Is-shara shıelenis núktelerinde derekti kıno túsirý taqyrybynan bastaldy. Atalǵan bólimde áskerı korrespondent, prodıýser, rejısser Shahıda Týlıaganova spıker boldy.
«Derekti fılmderge qatysty barlyq nárse, ásirese osyndaı jerlerge ózińizdiń ne úshin bara jatqanyńyzdy bilý óte mańyzdy. Qazir, meniń oıymsha, derekti fılm túsirýshilerge ol jerde jumys isteý áli erte, óıtkeni eshteńe áli anyq emes. Bári bir mezette ózgerdi. Iаǵnı, buryn aqparat mınıstrligi boldy, elshilikter jumys istedi, vızalar berdi, akkredıtasııalar berildi, bári durys boldy. Al qazir kimge júginý kerek ekendigi belgisiz. Másele mynada, kóptegen jýrnalıster, halyqaralyq jobalar boıynsha jergilikti telearnalarǵa jumys istegen áriptesterimiz qazir astyrtyn jumys isteýde nemese elden ketti. Iаǵnı, jergilikti prodıýserler qalmady. Bul - óte úlken másele. Eger siz bireýdi tapsańyz da jáne bireý sizben jumys istese de, siz fılmdi túsirip bolǵan soń ketip qalsańyz ol adam qamaýǵa alynbaıdy nemese ony óltirmeıdi deýge eshqandaı kepildik joq», dep aıtty Shahıda Týlıaganova.
Ol óńirlik qaqtyǵystar aýmaǵynda jumys isteý barysynda túsirilim prosesin uıymdastyrýǵa erekshe nazar aýdarý kerek dep sanaıdy.
«Barý, barmaýdy sheshpes buryn, aldymen barlyq táýekelderdi oılastyryp, jaǵdaıdy durys tekserip, dál siz jumys isteıtin aýdanda kim jaýapty ekenin anyqtaýyńyz kerek. Jáne mindetti túrde evakýasııa jospary bolýy kerek, óıtkeni qalaı der kezinde jáne durys qashý kerektigin árqashan bilýińiz kerek. Áıtpese, fılm túsirýdiń ornyna, oqıǵa siz týraly bolýy múmkin, al bul jýrnalısterge, derekti fılm túsirýshiler retinde bizderge qajet emes», dep pikir bildirdi rejısser.
Rejısser, jazýshy jáne derekti fılmder men teledıdar baǵdarlamalarynyń operatory Brent Haffman da Aýǵanstan aýmaǵynda jumys istedi, onyń tarıhy týraly 2014 jyly «Mes Aınakty qutqarý» fılmi jaryq kórdi. Kartına Aýǵanstandaǵy 5000 jyl boıy saqtalyp kelgen eskertkishti sózsiz buzýdan qutqarýǵa tyrysyp jatqan arheolog týraly baıandaıdy. Kıno kóptegen halyqaralyq syılyqtarǵa ıe boldy.
«Marapattar siz damytyp jatqan taqyryp týraly habaryńyzdy nyǵaıtýǵa kómektesedi. Bul fılmdi Netflix te, Al Jazeera da qoldady, óıtkeni osy syılyqtardyń arqasynda bedeldilik artty. О́kinishke qaraı, bizdiń qoǵam osylaı jumys isteıdi. Iıa, derekti fılmderdi túsirý arqyly paıda tabýǵa bolady. Men negizinen áleýmettik ádiletsizdik, adam quqyqtary týraly túsiremin. Fılmderden tapqan tabysym kóbinese óz jobalaryma, taqyryptaryma jaratylady. Al «Mes Aınakty qutqarý» fılminen túsken paıdany batyrlarǵa arheologııalyq jabdyqtar alýǵa, olardyń qajettilikterin óteýge berdim», dedi amerıkalyq rejısser.
Qazaqstandyq naryq týraly aıta kele, derekti fılmderdiń avtory Maııa Bekbaeva qazirgi ýaqytta salanyń jaı-kúıine kózqarasyn bildirdi.
«Eger problemalar týraly aıtatyn bolsaq, birinshiden, osy taqyrypta qyzyqty ári túsinikti etip habar taratatyn spıkerlerdiń sany jetkiliksiz. Bul taǵy arhıvterdiń búgingi kúnge deıin jabyqtyǵy, qujattarǵa qol jetkizý qıyndyǵy. Úshinshi másele, árıne, qarjylandyrý. Mádenı-tanymdyq kontent mýzykalyq, oıyn-saýyq shoýlarmen jáne serıaldarmen salystyrǵanda reıtıngti qamtamasyz ete almaıdy jáne sáıkesinshe mundaı kontentke qarajat az bólinedi. Iаǵnı, derekti fılm óndirisi óndirýshiler úshin kórkem fılmderge qaraǵanda tartymdy emes. Eger kórkem kıno Qazaqstanda qazir naǵyz býmdy bastan keshirip jatsa, kim sapaly túsiredi, kim sapasyz túsiredi bul basqa másele, al derekti fılmmen tek sanaýly adam ǵana aınalysady, dep málimdedi Maııa Bekbaeva.
Bul kózqarasty «Qyrǵyzfılm» ulttyq kınostýdııasynyń dırektory Aqjolta Bekbolotov ta qoldap, derekti fılmder kınoteatrlarda kórsetilmeıtinine, sondyqtan olar túsirýshilerge qarjy ákelmeıtinine nazar aýdardy.
«Kıno Mádenıet salasynyń bir bóligi retinde mindetti memlekettik qoldaýdy qajet etedi. Ol tek ishki emes, eldiń qajettilikterine de negizdelýi kerek. Eger bizge halyqaralyq jetistikter qajet bolsa, onda memleket qoldaýy kerek. Shyn máninde, memleket ózine qajet sapaly ıdeologııalyq Taýarlar úshin aqy tóleýi kerek. Memlekettik tapsyrys júıesi – bul óte durys ıdeıa, ol daryndy adamdardy qoldaýǵa tıis. Qazir memlekettik tapsyrys belgili bir nysanda qoldanylady. Tek jaǵdaıdy birshama túzetý kerek. Memleketten memlekettik ıdeologııany qalyptastyrý talap etiledi», dedi rejısser.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstriniń keńesshisi Rashıd Súleımenovtyń pikirinshe, «ıdeologııa» sózin kontent óndirýshiler jıi teris túsindiredi. Elde senzýra bar degen stereotıptik pikir qalyptastyrady. Rejısser memlekettik tapsyrys boıynsha shyǵarylatyn ónimniń nysany men mazmunyna da júgindi.
«Bizdiń derekti fılmderde qalyptastyrýdan góri aqparattandyrady. Men barlyǵy týraly aıtpaımyn, biraq bul jıi kezdesip jatady. Nátıjesinde, derekti fılmder túrinde azdy-kópti beıne tizbegine arnalǵan uzynnan-uzaq jazylǵan mátinderdi kóremiz. Muny qanshalyqty derekti fılm dep ataýǵa bolady - úlken suraq. Bizdiń derekti fılmimizdi kórkem fılmmen baılanystyratyn nárse – ol qandaı da bir oıdyń bolýy, belgili bir avtorlyq messedj, tarıhta shıfrlanǵan, dramalyq nysany bar habarlama. Kilt sóz – shıfrlanǵan, ıaǵnı emosııalarǵa, tájirıbege, osy oqıǵanyń ózegine negizdelgen», dedi Rashıd Súleımenov.
Derekti kıno rejısseri Dmıtrıı Bogomolov derekti kıno salasynyń damýy BAQ damýymen tyǵyz baılanysty dep sanaıdy. Bul ózara is-qımyl derekti kınonyń pozısııasy men janryn jáne otandyq medıanyń kontenttik bóligin kúsheıtedi.
«Biz barlyǵymyz stress pen qysym aqparattyq, aýqymdy bolyp tabylatyn dáýirde ómir súrip jatyrmyz – biz ınternetke kirip, Netflix serııaldaryn kóremiz. Jáne bul til, bizdiń memlekettik telearnalar qalasa da, qalamasa da meńgerýge jáne osy turǵyda ómir súrýge týra keledi. Árıne, bul óndiriske qarjylyq júktemeniń artýyna alyp keledi. Telearnalar shyǵyndanýǵa májbúr bolady. Biraq, bul jerdegi mańyzdy faktor – derekti kıno naryǵy artyp, satýǵa múmkindik paıda bolýda. Formattardy saqtaý mańyzdy. Muny enjar emes etip jasaıyq. Sóıleıtin bas, sál kadrdan tys daýys, qandaı da bir hronıka – bul derekti kıno emes. Derekti fılm - bul joǵary tujyrymdama, ózekti jáne qoǵamnyń jan aıqaıyna sáıkes keletin ıdeıa, ony sheshý qajet, onda negizgi máseleni sheshe alatyn kóptegen qyrlary bar», dep Dmıtrıı Bogomolov óz sózin aıaqtady.
