Kóne tarıh súrleýi Syrda jatyr

Jelmaıasyn jeldirip, jahan kezgen

Syr boıynda ózi izdegen máńgilik ómir mánin ólmes ónerden tapqan Qorqyt baba jaıly ańyz, áfsana kóp. Sonaý erte zamannan kerýen tartyp búginge jetken baǵzy mura – jyraýlyq óner bastaýyn osy qobyz atasynan alady. 

On toǵyzynshy ǵasyrdyń ekinshi bóliginde Syrdarııa qazaqtarynyń ómi­rinen etnografııalyq materıaldar jı­naǵan belgili ǵalym Ábýbákir Dıvaev darııa sýy shaıyp, joıylýǵa aınalǵan Qorqyt mazaryn alǵash bolyp sýretke túsirgenderdiń biri. Jergilikti bılikten tarıhı sáýlet óneriniń belgisi sanalatyn zıratty qorǵaýǵa alýdy suraǵan da osy ǵalym. Biraq eskertkish 1925 jyldan opyryla bastap, ótken ǵasyrdyń ortasyna taman tolyǵymen joıylǵan. Islamǵa deıingi túrik sáýlet qurylysy úlgisimen salynǵan nysannan sál beri kúre jolǵa jaqyn salynǵan qazirgi keshen 1980 jyly boı kóterdi. Jol ústindegi jolaýshynyń kózine alystan shalynatyn eskertkish avtory sáýletshi Bek Ibraev bolsa, kelýshilerge anyq estiletin qobyzdyń qońyr únin stella ortasyna 40 tútik ornatý arqyly fızık-akýstık Sovet Isataev oılap tapqan.

Ekimyńynshy jyldardyń basynda ­keshende mýzeı ashylyp, oǵyzdar dáýi­rinen habar beretin jádigerler jı­naqtaldy.

– Qazir mýzeıde Qorqyt ómir súr­gen Jankent qalasynan, saqtar mekeni Shirik-Rabattan tabylǵan jádigerler tur. Qazba jumystary kezinde asarlardan shyqqan biraz múlik te osynda. Mynaý saqtar zamanyndaǵy adamnyń antropologııalyq beınesin ataqty ǵalym Mıhaıl Gerasımov jasaǵan. Sadaqtyń kirisi bilekti qajamas úshin jasalǵan barys beıneli myna jaraq ta kóne qalalar ornynan tabylǵan qundylyq, – deıdi mýzeı qyzmetkeri Maǵaýııa Álıev.

Sońǵy jańǵyrtý jumystarynda munda 18 taq­tatas qoıylypty. Bolashaqta olarǵa túr­k­itildes halyqtar tilinde Qor­qyt naqyl­dary tańbalanbaq. Baba mura­syn ulyqtaý maqsatynda 3 jylda bir ótetin «Qorqyt jáne Uly dala sazy» at­ty halyqaralyq óner festıvali osy ke­shenniń 2 myń adam sııatyn amfıteatrynan bastaý alady.

Adamzat tarıhynda aıryqsha iz qal­dyrǵan túrki jurtyna ortaq tulǵanyń mura­syn qurmet tutý baǵytyndaǵy bastamalar izsiz ketken joq. Osydan 3 jyl buryn Mavrıkıı Respýblıkasynyń astanasy Port-Lýıste ótken IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralardy qorǵaý jónindegi úkimetaralyq komı­tetiniń otyrysynda Qorqyt ata muralary tizimge alyndy.

 Sońǵy jyldar bederinde óńirdegi kóne qalalar birshama zertteldi. Qazaqstannyń ortaǵasyrlyq kezeńinen derek beretin Jankent qalashyǵyn «Halyqaralyq Jankent arheologııalyq ekspedısııasy» zerttep keldi. Arheolog, tarıhshy, osteolog, topyraqtanýshy, arhıtektor, geofızık sekildi ǵalymdardan quralǵan ekspedısııa jumysynyń nátıjesinde qalashyq aýmaǵynda aspanasty mýzeıi uıymdastyryldy. Bul baǵytta Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti­niń tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ázil­han Tájekeev jetekshilik etetin «Arheolo­gııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy mamandarynyń aıryqsha qyz­met etkenin aıta ketken jón.

