– Aqmeshit kóne qonysy týraly birazdan beri estip júrdim. 2019 jyly mamyr aıynda jergilikti janashyr Jaqsybaı Seıitqalıevtiń bastaýymen osy jerge arnaıy kelip, barlaý jasaǵan edim. Áıgili Shalqar kóline jaqyn, Ańqaty ózeniniń eski arnasyn jaǵalaı jatqan kóne jurtta júzdegen úıdiń orny anyq baıqalady. Kishigirim qala dese bolarlyq. Osydan bir ǵasyr buryn bul jerde qyzý tirshilik, irgeli el bolǵany kórinip tur. Sonyń ishinde osy mekenge ataýyn bergen kóne meshittiń ornyn da taýyp, belgilep ketken edik, – deıdi arheolog Murat Qalmenov.
Meshit ǵımaratynyń kúıdirgen kirpishten qalanǵany sol kezde-aq boljanǵan. Onyń ústine el aýzynda da kóptegen derek qalǵan. Sonyń biri – bul jerde kerderi rýynyń ataqty haziretteri meken etkeni, áıgili aqyn Ábýbákir Kerderi Boranqululy osy jerde sabaq bergendigi jaıly áńgime. Jazýshy Hamza Esenjanovtyń «Aq Jaıyq» trılogııasynda sóz bolatyn Shalqar boıyndaǵy ataqty din ǵulamalary – Tarjeke áýlıe, onyń balasy Hamıdolla haziret, Ǵubaıdolla ıshan syndy tulǵalar da dál osy óńirdiń perzentteri ǵoı.
Osy Aqmeshit qonysyndaǵy kóne zıratta saqtalǵan arab jazýly 34 qulpytasty osydan birneshe jyl buryn zerttep, mátinin oqyp shyqqan edik. Shynynda da qorymda jerlengen marqumdardyń basym kópshiligi Kerderi rýynyń Janbas, Kótermen, Qultaı, Jabaǵy taıpalarynan bolyp shyqty. Sonyń ishinde Ǵabıdquldyń balasy molda Júsip, Qazan ýálaıaty Ashta aýylynan kelgen Ahmadjan Ismaǵıluly, 1911 jyly 61 jasynda dúnıeden ótken qajy Berke balasy, 1914 jyly 79 jasynda qaıtys bolǵan Serǵalı qajy Taýuly, 1915 jyly 95 jasynda opat bolǵan Arysbaı qajy Jasbaıuly sekildi kisi esimderi kezdesti. Bir aýyldan, shaǵyn qorymnan úsh birdeı qajy qulpytasy tabylýy shynynda da bul jerdiń úlken dinı ortalyq bolǵanyna dálel bolyp tur. О́ıtkeni tóńkeriske deıin qazaq dalasynan qasıetti Mekke-Mádınaǵa zııarat qylýshylar ilýde bireý bolǵany ras qoı. Jazýshy Hamza Esenjanovtyń joǵaryda atalǵan shyǵarmasyndaǵy «...Bul elde bedeldi on eki qajy jáne onnan astam ıshan men maǵzum bar» degen deregi osylaısha shyndyqqa shyǵyp keledi.
El aýzyndaǵy áńgimede osy jerde meshit, medrese bolǵany, dinı bilimi tereń ǵulamalar kóp shyqqany áýelden aıtylatyn. Taqýa-taýazy dindarlar «maqtanysh bolady» dep jurt kózinen jasyryp, oıpań jerge saldyrǵan meshitiniń munarasy talaı jerge kórinip turǵan delinedi. Arheolog Murat Dabyluly qazba jumysy bastalmaı turyp-aq ulýtastardan qııýlastyryp kótergen arka tárizdi qaqpanyń sulbasyn taýyp alǵan bolatyn. Al bıylǵy naqty qazba kezinde meshit ishinen túrli-tústi boıalǵan qysh japsyrmalardyń synyǵyn kóp taýypty. Iаǵnı meshit ishi ádemi órnektelgen, qabyrǵasy qalyń, eńsesi bıik ǵımarat bolǵan. Shıki kirpish pen kúıdirgen qyzyl tasty aralastyra órgen meshit qabyrǵasy eń syrtynan aq tústi kirpishpen qalanypty. Bul jerdiń nelikten «Aqmeshit» atalǵany túsinikti boldy – Alla úıiniń qabyrǵasy appaq bolyp, alystan kóz tartyp turǵan eken.
