jaıly jańa kitaptyń tusaýkeser rásimi Almatydaǵy T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda bolyp ótti
Osydan jarty ǵasyr buryn Máskeý shaharynda oqıtyn stýdent qazaq jastary qurǵan «Jas tulpar» uıymynyń dabysy kóp jerlerge jetkeni, dúbiri kóp qulaqtarǵa shalynǵany málim. Osynaý qozǵalys Alash arystarynyń ıdeıasyn jalǵastyryp, ulttyq rýhtyń oıanýyna túrtki bolǵandyǵy jaıynda qazir ádil baǵalanyp, oryndy aıtylyp ta júr. Ultyn súıgen sol bir jas tolqynnyń, jańa tolqynnyń serpilisi múlgigen sanany selt etkizip, azattyq jolyndaǵy rýh kúresine jańa tynys bergeni anyq. Uıymnyń basynda Murat Áýezov, Bolathan Taıjan, Altaı Qadyrjanov sııaqty bilimdi, órgek te sergek qazaq jastary turdy. Ulttyq múdde, bolashaq urpaq, til men dil turǵysyndaǵy oı-arman Máskeý, Lenıngrad jáne basqa Reseı qalalarynda oqıtyn qazaq jastarynyń basyn biriktirdi. Olar ózderiniń kim ekenin, ult tarıhyn, shyqqan tegin, qazaqtyń qoǵamda alar ornyn bilgisi keldi. Saıyp kelgende, sol jyldarda ult sanasyn oıatý oraıynda jastulparlyqtar atqarǵan jumys ushan-teńiz. Búgingi táýelsizdik bıiginen qaraǵanda, «Jas tulpar» qozǵalysy» qazaq halqynyń azattyq jolyndaǵy kúresiniń úlken bir belesi dep qarastyrǵan oryndy bolmaq. Olardyń úlgisimen Qazaqstannyń kóp aımaǵynda jasyryn úıirmeler, uıymdar qurylǵan. 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisine shyqqan qazaq jastary jastulparlyq namysker de kúresker rýhtan qýat alǵan.
«Jas tulpar» tarıhqa aınalsa da, onyń búgingi ári keleshek urpaqqa berer úlgisi mol. О́tken jyldyń qarashasynda osynaý qozǵalystyń 50 jyldyǵy atalyp ótildi. Endi, minekı, HH ǵasyrdyń 60-70-jyldaryndaǵy qazaq jastarynyń kúresi týraly «Jas tulpardyń» dúbiri» atty salıqaly kitap jaryq kórip otyr. Onyń avtory L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ustazy Ámirjan Álpeıisovtiń derekterdi saralap, suryptap, arǵy-bergi tarıhty baılanystyra jınaqtap, baıypty oı qorytyp, jaqsy kitap jazyp shyqqandyǵy baıqalady.
Eń áýeli, kitaptyń tusaýkeser rásimin ótkizýge nege óner akademııasynyń akt zaly tańdalǵanynyń basyn ashyp alaıyq. Buryn bul ǵımarat Qazaq ýnıversıtetiniń bas korpýsy bolǵany belgili. 1966 jyly 5 aqpanda «Jas tulpardyń» serkeleri Jazýshylar odaǵynda jıyn ótkizedi. Onda biraz pikirtalas týǵanǵa uqsaıdy. Partııanyń Ortalyq Komıteti de jaqyn. «Jastulparlyqtar» kelesi kúni, ıaǵnı 6 aqpanda jıyndy jalǵastyrýǵa kelse, Jazýshylar odaǵynyń esigi jabyq. Kirgizbeýge nusqaý berilgen. Sol kezde jaqyn jerdegi ýnıversıtettiń ádebıet birlestiginiń jetekshisi, jas aspırant ǵalym Myrzataı Joldasbekov olardy óz oqý ordasynyń akt zalyna bastap alyp keledi. Jıyn jalǵasyp, ótkir oı-pikirler, jańasha ustanymdar aıtylady, kúresker rýh laýlaıdy. Túnniń bir ýaǵyna deıin sozylǵan jıyn án-kúıge ulasyp, «Meniń Qazaqstanymdy» aıtýmen aıaqtalady. Olaı bolsa, elý jyldan keıin jaryq kórip, sol tarıhty baıandaǵan «Jas tulpardyń» dúbiri» kitabynyń tusaýyn kesýge keshegi 6 aqpan men dál sol Akt zaly tańdalyp alynýynyń mánisi de sol eken.
