Taǵdyry temirdeı shyńdaǵan qaıratker

Nyǵmetjan Esenǵarın úlken jetis­t­ikterge jetý úshin aldyna maq­sat qoıa bildi jáne sol oıǵa alǵan­d­aryn júzege asyra da aldy. Onyń uıymdastyrýshylyq qabileti men óz isine degen adaldyǵy eldiń ıgiligi jolyndaǵy aýyr mindetterdi atqarý kezinde, ásirese temir jol sala­synda qalyptasyp qalǵan problemalardy sheshýde aıqyn kórinis tapty. Onyń júrip ótken ómir joly – memleket múddesine qyzmet etý­diń shynaıy úlgisi.

Ata-anasynyń týǵan jeri – Sol­tústik Qazaqstan oblysy. Biraq ótken ǵasyrdyń 30-jyldardyń sońyn­da­ǵy qýǵyn-súrginge baılanysty olar Reseıge qonys aýdarýǵa májbúr boldy. Tuńǵyshtary Nyǵmetjan 1941 jyly 29 qyrkúıekte Chelıabi ob­ly­synyń Býrıno aýylynda dúnıe­ge keldi.

Ákesi qaıtqanda ol nebári 11 jas­ta edi. Otbasy ol kezderde Qos­ta­naı oblysynyń Semıozernoe aýylyna kóship kelgen edi.

Anasy Zylıha on saýsaǵynan óneri tamǵan sheber bolǵan: kıim tigip, kilem de toqyǵan. Mektepten kel­gen balalary analaryna qolǵa­bys etip, úı sharýashylyǵyn júr­gi­zip, mal ustady.

7-synyptan bastap Nyǵmetjan eńbekke aralasty. Jazǵy demalysqa shyǵa salysymen jalǵyz anasyna bolysý úshin jumys istep, tynym tappaıtyn. Eńbek maıdanynda shyńdala júrip, bilim alýdy da esten shyǵarmady. Jastaıynan aýdan­­dyq kitaphananyń búkil kitap­­taryn oqýǵa den qoıdy. Mek­tep­ti ozat oqýshylardyń biri bolyp aıaqtady. Bir jyldan keıin Oral elektr­o­m­ehanıkalyq kólik ınje­ner­leri ınstıtýtynyń avtomatıka, telemehanıka jáne baılanys fakýltetine oqýǵa tústi.

«Bizdiń zamandastarymyzdyń ishinde talantty jastar kóp bol­dy. Olardyń kóbi otbasyna kó­mek­­tesý qamymen júrip, darynyn shyńdaýǵa, bilimin ári qaraı da­mytýǵa múmkindigi bolmady. Al men qandaı qıyndyq bolsa da oqý­dan qol úzbeýge tyrystym», dep eske alady sol kezdi Nyǵmetjan Qa­bataıuly.

Instıtýtty bitirgennen keıin ol Selınograd belgi berý jáne baı­lanys dıstansııasynyń baılanys monteri, elektrmehanıgi retinde eńbek jolyn bastady. Biraq kóp uzamaı áskerge shaqy­ryldy. Áskerı boryshyn ótep kel­gennen keıin burynǵy jumy­sy­na qaıta oraldy. Ilkimdi isteri­men kózge túsken jigerli azamat kóp uzamaı bas ınjener bolyp ta­ǵaıyndaldy. Temirjol kóli­gin­de­gi jańashyldyqtyń bári de sol kezde Selınograd torabynda jáne oǵan irgeles ýchaskelerde engizilip jatqan. Bas ınjener Selınograd – Jaltyr elektrlendirý ýchaskesinde avto­matıka jáne baılanys júıe­le­rin qaıta jańartý boıynsha ju­mys­ty oıdaǵydaı uıymdastyra bildi. Osy eńbeginiń arqasynda ol qaramaǵynda tórt dıstansııasy bar Selınograd temir jol bólimshesi baılanys bóliminiń basshylyǵyna shaqyryldy.

