Biraq mundaı áleýmettik ahýal el bolashaǵy – jas urpaqqa teris áserin tıgizbeýge tıis. Jastar óz otbasylarynyń materıaldyq jaǵdaıyna qaramastan, laıyqty bilim alýlary kerek. О́ıtkeni, memleketimizdiń eń mańyzdy qundylyǵy – adamı kapıtal. Ony damytý memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵy bolýy qajet.
Jyl saıyn elimizde 150 myńǵa jýyq oqýshy orta mektepti bitirse, olardyń 74 myńy, ıaǵnı jartysyndaıy – aýyl jastary.
«Aýyl – el besigi» dep beker aıtylmaıdy. Kóptegen jyl boıy elimizdegi eń iri agrarlyq ýnıversıtetti basqarǵan adam retinde aýyl balalarynyń tabıǵatynan daryndy bolatynyn, olardy úlken eńbekqorlyq pen erekshe patrıotızm sezimi erekshelendirip turatynyn aıtqym keledi. Biraq ókinishke qaraı, az qamtylǵan otbasylardan shyqqan kóptegen daryndy bala memlekettik bilim berý granttaryn ala almaı, joǵary bilimnen tys qalady.
Munyń sebepteri aýyl mektepteriniń máselesimen baılanysty. Oqýshylardyń jetistikterin syrtqy baǵalaýdyń qorytyndylaryna súıensek, aýyldyq jáne qalalyq oqýshylar arasyndaǵy bilim sapasy boıynsha aıyrmashylyq orta eseppen 8 upaıǵa jetip otyr. Al PISA nátıjeleri boıynsha baǵalasaq, bul aıyrmashylyq 22-den 37 upaıǵa deıin jetedi. Ulttyq biryńǵaı testileý nátıjeleri boıynsha aýyl mektepteriniń túlekteri ózderiniń qalalyq qurdastarynan orta eseppen 5-6 upaıdy az alyp otyrady.
Aýyldarda 200 bilim berý nysany jetispeıdi. 25 mektep apatty jaǵdaıda, 75 mektep úsh aýysymdyq rejimde jumys isteıdi. Al pedagogterdiń tapshylyǵy 2100-den astam adamdy quraıdy, bul – respýblıkanyń pedagog kadrlarǵa degen barlyq qajettiliginiń 60 paıyzy. Aýyl mektebinde bir muǵalim fızıka, ádebıet jáne mýzykany oqytatyn jaǵdaılar bar. Kóptegen oqytýshylardyń bilimi men tájirıbesi jetkiliksiz. Qala men aýyl mektepteriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy salystyrýǵa kelmeıdi. Máselen, ótken jyly biz aýyl turǵyndary arasynda áleýmettik saýaldama júrgizdik. Oǵan qatysqandardyń birde-bireýi óz aýylynda «ınternet jaqsy jumys isteıdi» dep jaýap bergen joq.
Elimizdegi 22 aýdanda tipti kolledj de joq. Jumys istep turǵandarynyń kópshiliginde shalǵaı aýyldardan kelgen oqýshylarǵa jataqhana jetispeıdi.
Joǵary oqý oryndaryna keletin bolsaq, kóptegen aýyl balalary mektepterde alǵan bilimderiniń tómendigine baılanysty memlekettik bilim berý granttaryn alý úshin Ulttyq biryńǵaı testileý boıynsha qajetti upaı jınaı almaıdy. Al olardyń kóbinde aqyly negizde oqýǵa múmkindik joq.
Agrarlyq ýnıversıtetterde tipti qısynsyz jaǵdaı qalyptasyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna bólingen memlekettik granttardy, eń aldymen, joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin aýyl sharýashylyǵynda jumys isteýge qajetti ýájderi bar adamdar alýy kerek qoı. Al olardyń deni aýyldyq jerlerden kelgen jastar ekendigi anyq. Olar bala kezinen aýyl sharýashylyǵy jumysynyń ne ekenin biledi jáne aýyl ómirimen tanys.
Parlament depýtattary kópten beri Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aldynda aýyl mektepteriniń túlekterine agrarlyq mamandyqtarǵa túsý úshin aýyldyq kvotany 30 paıyzdan eń bolmasa 50 paıyzǵa deıin arttyrý máselesin kóterip keledi. Mundaı usynys parlamenttik tyńdaýlardyń jáne eki dóńgelek ústeldiń qorytyndylary boıynsha berildi. Biraq másele múldem sheshiler emes! Bul rette «Parlamenttik tyńdaýlardyń usynystary nege oryndalmaıdy?», degen suraq týyndaıdy. Jyl saıyn agrarlyq ýnıversıtetterdi bitirýshilerdiń tek 30 paıyzdaıy ǵana aýyldyq jerlerge jumysqa ornalasady, qalǵandary memlekettik qarajat esebinen oqysa da, jumyssyzdar qataryn tolyqtyra otyryp, qalalarda qalady. Osy sebepten jyl saıyn kem degende 1,5 mlrd teńge bıýdjet qarjysy tıimsiz jumsalady.
Agrarlyq JOO-larda jataqhanalar jetispeıdi, bul aýyldan kelgen jáne az qamtylǵan otbasylardan shyqqan stýdentter úshin qosymsha qıynshylyqtar týǵyzady. Onyń ústine, bolashaq agroónerkásip kesheni mamandary stıpendııalarynyń mólsheri pedagogıkalyq jáne medısınalyq ýnıversıtetterge qaraǵanda 1,6 ese az.
Eger sheteldik jetekshi ýnıversıtetterdiń tájirıbesin qarastyratyn bolsaq, olarda oqýdy óteýdiń eki túrli quny bar: barlyǵy úshin shartty quny, jáne áleýmettik osal toptardaǵy stýdentterge arnalǵan arnaıy qun. Atap aıtqanda, kóptegen amerıkalyq ýnıversıtetterde jaǵdaıy tómen stýdentter úshin oqý aqysy boıynsha jeńildikter beriledi. Olarǵa stıpendııa taǵaıyndaýdyń basty ólshemsharty – jaı ǵana úlgerim emes, otbasynyń tabys deńgeıi. Sonymen qatar muqtaj stýdentterdi qoldaıtyn basqa da baǵdarlamalar bar. Iаǵnı bul memleketterde áleýmettik jáne materıaldyq jaǵdaıyna qaramastan, oqımyn degen jáne irikteýden ótken barlyq jasqa joǵary bilim alýǵa múmkindik berilgen.
Qazaqstanda bıyl memlekettik bilim berý granttaryna 300 mlrd teńge bıýdjet qarajaty bólindi. Olar testileý nátıjeleri boıynsha beriledi. Áleýmettik osal toptardyń ártúrli sanattaryna qarastyrylǵan kvota nebári 0,5-5 paıyzdy quraıdy. Árıne, bul máseleni sheshpeıdi.
Elimizdiń joǵary bilim berý salasyndaǵy bilim berý granttaryn bólý júıesine ózgeris engizetin ýaqyt jetti. Memlekettik granttar men stıpendııalardy testileý nátıjeleri men úlgerimi negizinde ǵana emes, sondaı-aq memlekettiń qoldaýynsyz oqı almaıtyndarǵa áleýmettik kómek kórsetý maqsatynda bólgen jón.
Bul sharalar memleket qarajatyn ádil bólýdi qamtamasyz etip qana qoımaı, az qamtylǵan otbasylardan shyqqan jastardyń mansaptyq ósýine áleýmettik lıft bola otyryp, elimizde adam kapıtalyn jan-jaqty damytýǵa múmkindik beredi.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Senat depýtaty