Qazba arqyly kóne qaladaǵy keıbir úılerdiń orny qalpyna keltirilip, ejelgi keıpin qaıta tapty. Úı turǵyndarynyń músinderi paıda boldy. Kóne shahardaǵy úı-jaılardyń, bólmelerdiń jaqsy saq­talǵandyǵy keleshekte qalashyq aýma­­ǵynda arheologııalyq park qalyp­tas­tyrýǵa múmkindik beredi.

Ekimyńynshy jyldardan beri ǵa­lymdar oǵyzdar mekendegen taǵy bir qala­shyqty qum astynan arshyp al­dy. Josaly kentine jaqyn aýmaqtan anyq­talǵan qala ornyn zerttegen mamandar qalashyqtar tobyna Ordazy degen ataý berip otyr. Aralary nebári bir shaqyrymdaı úsh qalashyqtyń bir jer­de ornalasýy munda úlken ortalyq bol­ǵandyǵyn kórsetedi. Sapar barysynda ǵalymdar oǵyz memleketiniń kishi ordasy bolýy múmkin dep boljam jasaǵan osy kóne qalalar ornynda da boldyq. 2017 jyly bastalǵan arhelogııalyq qazba ju­mystary 3 jyl toqtaýsyz júrgizilipti.

– Eskertkishtiń batys qabyrǵasy­nyń 80, ońtústik betiniń 70 metri ǵana saqtalǵan, – deıdi aýdandyq tarıhı-ólke­taný murajaıynyń ǵylymı qyzmetke­ri Ázirbek Baqtybaev. – Soltústik, shy­ǵys qabyrǵalaryn tolyǵymen arnasy aýysqan darııa sý shaıyp, qundy qazyna qaırańǵa aınalyp ketken. Keshige bersek, oǵyz dáýiriniń baǵa jetpes muralary tolyǵymen sý astyna ketkeli tur.

Topyraq qabaty men tabylǵan jádi­gerlerge qarap mamandar VIII-X ǵasyr­larda bolǵan dep otyrǵan Ordazy Qorqyt ata qorymyna eń jaqyn qalashyqtar toby. Qorqyt ata kesheni – Josaly – Sor­tóbe baǵyttary boıynsha týrıstik mar­shrýt engizilse, kóneniń kózi kópshi­lik­tiń kózaıymyna aınalar edi. Qala­­shyqtaǵy arheologııalyq qazba jumys­ta­ry arqasynda Qorqyt baba zama­nyn­daǵy ha­lyqtyń turǵyn úıleri, turmys-tir­shi­liginen habar beretin málimet molaıa tústi.

Zertteýde mamandar jaratylystaný ǵylymdarynyń ádisterin de keńi­nen qoldanǵan Lıtvanyń Vılnıýs ýnıver­sıteti zerthanasyna jiberilgen sarapta­malar eskertkishtiń naqty merzimin anyq­taýǵa múmkindik berdi. Al qalashyq ma­ńyndaǵy qorymnan tabylǵan adamnyń qań­qasy Almatyda ornalasqan Jalpy genetıka jáne sıtologııa ınstıtýtynyń popýlıasııalyq genetıka zerthanasynda zerttelýde.

 Kókiltashtyń kóshirmesi

Bul kúngi saparymyz Syr boıynda­ǵy ahýndar mektebiniń kórnekti ókili Qaljan ahýn medresesinde kúrmeldi. Hıýa qalasynda 1862 jyly ómirge kel­gen Qaljan Buqaradaǵy áıgili Kókiltash­ta oqıdy. Orta Azııadaǵy irgeli oqý ornyn jıyrma jeti jasynda támamdaǵan ol sharıǵat jáne zań salasyna qosa fılosofııa, astronomııa, matematıka, bıo­logııa ǵylymdaryn taýysa oqyp, sharýa­shylyq basqarý isin ıgerip shyǵady. Oraz ahýnnyń shaqyrtýymen Syrǵa kelgen Qaljannyń balalardy oqytýmen qatar ózen jaǵalaýyna baý-baqsha egip, jurtty otyryqshylyqqa baýlyǵan eńbegi áli el aýzynda júr.