«Men barynsha adal bolýǵa tyrys­tym, bilmegenimdi aǵa býyn árip­testerimnen suradym, eger sheshimimniń durystyǵyna senim­­di bolsam, sońyna deıin óz usta­ny­­mymda qaldym. Basshylyq ju­mysta jaman bolǵan joqpyn. Bir­aq maǵan tirshiligi qaınap jatatyn óndiristegi jumys jetpeı turdy. Aqyry, qaıtadan dıstansııaǵa surana bas­­­tadym. Aılyǵym da, qyz­metim de tómendep qalatynyn bi­le­min. Biraq men úshin basty másele bul emes edi. «Áli jaspyn, maǵan óndiristik topty basqaryp, tájirıbe jınaqtaý kerek» degen oı maǵan maza bermedi. Meniń aılyǵyma qarap otyrǵan otbasyma da solaı túsindirdim, olar meni qoldady. Sóıtip, burynǵy ju­mysyma qaıta oraldym», dep aǵy­nan jaryldy Nyǵmetjan Qaba­taı­uly.

1970 jyldyń qarasha aıynda N.Esenǵarın Selınograd belgi berý jáne baılanys dıstansııasynyń bas­tyǵy boldy. Ujym ony jyly qa­byldady. Sol jyldary Selı­nograd – Pavlodar ýchaskesinde ekinshi joldardyń qurylysy bas­talyp, kóptegen ýchaskede avtomatıka, telemehanıka jáne baılanys qaıta jańǵyrtylyp, jańa tehnıka engizilip jatty.

Jas basshy jumysty jetildirý úshin baryn saldy. Oryn alǵan aqaýlardy joıýǵa da ózi shyǵyp júrdi, arasynda qara jumysqa da kirisip ketetin. Ústi-basy shań-tozań bolyp úıge kelgende anasy oǵan: «Sen bastyqpyn dep bizdi al­dap júrgen joqsyń ba? Ústi-ba­sy­­ńa qarasań, qara jumys isteı­tin adam sııaqtysyń», dep qal­jyń­daı­tyn.

1972 jyldyń mamyr aıynda ony Qazaq temir joly bas­qar­ma­sy­na shaqyrtady. Jol­dyń bas ınjeneri Qudaıber­gen Kóbjasarov Esenǵarın­ge tehnıkalyq bólim bastyǵy ári onyń orynbasary bo­lý­dy usyndy. Buǵan deıin bul laýazymdy óte bilikti azamat, te­mir jol ekonomıkasyn búge-shi­ge­sine deıin biletin, tehnıkalyq saıasatty qalyptastyrý boıynsha úlken jumystar júrgizgen Iýrıı Fıshbeın atqardy. Mine, sol ki­si­niń ornyna óte jas ınjener­diń kelgeni kóptegen adamdy tań­ǵal­dyr­dy. «Tym jas ekensiń, Fısh­beın atqarǵan jumysty alyp jú­re ala­syń ba?» dep Nyǵmetjan Esen­ǵa­rınge senimsizdik tanyt­qan­dar da tabyldy.

Aıtsa aıtqandaı, ol sol kezde nebári 31 jasta edi jáne Keńes Oda­ǵyn­daǵy temir joldaǵy árip­tes­teriniń ishindegi eń jasy da ózi edi.

Tehnıkalyq bólim jylyna on eki iri jobany qarastyrsa, bul eki júz kılogramnan astam qa­ǵaz edi. Onyń barlyǵyn túsinip oqyp, áriptesterimen talqylap, qory­tyndy jasaýy kerek. Bul N.Esenǵarınge úlken ınjenerlik tájirıbe boldy.

Qazaq temir joly úsh derbes magıstralǵa bólingennen ke­ıin N.Esenǵarın Selınnyı jolyna bas ınjener bolyp bardy. Sol kezeńderde bul magıstralda buryn-sońdy bolmaǵan tyń ózge­rister men jańashyldyqtar bas­talyp jatqan edi. Burynǵy Odaq­taǵy qarjylyq quıylymdar kó­lemi boıynsha ol kóshbasshylar qa­t­arynan kórindi. Jańa jeli qu­ry­lysy, ýchaskelerdi elektr­len­di­rý, temir jol toraptaryn qýatty damytý júrgizildi. Tehnologııalyq sheshimderdi ázirleý, iri jáne kishi nysandardyń qurylysyn uıym­das­tyrý – bári bas ınjenerdiń ba­qy­laýynda boldy. Ol óz mindet­terin qaltqysyz atqardy. Sol úshin de ony áriptesteri qurmettedi jáne senim artty.

