Abaıdyń bolystyqqa kózqarasy

Abaıdyń qaıratkerligi men shy­ǵarmashylyq murasyn zert­teýshiler uly aqynnyń eski qazaq dástúrindegi bı, bolys bolǵan ýaqy­tyn naqty anyqtap, sol ke­zeńde halyqqa qandaı paıda­sy tıgenin bilýge nıettendi. Bolys­tyqqa bes márte saılanǵan Abaı óz qyzmeti arqyly týǵan halqyna barynsha aq-adal jol nusqady, áıel teńdigin, jesir quqyǵyn jaq­tap, 1886 jyly Qaramolada ótken sezde bekitilgen zańǵa eki bap engizgeni belgili.

Muhtar Áýezov «Abaı joly» ro­man-epopeıasynda Abaıdyń rýlar arasyndaǵy jer daýy, jesir daýy, órship turǵan eski arazdyq, baq­talastyq jegideı jep, sheshýi tabyl­maı, ózara óshpendilikti qoz­dyr­ǵan qazaq qoǵamynda qandaı ról atqarǵanyn tuńǵıyǵynan tar­typ sýrettep jazdy. Abaıdyń bo­lys­tyq qyzmetin tereń ashý, sol jolda kimdermen aıqasqa tú­sip, neden soqqy kórgeni Muhtar Áýe­zovtiń osynaý romanynan bastaý alǵan.

«О́z ákesi Qunanbaı Ýaqtan tar­typ alǵan Jymba, Arqalyq, Kúshikbaıdy túgelimen «daýsyz Ýaq jeri» dep kesip berdi. Keshe Orazbaılar alǵyzbaımyn dep, zemlemerge júrgizbeımin dep álek-búlik bastaǵan Aqjal, Tórequ­dyq, Qaraqudyq, Obaly, Qoǵaly degen qonystardyń bári – Kóken eliniń qaı aýylynyń, qaı atasynyń mekeni ekenin Abaı buljytpastan sanap berdi. Elý jyldan beri tar­typ jep, bas qonyp, bastyra jaı­lap, zorlyǵyn ótkizip alǵan To­byqty, búgin Kóken eli ósip kó­beıip, eńbek eter óz jerin qaıta su­rasa, ony qaralaıdy, qylmysty etedi. Qala berse, shaýyp shanshady, jazalap jaralaıdy».

Uly jazýshy Abaıdyń ádil­di­gin, óz aǵaıyndaryna jek kó­ri­nishti bolsa da, shyndyqty jaq­taýyn súıinishpen sýrettep ber­di. Eski qazaq bıliginde qara qyl­dy qaq jarǵan nebir ataqty bıler ótken. Olardyń el aýzynda ańyz­ǵa aınalǵan asqan bıliginen qa­zaqta «Ádil bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen maqal qalǵan. Qazaq halqy bas­qa túsken jańa nızam atalǵan zań­ǵa, bodandyqqa kónip, otarlyq saıa­sattyń astynda qalǵan kezde ádil bılerdiń zamany kelmeske ketken bolatyn. Abaıdyń «Bolys boldym minekı» atty áleýmettik lırıkasy osy mezetti dál sıpattap bergen. Muhtar Áýezov osy romanda Abaı men Sámenniń arasyndaǵy dıalog arqyly ony bylaısha kórsetken:

«– Bilem, meni siz bolsańyz saılamas edińiz, biraq el saılaǵan.

– Seni el emes, malyń, parań saılaǵan.

– Ony da maǵan kóp kórgen ekensiz ǵoı?

– Tatymsyzǵa tıgen bolystyq ta, qor bolǵan bolystyq.

– Jaraıdy, tartysyp kórer­miz. Tatyǵan-tatymaǵandy erteńgi saılaý kórseter! Tek sol jerden kezdesip baǵyńyz! – dedi».

Abaı bılik qurýda óziniń kemel adam, ıgi kisilik ıdealyn – ádiletti qoǵamdy ańsaýshylyq qasıetin júzege asyrǵanyn Muhtar Áýezov meılinshe tolyǵymen qamtıdy. Bul romanda ol Keńes dáýiriniń ıdeologııasynan shyǵa almaı, eger oǵan qarsy bolsa, onda Abaı týraly epopeıasy jaryq kór­meı­tinin bilgendikten, baı men ke­deıdiń arajigin bólip, Keńes ıdeo­logııasynyń basty kóziri tap jaý­laryn qoldan jasaýǵa kón­gen sııaqty. Qunanbaıdyń oz­byr­lyǵyn, baı men kedeıdiń ara­syn, Shubar degen esimmen Shá­ká­rimdi Abaıǵa dushpan, aıar etip kór­setýi, Orazbaı, Sámen sııaqty shon­jarlardyń beınesin tym ja­ǵymsyz, zorlyqshyl qylyp kór­setýi sondyqtan edi. «Orazbaı men Sámen sııazda, ózderi jeńilgen ókimdi estip, Abaıdyń tusynan qıys óte berip, oǵan bir kiná sóz tastamaq bolyp edi. Orazbaı Abaı­ǵa túksıe qarap, sál toqtaı berip sol sózin aıtty:

