Shyǵarmashylyq qorjynynda «Ańshy bala», «Jańǵaq tal» «Bazarbaevtar» sııaqty tanymal týyndylary bar Erlan Nurmuhambetovtiń jańa kartınasynyń da osal bolmaıtyny qatysqan akterlerdiń quramynan baıqalǵan. Basty rólde Kann festıvalin dúbirletken Samal Eslıamova, Dýlyǵa Aqmolda, Gúlshat Tutova jáne óz elinde 30-dan asa fılmge túsip, tórt birdeı iri júldege ıe bolǵan japon akteri Mıraı Morııama sııaqty áıgili ártisterdiń shoǵyry kóringen fılm vestern janrynda túsirilgen. E.Nurmuhambetov pen Tokyo New Cinema kompanııasynyń ókili, japon rejısseri Lıza Takebanyń birlesken týyndysynyń basty ereksheligi de osy.
Tirshiligi tórt túlikpen bite qaınasqan qazaqqa barymtashylyq, mal urlyǵy taqyryby jaqsy tanys bolǵanymen, mundaı mazmundaǵy dúnıe ózge eldiń kórermenine tym tańsyq. «Jabaıy Batysty» áldeqashan baǵyndyryp bolǵan shytyrman oqıǵaly vestern bizdiń kınomyzdyń kenjeleý damyǵan janryna jatady. Degenmen dalanyń biregeı turmys daǵdysy sanalǵan qylmystyq oqıǵa tizbekteri alǵashqy mınýttardan-aq «alqymnan alady». Shýly qaladan jyraqta, aýyldan da alys, qııandaǵy mekende jylqy baǵyp, mamyrajaı tirshilik keship jatqan jas otbasynyń shyrqy bir-aq kúnde buzylady. Bir úıir jylqysyn kólikke tıep, mal bazaryna satýǵa ákelgen qojaıyn men qasyndaǵy eki serigi qandyqol qaraqshylardyń qolynan mert bolady. Aqshasyn da, jylqysyn da tartyp alyp, jansyz denelerin aıdalaǵa tastap, betin shóp-shalammen jasyryp ketken qylmyskerler iz jasyryp úlgeredi. Ákesinen aıyrylyp, qasirettiń dámin erte tatqan on eki jastaǵy Oljas anasynyń qabaǵyna qarap, qaryndastaryna qamqor bolyp, kishkentaı jaýrynyn qıyndyqqa tósegisi keledi. Fılm oqıǵasyn aldyn ala boljap otyrý múmkin emes, bári tosynnan, aıaqastynan óristep jatady. Osy mezet aýylda beıtanys er adam paıda bolyp, ol Oljasqa erekshe meıirim tanytyp, kómekteskisi keletin nıetin baıqatady.
Jumbaq keıipker paıda bolǵannan bastap fılmde kútpegen ahýal qalyptasyp, ekrannyń óńinde ózgeris baıqalyp, oqıǵany qozǵalysqa keltiretin qýat tynysy sezildi. Bul – Oljastyń ákesi. О́z ákesi. Aýzynan túskendeı, aınymaıdy. Segiz jyl buryn belgisiz sebepterge baılanysty kózden ǵaıyp bolyp, endi ulyn izdep kelip turǵan beti. Qaırat qolynan tastamaıtyn bákisimen jylqy músinin qashap jasaǵanyna qaraǵanda, aǵashtan túıin túıgen sheberdiń ózi. Oljas ta sýret salǵandy jaqsy kóredi. Japon akteri Mıraı Morııamanyń ózge akterlik úlgidegi shymyr mekteptiń sheber ókili ekenin qoıýshy-operatordyń tas-túıin talanty tipti shegendeı túsedi. Almaty oblysynyń Jońǵar Alataýy boıynda ıyqtasa sozylǵan silemder etegindegi tańdaı qaǵarlyq sulý tabıǵat kórinisteri Azız Jambakıevtiń sapaly operatorlyq jumysynda mýzykamen úılesim taýyp, tyńǵylyqty sheshimin tapqan. Beline tapansha baılap, jelmen jarysqan júırikpen erkin dalada kósile shaýyp, atys-shabystyń ortasynda júrmese, munyń nesi vestern? Rejısserdiń aıtýynsha, jankeshti Mıraı Morııama osy róli úshin qazaqtardyń tarıhymen tanysyp, qazaq tilin meńgerip, atqa minýdi úırenip, muqııat ázirlengen.