Ol jetken jetistigine toq­meıil­simeı, bilimin ári qaraı shyńdaýǵa bet burdy. 1982 jyly mektepti bitirgen ulymen birge Máskeýge attandy. Balasy Tilek bolsa, Baýman atyndaǵy MMTÝ-ǵa, al Nyǵmetjan Qabataıuly KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Halyq sharýashylyǵy akademııasyna oqýǵa tústi.

Selınnyı jolynda kómir, ken, astyq tasymaly úzdiksiz jú­rip, mańyzdy baǵyttardaǵy qo­maq­ty ınvestısııalardy ıgerý úshin qyrýar jumys júrgi­zil­di. Tasymaldaý tehnologııasy je­til­di­rildi. Salmaǵy 18 myń ton­na­ǵa deıingi quramdar júre bastady. Biraq ta uzynquramdy poıyzdar joldardy bógep, qozǵalysty uıymdastyrý qıynǵa soqty. Jeli arqyly erkin ótý úshin salmaǵy 9 myń tonnalyq poıyzdar eń qolaı­ly­sy sanaldy. Sóıtip, joldar aýyr salmaqty qozǵalys polıgony­na aınaldy.

Joǵary laýazym Nyǵmetjan Esenǵarınniń aınalasyndaǵy adamdarmen jaqyn aralasýyna esh ke­der­gi keltirmedi. «О́mirimizdi ózi­­miz qalaımyz!» urany magıstral jumysynda sheshýshi ról atqardy. Ol temirjolshylardyń balalary balabaqshada ornalasqan ba, mektepte oqý úshin jaǵdaılar jasalǵan ba, turǵyn úıdi jóndeý jumystary qalaı júrip jatyr, qazandyqtar durys jumys istep tur ma, medısınalyq jáne saýda qyzmetterine shaǵymdar bar ma jáne t. b. máselelerdiń sheshilýine erekshe den qoıdy.

Býrabaı kýrorttyq aıma­ǵyn­da­ǵy Shýche kóliniń jaǵasynda temirjolshylarǵa arnalǵan pansıonat salynyp jatty. Mine, sol qurylysqa qandaı da bir jolmen temirbeton qoryn alý qajet boldy. Osyǵan baılanysty ótken jıynda Nyǵmetjan Qabataıuly Kólik qurylysy mınıstrliginiń qa­raýyndaǵy Orta Azııa men Qazaq­stan úshin materıaldyq resýrstardy bóletin Bas basqarma ókiline: «Siz Máskeýge pansıonattar men demalys úıleri kerek deısiz, mun­daı pansıonattar bizge de kerek, álde biz bundaı nysandarǵa laıyq emespiz be?» dep máseleni tótesinen qoıdy.

Bas basqarma ókili qyzara qı­paq­­tap, jınalystan shyǵyp ketti. Qatysýshylar basqa nysandardy talqylaýdy jalǵastyrdy. Jarty saǵattan keıin ókil qaıtyp kelip, Selınnyı joly basshysynan keshirim surap: «Biz bul nysan úshin 2000 tekshe metr temirbeton taptyq jáne de kelesi jyly paıdalanýǵa beremiz», dep ýáde etti.

1986 jyldyń jeltoqsanynda Nyǵmetjan Esenǵarın KSRO Qatynas joldary mınıstriniń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Ol temirjol kóligi nysandaryn jobalaý, salý máselelerine je­tek­shilik etti. Eń aldymen JQM men Kólik qurylysy mınıstrligi arasynda jaqsy qarym-qatynasty ornata bildi. О́zara shaǵymdar, tapsyrys berýshi men merdigerdiń qarama-qaıshylyǵy artta qalyp, tyǵyz iskerlik baılanystar ornatyldy. Mınıstrlikte jumys istegen kezinde N.Esenǵarın BAM qurylysy máselelerin sheship, Túmen munaı-gaz ken ornynyń soltústiginde boldy, jer sil­ki­ni­si­nen keıin Armenııadaǵy temir jol sharýashylyǵyn qalpyna keltirýdi, Qazaqstan arqyly Keńes Odaǵy men Qytaı arasyndaǵy temir joldy damytýdy basqardy.