– Abaı, qaıda jetersiń, qanshaǵa deıin bararsyń, bilmeımin, áıteýir bir úlken pálege ketip barasyń! Sonyńdy ǵana esińe salamyn! – dedi».

Munyń sońy Kóshbıkede dush­­pan­dary Abaıdy soqqyǵa jy­­ǵýymen, onyń zor kúızeliske ushy­­raýymen tynǵany aıan. Abaı tý­ǵan eli tutas artta, qorshylyqta qal­­ǵanyn moıyndaýǵa májbúr bolyp, sher tókti.

Abaıdyń bolystyǵy týraly qazirgi iri abaıtanýshy ǵalym, ja­zýshy Tursyn Jurtbaı bylaı kórsetken: «Sonymen, Abaıdyń ómirlik shuǵyldanǵan kásibi – bı­lik, sonyń ishinde bolystyqtan tys­qary mindeti – kádimgi dala bıi edi. Árıne, ádil bı boldy. Dala­nyń dástúri men zańyn Abaıdan artyq biletin jáne ony taldap ketken adam az». Bılikke bel she­she aralasý, saılaýǵa túsý, bılik tut­qasyn ustaý óneri Abaıǵa óz ákesi Qunanbaıdan daryǵan. Bala­syn jasynan el arasyndaǵy daý-sharǵa aralastyryp, bılik tetigin bilýge baýlyǵan áý basta óz ákesi bolatyn. Qunanbaı aǵa sultan bolǵan soń el basqarýǵa kóshti, bu­rynǵydaı tek bir rýdyń kósemi emes, bir eldi bıleıtin bas­shysyna aınaldy. О́ıtkeni sol za­mandaǵy qazaq ómiri tutasy­men dala zańyna baǵynýdan, jer daýy, jesir daýyn sheshý, urlyq-qarlyqty tyıý, barymta-syrymtadan týyn­daıtyn aryzdardy rýlar arasynda, aǵaıyn arasynda rettep oty­rýǵa saıatyn. Qazaq halqynyń ózindik qalyptasqan el basqarý júıesin aq patsha bılegen Reseı ımperııasynyń qazaq dalasyn ýysyna alyp, tutastaı erik-kúshin bıleýge, barsha baılyǵyn tonaýǵa baǵyttalǵan jańa nızam zańy – ózderi buratana sanaǵan halyqty basqarý erejesi buzyp jiberdi. Abaıdyń osy júıege ishteı nara­zylyǵy, kúreskerlik rýhy, shynaıy qarsy shyǵýy áleýmet­tik-satı­ralyq poezııasynda kórinis tap­ty. «Qalyń elim, qazaǵym, qaı­ran jurtym» atty óleńi el­dik jaǵ­daıdyń ýshyǵyp turǵany­nan, túbi qalaı bolar degen aýyr ­ýaıymnan týǵan bolatyn. Bolystyqqa ta­lastyń zalaly, barymtashylyq tyıylmaı údep turǵany da osy óleńde kórsetilgen.

О́zimdiki deı almaı óz malyńdy,

Kúndiz kúlkiń buzyldy,

túnde – uıqyń.

Biriniń malyn biri shaýyp áke­tetin barymta sol kezdegi qazaq hal­qyn sharpyǵan qysastyq jáne kek qaıtarý quralyna aınaldy, al kedeıshilik, kásipsizdik ony keı jurttyń kúnkóris qamyna aınaldyryp tastady.

Bas-basyna bı bolǵan

óńkeı qıqym,

Minekı, buzǵan joq pa

eldiń sıqyn?

Abaı saılaýǵa talasqan aǵa­ıyndaryn, ózge rýdyń atqaminer pysyqtaryn kóp kórdi. Olardyń ishinde aqyl-parasatymen, adal­dyǵymen, elge janashyr peıilimen túsip otyrǵandar joq. Usaq-túıek, shyn máninde qalyń elge bas bo­lýǵa, tulǵa bolýǵa jaramaıtyn qý, py­syqtardyń aram pıǵyl, jek­suryn is-áreketin kórip nalydy.