Qaljan ahýn saldyrǵan bul ǵımarat ońtústik óńirde Áppaq ıshan, Qar-naq med­reselerinen keıingi bilimge sýsaǵan eldiń kózin ashqan, rýhanı ortalyq bol­ǵan. Áıgili Kókiltashtyń úlgisi boıyn­sha salynǵan medrese qurylysy 1902 jyldan bastaý alady. Jobasy Buqa­ra­da jasalǵan ǵımaratty salýǵa jurt ju­mylypty. Qurylys ahýnnyń qaıtys bolǵanynan keıin 6 jyl ótkende, ıaǵnı 1922 jyly tolyq aıaqtalady.

Toqsanynshy jyldardyń basynda med­rese aýlasyn qorshalyp, dúrkin-dúrkin júrgizilgen restavrasııalyq ju­mystar nátıjesinde qulaýǵa aınalǵan qun­dy ǵımarat birshama qalypqa keldi. Endigi másele onyń irgesindegi ahýnnyń mazaryna mán berýde bolyp tur. 1916 jyldyń jazynda Jalaǵashta oraza ke­zinde sájde ústinde úzilgen ahýndy jurt kóterip ákelip, medrese janyndaǵy ózi sal­dyrǵan meshit aýlasyna jerleıdi. Qazir sol qorym qaraýsyz tur. Bar ómirin Qaljandaı qaıratkerdiń ómirin zertteýge arnaǵan jergilikti ólketanýshy Jáni­bek Mahanbetov ǵulamanyń máńgilik me­kenin izdep kelgenderdiń kóbi osy kóri­niske qynjylyp ketetinin aıtady. Med­rese men qorym aıasyndaǵy jalǵyz aıaq jol­dy durystaý týraly da másele kóteril­genimen áli sheshimin taba qoıǵan joq.

«O, Syǵanaq, qaqpalaryńnyń shańyn súıip jylar em...

Topyraǵyn túrtip qalsań kóne zaman­nyń bir beti ashyla ketetin Jańaqorǵan aýdanynda repýblıkalyq mańyzy bar 6 tarıhı oryn bar. Solardyń basynda ǵalymdar VI-XVIII ǵasyrlar aralyǵynda gúl jaınaǵan qala bolǵan degen baılam jasaǵan Syǵanaq tur. О́z zamanyndaǵy ozyq ortalyq bolǵan shahar bir emes, birneshe ret kúıregen. Biraq ejelgi ańyz­daǵy kúlden jaratylatyn fenıks qustaı qaıta boı tiktep otyrypty. Qaı kezeń derekterinde de Syǵanaq tynysh ómirdiń, bereke men baılyqtyń besigi retinde sýretteledi. Osy qalada on úshin­shi ǵasyr­da ómir súrgen Shamsýdın Syǵnaqı jazdy deıtin:

«O, Syǵanaq,

Qaqpalaryńnyń shańyn

súıip jylar em,

Qaıta týsam,

Syǵanaqta týar em», –

degen óleń joly da shejireli shahardyń shadyman kelbetin kóz aldyńa ákeledi. Baıaǵy derekterde aty bar qala ornyna 1868 jyly alǵashqy barlaý jumystaryn jasaǵan ǵalym P.I.Lerh. Odan biraz keıin Arheologııa áýesqoılarynyń Túr­kistan úıirmesiniń belsendi múshesi, general-maıor V.A.Kallaýrdyń Syǵanaq qalasy týraly eńbegi jaryq kóredi. Qala týraly málimetter men birshama saqtalǵan ǵımarattar sulbasy A.Iаkýbovskııdiń eńbekterinde de kezdesedi. 1947 jyly kórnekti ǵalym A.N.Bernshtam jetekshilik etken Ońtústik Qazaqstan ekspedısııasy qalany zertteýge kirisedi. Osy top quramyndaǵy E.Ageeva, G.Pasevıchter qala irgesi IV-V ǵasyrlarda qalanǵan de­gen boljam jasaıdy. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary qalaǵa topografııalyq zertteý jumystaryn júrgizgen Otyrar arheologııalyq ekspedısııasynyń mamandary ortaǵasyrlyq shahar Deshti Qypshaq dalasyndaǵy Otyrardan keıingi ataqty ekinshi qala bolǵan degen baılamǵa keledi.