Zertteýshiler meshit ǵımaratyna jaqyn jerden tas dıirmenniń ornyn tapqan. Sondaı-aq zamanynda aýqattylar paıdalanǵan Kýznesov fabrıkasynan shyqqan farfor synyqtary, qysh ydys qaldyqtary kóptep tabylǵan. О́kinishke qaraı, eldimekennen jyraq, aıdalada jatqan kóne meken memleket qorǵaýyna alynbaǵan. «Qara arheologter», qymbat buıym, qundy jádiger izdegen kezbeler kez kelgen ýaqytta kelip, oıran botqasyn shyǵaryp kete beredi. Olardyń metall izdegish saımandary da, jol talǵamas kólikteri de daıyn. Osyndaı bir toppen bıyl jazda Jaqsybaı Seıitqalıev betpe-bet kelipti.
– Aqmeshittiń ornyn, kóne aýyldyń jurtyn sharlap, ár jerdi túrtkilep júrgen birneshe adamǵa jaqyn kelip, ne izdep júrgenin suradym. Aıdalada jalǵyz júrgen meni olar alǵashynda adam eken dep kózge ilgen joq. Keıin meniń shaqyrýymmen aýyl ákimi, burynǵy polısııa qyzmetkeri kelgen kezde ǵana ózderiniń áldebir ǵylymı uıymǵa qatysy baryn aıtyp, áldebir qujatty kórsetip, bul jerden ketýge asyqty. Keıin bilgenimizdeı, ol uıym Almatyda tirkelgen, Batys Qazaqstan oblysyna qatysy joq mekeme bolyp shyqty, – deıdi Jaqsybaı aǵaı.
Halyq emshisi Jaqsybaı Jıensheuly osy Aqmeshit qorymynyń, bul jerdegi kóne zırattyń qasıetti meken ekenine ımandaı senedi. Keńes ókimetiniń ateıstik saıasaty kezinde de Aqmeshitti zııarat etip kelýshiler az bolmaǵan. Tipti 1930 jyldary bolǵan alapat ashtyq kezinde ajalǵa anyq moıynsunǵan jergilikti halyq osy qorymǵa, kıeli jerge kelip jan tapsyrypty. Búginde tereń ormen qorshalǵan qorymnyń ońtústik betinde qulpytassyz, eshqandaı belgisiz jatqan kóp tómpeshik – sol asharshylyq qurbandary delinedi. Budan buryn da osy qorymǵa zııaratshylardy ertip kelip júrgen Jaqsybaı aǵa byltyr munda kelýshilerge arnap sáýletti túnek úıin salǵan. Kún sáýlesinen qýat alatyn qondyrǵy jaryqpen qamtýǵa, elektr jabdyqtaryn qosýǵa jarap tur. Qabir aınalasyna jas terekter egilip, gúl otyrǵyzylyp, zııaratshylarǵa qajetti ınfraqurylym qalyptasa bastaǵan. Kıeli jerde boı kótergen túnek úıdiń alǵashqy qonaqtary – Aqmeshit qonysyn zertteýshi ǵalymdar men stýdentter bolǵanyna Jaqsylyq aǵa júregi jarylardaı qýanyp júr. Bıylǵy qazba jumysyna da barynsha kómektesip, zertteýshilerdiń keregine jaraýǵa tyrysty. О́ıtkeni týǵan jerdiń tarıhyn túgendeý, qasıetti dalanyń qoınynda jasyrynǵan qupııany ashý – ǵalymnyń da, osy jerdegi qarapaıym adamnyń da boryshy emes pe. Muqaǵalı aqynnyń:
Qazynam bar, qısapsyz shekteledi,
Qyzǵanady bireýler, jek kóredi.
Bermeımin de satpaımyn,
kórsetpeımin –
Alam deseń aldymen zertte meni! –
degenindeı, týǵan jerdiń qupııasyn ashý úshin, syryna tereń boılaý úshin shynaıy sezim, qaltqysyz súıispenshilik, eren eńbek kerek-aq.