Táýelsizdikti ańsaǵan máskeýlik jastardyń qozǵalysy Almatynyń da ozyq oıly azamattarynyń júregin týlatyp, qulshyndyrǵanǵa uqsaıdy. Nurǵısa Tilendıev dereý «Jas tulpar» ánin týdyrǵan. Shámshi Qaldaıaqov, Asqar Súleımenov, Muqaǵalı Maqataev, Tólegen Toqbergenov jáne basqalar tilektestigin bildirgen. Osy tarıhty tusaýkeser rásiminde avtor Ámirjan Álpeıisov, Murat Áýezov, Myrzataı Joldasbekov, jazýshy Dýlat Isabekov ádemi órnektep aıtyp berdi. Bir qyzyǵy, sol kezdegi «Lenınshil jastyń» redaktory Sherhan Murtaza jas jýrnalıst, besinshi kýrs stýdenti D.Isabekovke osy jıynnan bir bet maqala jazýdy tapsyrady. Maqala jazylady. Sheraǵań qol qoıyp nómirge jiberýge qınalady. Maqalany respýblıka komsomolynyń birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekovke «oqytyp al» dep Dýkeńdi taǵy jumsaıdy. Sóıtse О́zaǵań da uzaq oılanǵannan keıin materıaldyń shekesine: «Dýmaı, Sherhan! Dýmaıý, v etom net nadobnostı» dep silteme jazyp saqtandyrady.
Sóıtip, maqala shyqpaı qalady. О́zaǵańnyń óıtýiniń de syry bar. О́ıtkeni, «Jas tulpardyń» is-áreketi, tirligi Almatyda da biraz adamdarǵa unamaıdy. Bularǵa KGB da nazar aýdarady. Respýblıka deńgeıindegi partııa dókeıleriniń biri Murat Áýezovke: «Vot ty kakoı! Ideologııada ne aqylaryń bar senderdiń?!» dep ústel soqqany jáne bar. «Jastulparlyqtardy» odan arǵy qýdalaýdan Dinmuhamed Qonaevtyń aqylman baıyptylyǵy ǵana qutqaryp qalǵan kórinedi.
Jańa kitaptyń tusaýyn kesý qurmetin Myrzataı Joldasbekov pen Murat Áýezov enshiledi. Lentasy qıylǵan jeti kitap óner akademııasyna syıǵa tartyldy. Jazýshy Sofy Smataev 1961 jyly Máskeýde uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń jastarǵa aıtqan ósıetin úlken tolǵanyspen baıan etti. «Jastulparlyq» rýhpen asharshylyq jaıly alǵashqy romandy jazǵan qalamger Smaǵul Elýbaı «Alashtyń» úzilgen jibin jalǵaǵan bul qozǵalysty eshqashan umytpaýǵa, qasterleýge shaqyrdy. Tunshyqqan namystyń osylaı atalýy, «Jas tulpar» men Jeltoqsan mysaldary qazaqtyń passıonar ult ekenin dáleldeıtini týraly oı-tolǵam da kópshilik kóńilinen shyqqandaı.
«Jas tulpar» rýhynda shyńdalǵan qazaq jastarynan ult mádenıetine, qazaq qoǵamynyń alǵy legine tamasha qaıratkerler shoǵyry qosyldy. Olardyń bári ár saladaǵy belgili tulǵalar, úlken azamattar. «Jas tulpar» tarıhy urpaqqa ónege. Al osy tarıhty baıandaǵan, ulttyq rýhty asqaqtatqan kitaptyń qundylyǵynda sóz joq. Tusaýkeser rásimi «jastulparlyqtardyń», eli men jerin súıetinderdiń merekesine aınaldy. Shyn mánisinde ıne shanshar jer joq, lyq toly zal áıgili ánshi, jastulparshy Sara Tynyshtyǵulovaǵa qosylyp «Meniń Qazaqstanymdy» shyrqady. Sonyń ishinde sizdiń tilshińiz de bar edi.