Táýelsizdikten keıingi zertteý ju­mys­tary Elbasy bastamashy bolǵan «Máde­nı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júrgizildi. 2003 jyldan bastap qa­laǵa ǵalym Seıdin Joldasbekovtiń je­tek­shiligimen Q.A.Iаsaýı atyn­daǵy ha­lyq­­aralyq Qazaq-Túrik ýnıver­sıte­tiniń «Arheologııa» ǵylymı-zertteý orta­ly­ǵy­nyń arheologtary qazba jumys­taryn júrgizýde.

 Bizdi osy shahar ornynan Jańaqor­ǵan aýdandyq ólketaný mýzeıiniń mamandary, tarıh tábárigine janashyr jer­gilikti turǵyndar kútip aldy. Aýdan­dyq ólketaný mýzeıiniń qyzmetkeri Baq­dáý­let Tájdınov Syr boıyndaǵy 4-5 sha­har­da ǵana teńge saraıy bolǵanyn aıtady. Sonyń biri osy Syǵanaq. Shahar­da 1320 jyldary soǵylǵan teńgeler Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtajda tur. Jer­gilikti nýmızmattardyń da qolynda jı­­naqtalǵan biraz qundy dúnıeler bar. Ejelgi Qypshaq memleketiniń ortalyǵy bolǵan qala Joshy han joryǵynan keıin kúırep, uzaq ýaqyttan keıin qaıta jandana bastaıdy. Keıinnen Aq Ordanyń astanasyna aınalǵan shahardyń báz-baıaǵy dáýreni qaıta oralǵandaı bolady. Qalanyń Orda Ejen, Erzen han, Múbárak qoja han men Urys han tusynda gúldene túskeni týraly derek kóp. Syǵanaq bizge Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy retinde de qymbat.

Biz barǵanda Qoja Ahmet Iаsaýı atyn­­daǵy halyqaralyq Qazaq-Túrik ýnı­versıteti Arheologııa ǵylymı-zert­teý ıns­tıtýtynyń mamandary qaz­ba ju­mys­taryn júrgizip jatyr eken. Je­tekshi arheolog, PhD doktor Baqdáýlet Syz­dyqov 20 jylǵa jýyq zertteýdiń nátı­jesinde shahardyń mádenı qabattary bel­gilenip, ǵylymı aınalymǵa engizilgenin aıtady.

– Tarıhqa boljam júrmeıtinin bi­le­sizder ǵoı. Tabylǵan jádigerlerge qa­rap, qala HIII ǵasyrdyń sońy men HIV ǵa­syr­dyń basynda paıda bolǵan dep otyr­myz. Shahar «jasy» odan da ári­den bastalýy múmkin, – deıdi ol.

El ishinde tarıhty túgendep júretin, ótkennen ónege tergen jurt kóp eken. Ekspedısııa barysynda soǵan kózimiz jetip, kóńil toǵaıdy. Sapardy osy aradan túıindep, Túrkistan oblysynyń shekarasyna bet aldyq. Qos oblystyń túıisken jerindegi ejelgi Saýran qala­synyń tusynda bizdi halyqaralyq «Alash» jáne «Túrki álemine qyzmet» syı­lyq­tarynyń laýreaty, tanymal jazýshy Marhabat Baıǵut, K.Sımonov atynda­ǵy halyqaralyq ádebı syılyǵynyń ıegeri, aqyn Narmahan Begalıev, Saýran aýda­nynyń ákimi Ǵanı Rysbekov pen Túrkistan oblystyq qoǵamdyq damý bas­qarmasy basshysynyń orynbasary Dinmuhamed Jaqypbekov, respýblıka­lyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Túrkis­tan oblysyndaǵy tilshisi Ǵalymjan El­shibaı bastaǵan top qarsy aldy. Dástúrge saı dám-tuz usynyp, jazýshy Marhabat Baıǵut bizdiń topqa «Túrkiler tóri Túrkis­tan» kitabyn tartý etti.