JQM-daǵy jumysy Nyǵmetjan­ ­ Qabataıulyna bilimniń ta­ǵy bir belesin baǵyndyrýǵa, bas­qa­rýdyń eń joǵary tájirıbesin alýǵa múmkindik berdi.

Alaıda bıleýshi kommýnıstik partııa júrgizgen saıası jáne ekono­mı­­kalyq ómirdi qaıta qurý, reformalaý kútken nátıje bermedi, daǵdarys kezeńi keldi jáne sol kezde Esenǵarın respýblıkaǵa qaıta oralý týraly sheshim qabyldady.

1989 jyly ol Almaty temir jolyn basqardy. Onyń kelýimen magıstralda jańa serpin paıda bolyp, qaıta jańǵyrdy. Qytaımen shekarada halyqaralyq ótkeldi ashý úshin Aqtoǵaı – Dostyq ýchaskesi men Dostyq stansasyn damytýǵa kóp kóńil bólindi.

1991 jyly  N.Esenǵarın táýelsiz memleket tarıhynda tuńǵysh ret Qazaqstan Respýblıkasynyń kólik mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Ol daǵdarys, gıperınflıasııa, barlyq ekonomıkalyq baılanystyń qul­dy­raýy jaǵdaıynda kóliktiń bar­lyq túriniń jumys isteýin saq­tap qalý jáne halyqaralyq qa­tynastardy ornatý syndy el úshin mańyzdy jumystardy at­qardy. Kólik qyzmetiniń derbes nor­matıvtik-quqyqtyq bazasy da osy kezeńde qalyptasa bastady.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda mınıstr laýazymynda júrip Nyǵmetjan Qabataıuly el Prezıdentimen birge jáne jeke ózi Japonııa, Anglııa, Germanııa, Qytaı, Mońǵolııa, Iran jáne basqa da elderge saparlady. Ol álem­dik sharýashylyq júr­gizý tá­jirı­belerimen tanysyp, na­ryq­­tyq ekonomıkany uıym­das­tyrýdaǵy qadamdardy úlken yqy­­­laspen zerttedi. Onyń kúsh-ji­ge­riniń arqasynda Transazııa jáne Eýrazııa magıstraldary qu­ry­lyp, elimizdiń álemdik kólik je­li­si­ne kirýge múmkindik týdy.

1994 jylǵy qazanda N.Esen­ǵa­rın respýblıka Premer-Mı­nıstri­niń birinshi orynbasary boldy. Oǵan respýblıkadaǵy bar­lyq óndiristik-sharýashylyq qyz­metpen aınalysý tapsyryldy, búkil eldegi jaǵdaıdy únemi qa­da­ǵalap otyrý talap etildi. О́ńir­ler basshylarymen ótken apta sa­ıynǵy selektorlyq jınalys­tar­da atqarylyp jatqan ister baıan­dalyp, problemalardy sheshý­de naryqtyq tásilderdi qoldaný máselesin zertteýge den qoıyldy.

Ol memlekettik jáne naryqtyq ınstı­týttardy qalyptastyrý, na­­­ryq­tyq qurylymdardy damytý úshin zańnamalyq negiz qurý, eko­no­mıkanyń barlyq salalaryn jań­ǵyr­tý baǵyttaryna erekshe nazar aýdardy.

2002 jyly ol memlekettik qyz­­metten jáne atqaryp otyrǵan Eýra­zııalyq ekonomıkalyq qoǵam­dastyq bas hatshysynyń orynbasary – Qazaqstannan ókil retindegi laýazymynan bas tartty.

«Maǵan el ıgiligi úshin jumys is­teýge múmkindik bergen, senim artqan Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaevqa alǵysymdy bil­di­remin», dep jazdy N.Esenǵarın óz kitaptarynyń birinde.