Rasynda, tabıǵat qana emes, munda tutas fılmniń ózi «tilsiz», kóp sóz joq. Rejısserler mátinnen sanaly túrde bas tartyp, dybys pen kóriniske, obrazǵa basymdyq berýdi murat tutqany baıqalady. Keıipkerler oqta-tekte sóılegendeı bolsa, qysqa ǵana til qatysady. Solaı bolǵanymen, bul únsizdikte jan bar, terbelis bar ol adamdy tońdyryp, muzdatady, tolqytyp, oılandyrady, biraq esh jalyqtyrmaıdy. Durys-aq. Bári durys. Alaıda «Oljas, bar uıyqta», «Oljas, jat», «Oljas, kel» degen sııaqty salmaǵy da, máni de joq jaýapsyz sózder fılmniń qunyn túsirmese, arttyryp turǵan joq. Shuraıly til, shýaqty sózdiń qazaq kınosynan áldeqashan «sánnen» shyǵyp qalǵany belgili, sol sebepti rejısser kópsózdilikten maqsatty túrde boıyn aýlaq salsyn, meıli, fılmdi dybys pen obrazǵa ǵana qurǵysy kelsin, meıli myń sózdiń ornyna basty róldegi Samal Eslıamovanyń tazalyq tunǵan beıkúná kózderi sóılep, bárin búkpesiz aıtyp tursyn, túgelin túsinip, qabyldaýǵa tyrysaıyq, biraq bir otbasynyń basyna túsken qasiretti beıneleıtindeı keıipkerlerdiń aýzynda mazmuny bar durys dıalogtiń bolmaǵanyna kelisý esh múmkin emes.
Fılm 2000 jylǵy oqıǵany baıandaýdan bastalady. Uzynqulaqtan estip-biletin arǵy ýaqyt emes, taýqymeti umytyla qoımaǵan aýmaly-tókpeli aýyr daǵdarys kezeńi keshegideı kóz aldyda. Oqıǵa, sol kezeńniń shyndyǵy qaz-qalpynda kórinis tabady. Fılmniń ssenarııin jazǵan prodıýser Benýa Lelevre: «Men bul fılmdi óte qyzyqty boldy dep sanaımyn. Bul naǵyz kórýge turatyn kıno. Biz munda Ortalyq Azııaǵa kózqarasty baıqaımyz, bul shynynda da vestern, biraq Shyǵys vesterni. Osyndaı mádenıet jaǵynan ártúrli janrdyń astarynda naǵyz shyǵarmashylyq baılyq búrkemelenip jatady. Osynysymen de maǵan unaıdy», degen eken fılm týraly.
«Ýaqyt joldarynda» qysqa da bolsa, qorqaýlar qolynan qaza tapqan Dýlyǵa Aqmolda oınaǵan ról mańyzdylyǵymen este qalady. Atpaldaı azamat baqılyq boldy. Bir otbasy tireginen, asyraýshysynan aıyryldy, asqar taýy qulady. Balalar ákesiz jetim qaldy. Biraq qara-qurasy qalyń bolsa da, kisisi ólgen qaraly úıdiń aldy tym-tyrys. Joqtap jatqan tiri jan tabylsashy. Marqumnyń áıeliniń kózinde bir tamshy jas joq. Eri ólgen áıelge uqsamaıdy. Júzinde qaıǵynyń taby, qobaljý belgisi joq, bedireıe qaraıdy. Jas kelinshek qasiretten qyńbaı tur, onyń túrindegi bezbúırektik pen nemquraıdylyq eriksiz seskendirdi.