Patsha ókimetiniń 1868 jylǵy reformasy, qazaq halqyn ult­tyq tamyrynan ajyratýǵa negiz sal­ǵan, dala demokratııasy qanǵa sińgen eldik ıgi dástúrin túbirimen qopara buzyp, salt-sanasyna syna túsirgen áskerı-otarshylyq reforma boldy. Bul ákimshilik júıe men saılaý tártibin ózgertken jańa ereje bılik tutqasyn usta­ǵan oıaz, bolys sııaqty jer­gi­likti basqarýshy júıeniń qyz­met­shilerin, ákimqaralardyń ók­tem­digin kúsheıe tústi. Áýeli 1822 jyly qazaqtyń eski bıleý júıesi handyq bılikti joıǵan bolatyn. Araǵa 40 jyl salyp orys otar­shylyǵy onyń ornynda qalǵan sul­tandyq bılikti joıdy. Handyq bı­lik joıylǵan soń qazaqtyń soń­ǵy hany Abylaıdyń nemeresi Kenesary sultan bastaǵan ult-azattyq kóterilis on jylǵa sozylyp, aqyry ımperııanyń aranyna tutylyp, onyń jymysqy aıla-tásilinen jeńilis tapty.

Abaı orystyń ulyǵy men oıazyna baǵynyshty baıǵus qazaqty otarshylyq shyrmaýy myqtap basqanyn osy óleń arqyly tereń astarlaıdy. О́z bıligi ózinde joq músápir eldiń áleýmettik kúıi oń­basyn bilgen soń, júregi qan jylap aıtqany bolar.

Birlik joq, bereke joq,

shyn peıil joq,

Sapyryldy baılyǵyń,

baqqan jylqyń.

Basta mı, qolda malǵa

talas qylǵan,

Kúsh synasqan kúndestik

buzdy-aý shyrqyn.

Kileń shenqumar, mansap­qu­marlar básekege urynyp, shar salyp, saılaýǵa túsemin dep ja­nyqqan «partııashyl» top beker­ge malyn shashty, ákimshilik laýa­zym­ǵa talasyp, qarsylasynan asyp túspekke jasaǵan satqyn­dyq, eki­júzdilik minezderimen kóz­­ge urdy. Qazaq tiline «par­tııa» de­gen sóz osy ýaqytta endi. Orys ulyq­­tarynyń, tilmashtardyń sum­dyq paraqorlyǵyn kórgen qyr qazaqtary bolystyqqa bir saılanyp ketse, shyǵarǵan shyǵynyn, ketken malyn eselep qaıtaryp alamyn dep jantalasty. Osynyń bárin kózimen kórip, kóńil tarazysyna ólshep otyrǵan Abaı munyń túbi qarańǵy halyqty áb­den buzyp, kúnkóris úshin ja­man­dyqtan ta­ıynbaıtyn ımansyz tobyrǵa ­aınaldyryp tynatyn ónbes, ­baıansyz tirlik ekenin uqty.

Tobyqtynyń óz ishindegi aǵa­ıyn arasyndaǵy kúndestik, ala­ýyzdyq keselderi bir sheti bo­lys­tyq saılaýǵa qatysty órshi­ge­nin Muhtar Áýezov tolyq sýret­tep berdi. Atqaminerlerdiń ózara qyrqysy qaıran eldi jik-jikke bólip, qutyn qashyrdy, ju­tatyp, júdetti. Buryn-sońdy bol­maǵan, ıisi qazaqqa jat, aryz ja­zyp, ıtjekkenge aıdatý trage­dııasy da qazaq dalasynda osy 1868 jylǵy reformadan soń bastalyp, beleń aldy. Abaıdyń «Qalyń elim, qa­zaǵym, qaıran jur­tym» atty óle­ńi otarlanǵan ha­lyqtyń trage­dııa­syn ashyp qana qoımaıdy, onyń basqarý, bılik júıesin qo­sa áshkereleıdi. О́z taǵdyryna ózi qoly jetpeıtin halyq – dúnıede­gi eń sorly halyq. Semeı oıazy­nyń qazaǵy bastan keshken kep bar­sha qazaq dalasyna tán qubylys bo­latyn. Reseı ım­perııasy­nyń áskerı qamal-beki­nisteri birtin­dep qalaǵa aınala bas­taǵan kezeń kúsheıgende 1905 jyl­ǵy tóńkeris kelip jetti. Bul jańa ózgeristerge, basqa dáýirge ulasty.

Ásem EREJEQYZY,

Abaı akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri