Izgi nıettiń oıanýyna adam sanasyndaǵy sáýleli oılar sebepshi bolady, olardyń júzege asýy jolynda tynymsyz qareket, eńbek, tabandylyq sheshýshi ról atqarady. Olaı deýge sebep: uly aǵartýshy – pedagog tyndyrǵan qyrýar eńbek, rııasyz qyzmet uly tulǵanyń izgi nıetinen bastaý alyp, tamyryn tereńge jaıǵanyn moıyndaýymyz. Al izgi nıettiń oıanýyna, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, adamgershilik qasıetter, ıgi maqsat, mindetter, eń bastysy adam balasyna qyzmet etý muraty túrtki bolmaq. Sóz basyn osylaısha órbitýdegi maqsatymyz – oqyrman qaýymǵa Y.Altynsarınniń adamı bolmysyn ashyp kórsetýge umtylý. Ári sanany serpiltip, rýhanı jańǵyrýda dara tulǵalar taǵylymynan nár alyp, ónege tutýdyń mańyzyn atap kórsetý bolmaq.
Qazirgi kezeńniń kórnekti ybyraıtanýshysy, Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory Serikbaı Ospanuly «Sónbes shyraq» kitabynda uly tulǵaǵa tán qasıetterdi barynsha tolyq baıandap, Ybyraıdyń zamandastarynyń, shákirtteriniń, zertteýshilerdiń sózderimen nanymdy dáıektep, jan-jaqty ashyp bergen.Ásirese, Ybyraıdyń kózin kórgen, qyzmet barysynda onymen birneshe márte kezdesip, jaqyn tanyǵan zamandastarynyń estelikterinen dáıekter keltirýi oqyrmandy eliteri haq. Máselen, ol RSFSR-diń pedagogıka tarıhy men teorııasy ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri bolǵan, Y.Altynsarın týraly estelik qaldyrǵan A.F.Efırovtiń: «Ol (Altynsarın) nurly aqyl, jyly júrek, kópqyrly daryn ıesi boldy. Balǵyn shaǵynan bastap-aq bar kúsh-jigerin, qajyr-qaıratyn týǵan halqyna qyzmet etýge arnady» degen sózderin keltirip, Ybyraı óz boıyndaǵy izgi qasıetterin ultyna qyzmet etýge arnaǵanyn ańǵartady. Serikbaı Ospanuly zerdelegen taqyrypty jańǵyrta otyryp, Ybyraı babamyzdyń daralanyp, adam sengisiz keń aýqymdy qyzmet atqarýynyń bir ushy onyń osy adamgershilik qyrynyń qalyńdyǵynda jatqandyǵynda bolar dep paıymdaımyz. Altynsarın murasyna, ony zertteýshilerdiń jazǵandaryna úńile otyryp, adam balasynyń boıyndaǵy izgi qasıetterdiń moldyǵy onyń qolǵa alǵan isin de ilgeriletip, alǵa bastyra beretinine kóz jetkizý qıyn emes sekildi. Aqyl-oımen rettelip otyratyn adamı qasıetter adamzatqa qyzmet etýge baǵyttalyp, ózine de, ózgelerge de paıdasyn tıgize beretini tájirıbede dáleldengen.
Ybyraı babamyzdyń bolmysyn tanı túsý úshin, ózimizshe izdenip, keıipkerimizdi keıipteıtin tyń aqparat tabýdy kózdedik. Akademık, belgili ádebıettanýshy Qajym Jumalıev kezinde uly aǵartýshy týraly izdenip, kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan eken. Ǵalymnyń: «Ybyraı Altynsarınniń óz halqyn oqýǵa, ónerge úndeýi, nadandyqqa, zulymdyqqa qarsy shyǵýy, sol kezdegi áleýmet ómirindegi teńsizdiktiń betin ashyp, ómir shyndyǵyn kórsetýi, jastardy jaqsylyqqa, adamgershilikke tárbıeleýi onyń shyǵarmashylyǵynyń halyqtyq jaǵy desek, ózi qazaqtyń erjetken proza janrynyń jáne balalar ádebıetiniń eń alǵashqy negizin salýshy boldy» degen bir aýyz sózinen Ybyraıdyń adamzat balasynyń ıgiligi úshin qyzmet etken arda tulǵa ekenine taǵy bir márte kóz jetkizesiń. Al adamzatqa qyzmet etýdiń bastaýy adam boıyndaǵy aqyl-oıdyń ozyqtyǵy men izgi qasıetterderdiń moldyǵynda ekenine ılanasyń.
Tula boıy tunǵan ónege derlik Ybyraı babamyz tek óz shyǵarmalary arqyly ǵana emes, jeke basyna tán qasıetterimen de kim-kimdi bolsyn baýrap alady. Taý tulǵany qaı zamanda da alasartpaı, kerisinshe, asqaqtatyp turǵan onyń ózindik bolmysyndaǵy kishipeıildilik, qarapaıymdylyq, sypaıylyq der edik. Halyq úshin, dúıim el úshin adam nanǵysyz qyrýar isti bir ózi atqara júrse de, bir qalyptan aýytqymaı, eshkimge mindetsimeı, jasy úlkenge de, kishige de, laýazymy joǵaryǵa da, qarapaıym jandarǵa da birdeı qarap, adamı qarym-qatynastyń zor úlgisin kórsetti. Sózimiz dáıekti bolýy úshin, aldymen Ybyraımen etene aralasqan zamandastarynyń estelikterine úńilip kóreıik. Adamgershilik tek jeke adamdarmen, áriptestermen qarym-qatynasta ǵana emes, ómirdiń san túrli joldarynda da aıqyndala túsedi.
Uly pedagogtiń jany taza, kóńili darhan, jany jomart adam bolǵanyn aıǵaqtaıtyn kýágerler sózderin keltirelik. Áriptesi F.D.Sokolov ınspektor Altynsarın týraly: «Aldyna qaı kezde qandaı jumyspen barsań da, ol kisi shynaıy tilektes bolyp, aqyl-keńesin ne kómegin aıamaıtyn. Qazaq halqy ony asa qurmet tutatyn... Onyń esigi jurttyń bárine árdaıym ashyq turatyn, qıynshylyq kezeńdegi aqyl-keńesin bylaı qoıǵanda, ol joqshylyqqa ushyraǵan qazaqtarǵa qaryzǵa aqsha beretin, ol úshin keıin ósim talap etpeıtin, kóp jaǵdaıda qaryzyn da qaıtaryp almaıtyn. Orys qonystanýshylary da ony meıirimdi ári adal adam dep biletin» dep jazsa, uly ustazdyń shákirti ári izbasary Ǵabdolǵalı Balǵynbaev tálimgeri týrasynda: «...Ol qashanda kishipeıildilik, qarapaıymdylyq tanytatyn, oǵan jurt ártúrli tilek-ótinishtermen aǵylyp kelip jatatyn. Ybyraı ótinish bildirýshilermen jyly sóılesip, múmkin bolǵanynsha aryzdaryn oryndaýǵa umtylatyn» dep, onyń parasattylyǵyn, adamdarmen jyly qarym-qatynasyn ashyp kórsetedi. Áriptesi A.A.Mozohın basshysynyń muǵalimderge shynaıy janashyrlyq tanytyp, qamqorshy bola bilgendigin myna bir sózderimen ańǵartady: «Inspektorymyz nebári 18 kúnniń ishinde mebel, oqýlyqtar, kórnekilikter, ne kerek, bastaýysh mektepke qajetti dúnıeniń bárin ákelip úlgerdi. Meni de umyt qaldyrǵan joq: kereýet, matras, jastyq, ydys-aıaq jáne t.b. usaq-túıek zattardy jetkizip ketti».