ALMATY.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen Iýrıı BEKKER.
Osydan jarty ǵasyr buryn Máskeý shaharynda oqıtyn stýdent qazaq jastary qurǵan «Jas tulpar» uıymynyń dabysy kóp jerlerge jetkeni, dúbiri kóp qulaqtarǵa shalynǵany málim. Osynaý qozǵalys Alash arystarynyń ıdeıasyn jalǵastyryp, ulttyq rýhtyń oıanýyna túrtki bolǵandyǵy jaıynda qazir ádil baǵalanyp, oryndy aıtylyp ta júr. Ultyn súıgen sol bir jas tolqynnyń, jańa tolqynnyń serpilisi múlgigen sanany selt etkizip, azattyq jolyndaǵy rýh kúresine jańa tynys bergeni anyq. Uıymnyń basynda Murat Áýezov, Bolathan Taıjan, Altaı Qadyrjanov sııaqty bilimdi, órgek te sergek qazaq jastary turdy. Ulttyq múdde, bolashaq urpaq, til men dil turǵysyndaǵy oı-arman Máskeý, Lenıngrad jáne basqa Reseı qalalarynda oqıtyn qazaq jastarynyń basyn biriktirdi. Olar ózderiniń kim ekenin, ult tarıhyn, shyqqan tegin, qazaqtyń qoǵamda alar ornyn bilgisi keldi. Saıyp kelgende, sol jyldarda ult sanasyn oıatý oraıynda jastulparlyqtar atqarǵan jumys ushan-teńiz. Búgingi táýelsizdik bıiginen qaraǵanda, «Jas tulpar» qozǵalysy» qazaq halqynyń azattyq jolyndaǵy kúresiniń úlken bir belesi dep qarastyrǵan oryndy bolmaq. Olardyń úlgisimen Qazaqstannyń kóp aımaǵynda jasyryn úıirmeler, uıymdar qurylǵan. 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisine shyqqan qazaq jastary jastulparlyq namysker de kúresker rýhtan qýat alǵan.
«Jas tulpar» tarıhqa aınalsa da, onyń búgingi ári keleshek urpaqqa berer úlgisi mol. О́tken jyldyń qarashasynda osynaý qozǵalystyń 50 jyldyǵy atalyp ótildi. Endi, minekı, HH ǵasyrdyń 60-70-jyldaryndaǵy qazaq jastarynyń kúresi týraly «Jas tulpardyń» dúbiri» atty salıqaly kitap jaryq kórip otyr. Onyń avtory L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ustazy Ámirjan Álpeıisovtiń derekterdi saralap, suryptap, arǵy-bergi tarıhty baılanystyra jınaqtap, baıypty oı qorytyp, jaqsy kitap jazyp shyqqandyǵy baıqalady.
Eń áýeli, kitaptyń tusaýkeser rásimin ótkizýge nege óner akademııasynyń akt zaly tańdalǵanynyń basyn ashyp alaıyq. Buryn bul ǵımarat Qazaq ýnıversıtetiniń bas korpýsy bolǵany belgili. 1966 jyly 5 aqpanda «Jas tulpardyń» serkeleri Jazýshylar odaǵynda jıyn ótkizedi. Onda biraz pikirtalas týǵanǵa uqsaıdy. Partııanyń Ortalyq Komıteti de jaqyn. «Jastulparlyqtar» kelesi kúni, ıaǵnı 6 aqpanda jıyndy jalǵastyrýǵa kelse, Jazýshylar odaǵynyń esigi jabyq. Kirgizbeýge nusqaý berilgen. Sol kezde jaqyn jerdegi ýnıversıtettiń ádebıet birlestiginiń jetekshisi, jas aspırant ǵalym Myrzataı Joldasbekov olardy óz oqý ordasynyń akt zalyna bastap alyp keledi. Jıyn jalǵasyp, ótkir oı-pikirler, jańasha ustanymdar aıtylady, kúresker rýh laýlaıdy. Túnniń bir ýaǵyna deıin sozylǵan jıyn án-kúıge ulasyp, «Meniń Qazaqstanymdy» aıtýmen aıaqtalady. Olaı bolsa, elý jyldan keıin jaryq kórip, sol tarıhty baıandaǵan «Jas tulpardyń» dúbiri» kitabynyń tusaýyn kesýge keshegi 6 aqpan men dál sol Akt zaly tańdalyp alynýynyń mánisi de sol eken.
