda jáne boljamdy kezeńniń sońyna deıin munaı baǵasy bir barrel úshin 60 dollar boldy.

Bazalyq ssenarıı boıynsha IJО́-niń ósýindegi boljam 2021 jyldyń so­ńyna deıin azdaǵan tómendeý jaǵyna qa­raı qaıta qaraldy, bul ekonomıkanyń buryn kútilgennen birshama baıaý qal­pyna kelýine baılanysty. 2021 jyly Qazaqstannyń IJО́ ósimi 3,5-3,8% deń­geıinde kútilýde. Naqty kiristerdiń qa­lypty ósýimen birqalypty deńgeıde bo­latyn, belsendi túrde qalpyna kel­tiriletin tutynýshylyq suranys ne­gizgi qozǵaýshy kúshke aınalady. IJО́-niń ósýi syrtqy suranystyń já­ne energııa resýrstaryn óndirý kóle­mi­niń ulǵaıýy saldarynan naqty eksport­pen de qa­lyp­ty deńgeıde bolady. О́z kezeginde, ishki tutynýshylyq belsendilikti qal­pyna keltirý jáne ın­vestısııalyq bel­sendiliktiń bolma­shy ósýi nátıjesinde ım­porttyń ulǵaıýy IJО́-niń ósýine te­jeýshi áser etetin bolady.

2022 jyly ekonomıkanyń ósýi 4,1-4,4% deńgeıinde boljanýda, bul al­dyń­­­ǵy baǵalaýǵa qaraǵanda sál jo­ǵa­ry. Ekonomıkanyń ósýin jedelde­tý pan­­demııanyń ekonomıkalyq belsen­di­­lik­ti álsiretetin yqpalymen jáne OPEK+ shek­teýleriniń birtindep álsi­reýi nátı­jesinde munaı men gaz konden­sa­tyn ón­dirý kóleminiń ulǵaıýymen qatar jú­redi.

Inflıasııa boıynsha bazalyq bol­jamdy jańartý kezinde el Prezı­den­tiniń tapsyrmasy boıynsha ınflıa­sııa­nyń monetarlyq emes faktorla­ryn turaqtandyrý úshin Úkimet maqul­daǵan Inflıasııaǵa qarsy den qoıý sha­ra­larynyń kesheni nazarǵa alyndy. Je­del sharalar qabyldaý Úkimettiń ba­ǵa­laýy boıynsha jyl sońyna qaraı azyq-túlik ınflıasııasyn 8%-ǵa deıin tó­mendetýge múmkindik beredi. Jyldyń sońǵy 4 aıyndaǵy ınflıasııanyń tarıhı serpinin, sondaı-aq Inflıasııaǵa qarsy den qoıý sharalary keshenin iske asyrý tıimdiliginiń dárejesin eskere otyryp, 2021 jyly jyldyq ınflıasııa 7,5-8,5% sheginde qalyptasady. Bazalyq ssenarııde ınflıasııalyq prosester jyl sońyna deıin aǵymdaǵy serpindi saqtaıdy jáne jyldyń qorytyndysy boıynsha ınflıasııa boljamdy kórset­kish aralyǵynyń joǵarǵy shegine jýyq qalyptasady. Inflıasııany bol­jaý aralyǵynyń tó­mengi shegi Úki­mettiń Inflıasııaǵa qarsy den qoıý shara­larynyń keshenin tıimdi iske asyrýy sheń­berinde ınflıasııany tómendetý ále­ýetin eskere otyryp aı­qyndalǵan. Baza­lyq mólsherleme jó­nindegi keıingi she­shimder, onyń ishin­de ınflıasııaǵa qarsy iske asyrylǵan shara­lardyń tıim­diligin baǵalaý eskerile otyryp qabyldanady.

2021 jylǵy joǵary baza esebinen shyǵýǵa baılanysty 2022 jyly ınflıasııa 4-6% nysanaly dálizdiń jo­ǵarǵy shegine qaraı báseńdeı bastaıdy. Syrtqy ınflıasııalyq qordyń je­ńildeýi jáne bıylǵy álemdik azyq-túlik baǵasynyń aıtarlyqtaı ósýi­nen keıin olardyń boljamdy tó­men­deýi aıasynda ınflıasııanyń báseń­deýi oryn alady. Bul rette 2022 jy­ly dezınflıasııalyq prosester kóbi­nese bıylǵy Qazaqstandaǵy dándi-daqyl­dardan kútiletin jınap alý túsimine, jahandyq jetkizý tizbegindegi qalpyna kelýge jáne 2022-2023 jyldary ishki ekonomıkany fıskaldyq yntalandyrý deńgeıine táýeldi bolady.

Ulttyq bank ınflıasııaǵa qarsy sha­ra­lardy iske asyrýdyń tıimdiligin jáne AQSh FRJ men EOB tarapynan mone­tarlyq yntalandyrýdyń qys­qa­rý táýekelderin baǵalaı otyryp, dezın­flıasııalyq aqsha-kredıt saıasatyn júr­gizýdi jalǵastyrady. Bul sharalar Aq­sha-kredıt saıasatynyń 2030 jylǵa de­ıingi strategııasyna sáıkes 2022 jy­ly ın­flıasııany 4-6% nysanaly dálizge tó­mendetýge yqpal etedi.

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ban­kiniń Aqsha-kredıt saıasaty jó­nin­degi komıtetiniń bazalyq mólsher­­­le­me jónin­degi kezekti josparly sheshi­­mi 2021 jyl­ǵy 25 qazanda Nur-Sultan qala­sy­nyń ýaqyty boıynsha saǵat 15.00-de jarııalanady.