Ybyraı júreginiń jylylyǵy, janynyń náziktigi, meıiriminiń moldyǵy onyń hattarynan da aıqyn ańǵarylady. Hat ıesiniń sóz qoldanysy adam sezimine qozǵaý salyp, júregin eljiretedi. Ol óz hattaryn «Asa qaıyrymdy», «Asa marhabatty», «Uly mártebeli, marhabatty dosym», «Shapaǵatty tórem» sózderimen bastap, «Sizdi asa qadirleıtin jáne Sizge shyn berilgen Y.Altynsarın», «Sizdi asa qadirleıtin», «Shyn júregimen syılaıtyn», «Sizdiń adal qyzmetshińiz» sekildi jyly sózdermen aıaqtap otyrǵan. Netken sypaıylyq, joǵary mádenıettilik deseńizshi?!
Adamnyń adamshylyǵy qıyn-qystaý kezeńde aıqyn ańǵarylady. О́mir bolǵan soń, aýyrtpalyq ta salmaǵyn salyp, qoǵamnyń áljýaz bóligin tyǵyryqqa tireıtin kúnder týady.Osyndaıda kimniń kim ekenin halyq tanyp, bilip jatady. Sonaý 1879-1880 jyldary Torǵaıdy ashtyq pen jut jaılaǵany keıbir derekkózderden málim. Mundaı qasiretke jany kúızelgen Altynsarın «Orenbýrgskıı lıstok» gazetine birneshe márte maqala jarııalatqan kórinedi. Ol ózi bas bolyp, Torǵaı oblysy basshylarynyń mundaı qıynshylyqtan ada Qostanaıdan azyq-túlik jetkizýlerin ótinip, kómek berýlerin suraǵan. Tipti kóktem shyǵa ýezd bastyǵy Iаkovlevpen birlesip, kirpishten orys-qazaq ýchılıshesiniń ǵımaratyn turǵyzýǵa jergilikti turǵyndardy jumyldyrǵan, sóıtip olardyń azyn-aýlaq qarajat tabýyna, azyq-túlik satyp alýlaryna septigin tıgizgen. «Shekten tys qymbat bolsa da, turǵyndardyń kúndelikti talshyq etetin Qostanaıdan ákelingen azyq-túlikti satyp alyp, kún kórýine aıtarlyqtaı jaǵdaı jasady», dep eske alady Ǵ.Balǵynbaev. Sondaı-aq keıin Ybyraıdyń bastamasymen Torǵaı ózeninen balyq aýlaý uıymdastyrylady, halyqtyń ál-aýqaty túzele bastaıdy. Bul jóninde ybyraıtanýshy ǵalym Á.Derbisálınniń: «Qazaq qoǵamyna úlken dert, aýyr qasiret ákelgen osy bir qıyn-qystaý jyldarda Ybyraı qazaq halqynyń eń janashyr qamqory boldy» dep jazǵany bar.
Y.Altynsarınniń týǵan halqyna degen qamqorlyǵy, qaıyrymdylyq áreketi, ult múddesin kóksegeni aqtyq demi taýsylǵansha tolastaǵan emes. Ol ózi dúnıeden óter shaǵynda áýletine tıesili 500 desıatına jerdi Qostanaıda ashylmaqshy aýylsharýashylyq mektebine tabystaıdy, bul onyń halyqqa janashyrlyǵyn, ult múddesine adaldyǵyn aıqyn kórsetip tur emes pe?!
Bolmysy bólek Ybyraı babamyzdyń tulǵasy jaıyndaǵy az-kem sózimdi onyń shákirtteriniń: «Altynsarınniń isinen búkil halyqtyń sıpatyn, onyń rýhy men aqylyn, adamgershiligi men minez-qulqyn, tutas alǵanda, onyń barlyq beınesin kóremiz», degen lebizimen túıindegim keledi.
Bıalash SÚIINKINA,
Y.Altynsarın medaliniń ıegeri, ybyraıtanýshy