Jerleý rásimi, joqtaý salty – yqylym zamannan kele jatqan, qazaq mádenıeti men tanymynan aıryqsha oryn alatyn qymbat ta qundy turmystyq dástúr. Dástúrdiń tolyq kórinis tabýy mindet emes, bálkim japon tarapynyń da yqpaly bolýy múmkin, biraq kınonyń basqa jaýapkershiligin bylaı ysyryp qoıǵanda, onyń, eń aldymen, ıdeologııalyq qural ekeni esten shyqpasa kerek edi. Atadan balaǵa mıras bolyp, ǵasyrlar boıy bir sheti búlinbegen, bir qaǵıdasy qısaımaǵan kıeli saltymyz bir fılmde nege dál osylaı ózgeriske ushyraýǵa tıis? Bolashaqta tap osy saryndas taǵy da tórt fılm túsirilse, qazaqtyń turmystyq dástúrlerimen birjola qosh aıtysatyn kún de alys emes kórindi. Jan-jaqtan jat aǵymdar antalap, jastardy toryna tobymen túsirip, din máselesi qoǵamnyń jandy jarasyna aınalǵan almaǵaıyp kezeńde, ıdeologııanyń ózi otqa maı quıǵandaı dástúrdi osylaı dáriptegenin esh aqylǵa syıdyra almaı dal boldyq.
Shıryǵyp otyr edik, fılm aıaqtala sala, ishke syımaı, shermende etken saýalymyzdy Erlan Nurmuhambetovke tótesinen qoıdyq. «Biz buǵan shyndyq retinde, dástúr retinde qaraıtyn bolsaq, fılmniń maqsaty ashylmaıdy. Shyndyqtan qashyp ta ketkimiz kelmedi, taza realızmdi kórsetý de maqsat bolǵan joq, biz osy eki aralyqtan obraz ben dybysty aralastyryp, azdap oı qosyp, taza realızmnen qaıtýdy murat tuttyq». Avtordyń oıymen talasymyz joq, biraq bul suraq bizdi ǵana emes, basqa ult ókilin de mazalaǵan eken, qoıǵan saýaly bizdiń pikirimizben saryndas shyqty. «Buryn Qazaqstanda bolmaǵan edim, birinshi ret kelýim. Qazaqstan, qazaq halqy týraly múlde túsinigim joq. Onyń mádenıetinen, dástúrinen habarsyzbyn. Biraq fılmdi kórip otyryp, bas keıipkerdiń kúıeýi ólip jatqanda, bala ákesinen aıyrylyp jatqanda ekeýiniń jylamaǵanyn, qaıǵyrmaǵanyn túsine almadym. Sonda qazaqtar jaqyn adamy ólgende jylamaı ma?» Ata saltymyzdan habary joq alystan kelgen qonaqtyń fılm arqyly qazaq halqy týraly topshylaǵan alǵashqy oıy osy. Fılm Qazaqstan prokatyna shyqpaı jatyp, shet jurttyń birtalaı qalasyn aralap keldi. Alda áli de álemdik kınokeńistikte samǵaımyn degen nıeti bar bolar. Kıno – ult týraly uǵym qalyptastyratyn óner, sonda shet jurttyń kórermenderi qazaq ulty, onyń dástúr-mádenıeti týraly qandaı oı túıip, nendeı paıym jasamaq?
Kórermen ár jańa shyqqan qazaq kınosynan jańalyq kútedi. Árıne, «endi tabysqan áke men bala qarym-qatynasy qalaı órister eken?» dep olardyń baqytty bolatynyna senip otyrǵanda, Qaırattyń da qaraqshylar qolynan qaza tapqany ókinishti. Biraq fılmniń úlken jetistigi – kórermenge úmit qaldyrǵany. Ýaqyt jolynan súrinbegen Oljas talantty sýretshi bolyp tanyldy. О́z ómiriniń sýretshisi. Bir otbasynyń oqıǵasy arqyly tutas taǵdyr dramasy oınaldy. Bul oraıda belgili sýretshi Ǵanı Myrzashevtiń kartınalary paıdalanǵan fılm fınaly tek bıik baǵaǵa laıyq. Kishkentaı Oljastyń rólin úlken jaýapkershilikpen oryndap shyqqan Mádı Minaıdarovqa ata-anasy bolyp birge túsken juldyzdy akterlerdiń jolyn tiledik. «Taýqymetpen jekpe-jekke túsken ár adam taǵdyr aldynda tosylyp qalmaı, jolyndaǵy qıyndyǵynyń bárin jetistikke aınaldyra alsa, naǵyz jeńimpaz sol bolmaq». Ekrannan joldanǵan kartına kvıntessensııasymen kelispeske bolmaıdy.