Nyǵmetjan Qabataıuly ózin árdaıym týǵan baýyryndaı ystyq tartyp turatyn temir jol salasyna qaıta oraldy. Ol «Eko­nom­transkonsaltıng» zertteý-engizý ortalyǵyn qurdy. Jáne de qazaqstandyq ulttyq ekspedıtorlar qaýymdastyǵynyń, tasymaldaýshylar men vagondar operatorlary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy dırektorlar keńesiniń múshesi bolyp saılandy.

Respýblıka temir joldarynyń ta­rıhyn birtindep qalpyna kel­tirip, tórt tomdyq kitap shyǵar­dy. Bul – shyn máninde úlken kúsh-jigerdi qajet etken erekshe qundylyq. N.Esenǵarın ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, 30-dan astam kitap pen 400 maqalanyń avtory.

Osydan 10 jyldaı buryn Nyǵmetjan Qabataıuly Qazaq kó­lik jáne kommýnıkasııa akade­mııa­synyń, qazirgi Qazaq logıs­tı­ka jáne kólik akademııasy men Almaty kólik jáne kommýnıka­sııa kolledjiniń stýdentteri úshin Birinshi Kólik jáne kommý­nı­ka­sııa mınıstriniń ataýly shákirtaqysyn taǵaıyndady, ony ózi­niń jeke qa­ra­jatynan tóledi. Stı­pen­dııa jyl saıyn 8 úzdik stýdentke berildi.

«Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy atqarǵan qyzmetim barysyn­da myńdaǵan jaqsy adammen kez­de­sýdiń sáti tústi. Temir ­jol sala­synda meni baǵalap, man­sa­bym­nyń ósýine yqpal etken úsh adam boldy. Olar: Rıphatýlla Muha­madıuly Muhamadıev, Qudaı­bergen Dúısenuly Kóbjasarov, Nıkolaı Semenovıch Konarev. Olar laýazymy boıynsha aǵa býyn ókilderi ǵana emes, sondaı-aq ju­mys­tyń túrli kezeńinde maǵan súıenish, tirek te bola bildi», deıdi Nyǵmetjan Esenǵarın óziniń tamasha tálimgerlerine, joǵary sanatty kásipqoılaryna alǵys bildire kelip.

Onyń ósýine jubaıy Raýshan Japarhanqyzy da óz úlesin qosty.  40 jyl­dan astam ýaqyt birge boldy. Tatýlyǵy jarasqan otbasy uly Tile­gin uıasyna, qyzy Ardaqty qııasyna qondyryp, olardan týǵan nemereleri Kamıla, Ásem jáne Aısultannyń qyzyǵyn kórip otyr.

N.Esenǵarınniń ustanymy – qıyn­dyqtardan qaımyqpaý, esh­kim­ge ıek artpaı, adal eńbek­pen, bilim-biligińmen ómir­den óz ornyńdy tabý. Jáne de ol eshqashan bul dúnıede qur bosqa júrýdi kóz aldyna eles­tet­ken de emes. Búginge deıingi laýazymǵa, joǵary marapatqa ol adal eńbegimen, minsiz iskerligimen jetti. N.Esenǵarın – Qurmetti temirjolshy jáne Qurmetti kólik qurylysshysy. Keńes Odaǵynyń Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar Dostyǵy, Qurmet Belgisi ordenderimen, ıntegrasııany damytýǵa qosqan úlesi úshin táýelsiz reseılik «Dostyq» ordenimen, egemen Qazaqstannyń qa­ly­ptasýyna qosqan úlesi úshin II dárejeli «Barys», «Parasat» orden­derimen marapattalǵan.

«О́mirimniń qur bosqa ótpegenine qýanamyn. Shama-sharqymsha jurt­qa paıdaly is tyndyrýǵa tyrys­tym, – deıdi Nyǵmetjan Esenǵarın jýrnalıske bergen suhbattarynyń birinde. – Kez kelgen adamnyń ómirinde jaqsy da, jaman da bolady. Qıyndyqtary men qyzyqty, qýanyshty sátteri de aýysyp kelip otyrady. О́tkenge ókinýdiń esh qajeti joq, ótkendi túzetý de múmkin emes. Sondyqtan eń bastysy, óziń ókinbeıtindeı ómir súre bilýiń kerek».

Ásel TО́LEGENOVA