Táýelsizdikti ańsaǵan máskeýlik jastardyń qozǵalysy Almatynyń da ozyq oıly azamattarynyń júregin týlatyp, qulshyndyrǵanǵa uqsaıdy. Nurǵısa Tilendıev dereý «Jas tulpar» ánin týdyrǵan. Shámshi Qaldaıaqov, Asqar Súleımenov, Muqaǵalı Maqataev, Tólegen Toqbergenov jáne basqalar tilektestigin bildirgen. Osy tarıhty tusaýkeser rásiminde avtor Ámirjan Álpeıisov, Murat Áýezov, Myrzataı Joldasbekov, jazýshy Dýlat Isabekov ádemi órnektep aıtyp berdi. Bir qyzyǵy, sol kezdegi «Lenınshil jastyń» redaktory Sherhan Murtaza jas jýrnalıst, besinshi kýrs stýdenti D.Isabekovke osy jıynnan bir bet maqala jazýdy tapsyrady. Maqala jazylady. Sheraǵań qol qoıyp nómirge jiberýge qınalady. Maqalany respýblıka komsomolynyń birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekovke «oqytyp al» dep Dýkeńdi taǵy jumsaıdy. Sóıtse О́zaǵań da uzaq oılanǵannan keıin materıaldyń shekesine: «Dýmaı, Sherhan! Dýmaıý, v etom net nadobnostı» dep silteme jazyp saqtandyrady.
Sóıtip, maqala shyqpaı qalady. О́zaǵańnyń óıtýiniń de syry bar. О́ıtkeni, «Jas tulpardyń» is-áreketi, tirligi Almatyda da biraz adamdarǵa unamaıdy. Bularǵa KGB da nazar aýdarady. Respýblıka deńgeıindegi partııa dókeıleriniń biri Murat Áýezovke: «Vot ty kakoı! Ideologııada ne aqylaryń bar senderdiń?!» dep ústel soqqany jáne bar. «Jastulparlyqtardy» odan arǵy qýdalaýdan Dinmuhamed Qonaevtyń aqylman baıyptylyǵy ǵana qutqaryp qalǵan kórinedi.
Jańa kitaptyń tusaýyn kesý qurmetin Myrzataı Joldasbekov pen Murat Áýezov enshiledi. Lentasy qıylǵan jeti kitap óner akademııasyna syıǵa tartyldy. Jazýshy Sofy Smataev 1961 jyly Máskeýde uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń jastarǵa aıtqan ósıetin úlken tolǵanyspen baıan etti. «Jastulparlyq» rýhpen asharshylyq jaıly alǵashqy romandy jazǵan qalamger Smaǵul Elýbaı «Alashtyń» úzilgen jibin jalǵaǵan bul qozǵalysty eshqashan umytpaýǵa, qasterleýge shaqyrdy. Tunshyqqan namystyń osylaı atalýy, «Jas tulpar» men Jeltoqsan mysaldary qazaqtyń passıonar ult ekenin dáleldeıtini týraly oı-tolǵam da kópshilik kóńilinen shyqqandaı.
«Jas tulpar» rýhynda shyńdalǵan qazaq jastarynan ult mádenıetine, qazaq qoǵamynyń alǵy legine tamasha qaıratkerler shoǵyry qosyldy. Olardyń bári ár saladaǵy belgili tulǵalar, úlken azamattar. «Jas tulpar» tarıhy urpaqqa ónege. Al osy tarıhty baıandaǵan, ulttyq rýhty asqaqtatqan kitaptyń qundylyǵynda sóz joq. Tusaýkeser rásimi «jastulparlyqtardyń», eli men jerin súıetinderdiń merekesine aınaldy. Shyn mánisinde ıne shanshar jer joq, lyq toly zal áıgili ánshi, jastulparshy Sara Tynyshtyǵulovaǵa qosylyp «Meniń Qazaqstanymdy» shyrqady. Sonyń ishinde sizdiń tilshińiz de bar edi.
ALMATY.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen Iýrıı BEKKER.
