Ol – M.A.Vaksberg, G.M.Stepanenko, A.I.Bespalova, B.V.Pokrovskıı, I.D.Fondamınskıı, M.G.Masevıch, Iý.G.Basın, B.B.Bazarbaev syndy qazaqstandyq azamattyq quqyq ǵylymynyń qalyptasýy men damýyna orasan zor úles qosqan ǵalymdardan bastaý alatyn sıvılıstıka mektebin jalǵastyrýshy.
Maıdan Kúntýaruly ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ortasynda azamattyq quqyq ǵylymynda óz jolyn bastady. 1966 jyly, 25 jasynda Máskeýde zań ǵylymdary kandıdatynyń ǵylymı dárejesin alý úshin «Sharttyq mindettemelerdiń oryndalýyn keshiktirgeni úshin jaýapkershilik» taqyrybynda dıssertasııa qorǵady. 1971 jyly onyń «Sharttyq mindettemelerdi oryndaý merzimderin buzǵany úshin jaýapkershilik» alǵashqy monografııasy jaryq kórdi. 1980 jyly Harkov zań ınstıtýtynda zań ǵylymdary doktorynyń ǵylymı dárejesin alý úshin «KSRO halyq sharýashylyǵyndaǵy sharttyq baılanystardyń qurylymy» taqyrybynda dıssertasııa qorǵady. Biraq Maıdan Kúntýarulynyń negizgi zań shyǵarýshylyq jáne pedagogıkalyq qyzmeti Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik
táýelsizdik alǵan kezeńge tuspa-tus keldi.
1991 jyly M.K. Súleımenov Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń jańa qurylǵan Memleket jáne quqyq ınstıtýtynyń alǵashqy jetekshisi boldy. 1992 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Bas ǵylymı hatshysy, 1994 jyly korrespondent-múshesi bolyp saılandy, al 2003 jyly Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi atandy. 1995 jyly Qazaq memlekettik zań ınstıtýtynyń qurylymynda Jeke quqyq ǵylymı-zertteý ortalyǵyn basqardy, ol qazirgi tańda Jeke quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty dep atalyp, Kaspıı qoǵamdyq ýnıversıtetiniń quramyna engizilgen.
M.K.Súleımenov 1989 jyly Qazaq KSR О́zin ózi basqarý jáne ózin ózi qarjylandyrý tujyrymdamasyn ázirleýge qatysty, onyń erejeleri keıin Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdiginiń ekonomıkalyq negizine aınaldy.
Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda eldegi ekonomıkalyq, áleýmettik túbegeıli ózgeristerdi qamtamasyz etetin zańnamany qurýǵa M.K.Súleımenovtiń qosqan úlesi orasan zor. Ol Qazaqstan Konstıtýsııasyn daıyndaǵan jumys tobynyń quramynda boldy, 80-nen astam zańdy ázirleýge qatysty, onyń ishinde Azamattyq kodeks (AK), Turǵyn úı kodeksi, menshik týraly, jekeshelendirý, munaı, jer qoınaýy men jer qoınaýyn paıdalaný týraly, jer týraly, sharýashylyq seriktestikter, kásiporyndar, lısenzııalaý, memlekettik múlik, aralyq sot, halyqaralyq kommersııalyq tórelik sot týraly, sheteldik ınvestısııalar týraly, jekeshelendirý, saqtandyrý týraly, jyljymaıtyn múlik ıpotekasy týraly, jyljymaıtyn múlik quqyǵyn memlekettik tirkeý jáne onymen mámileler jasaý týraly, syrttan qaryz alý jáne syrtqy qaryzdy basqarý, turǵyn qatynastary týraly zańdar bar. Bul rette Maıdan Kúntýarulynyń azamattyq quqyq, halyqaralyq jeke quqyq jáne jeke is júrgizý quqyǵy (daýlardy balama sheshý quqyǵy) salasyndaǵy zańnamany ári qaraı damytýǵa qosqan úlesin de erekshe atap ótý kerek. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda zańnamany reformalaýdyń kezekti kezeńi josparlanyp otyr. Qazaqstan zańnama ınstıtýty ázirlegen Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń jobasyndaǵy «Azamattyq quqyq» bólimi M.K.Súleımenov basqarǵan Jeke quqyq ǴZI-men birlese daıyndaldy.
Pandemııa kezindegi M.K.Súleımenovtiń ǵylymı qyzmeti toqtap nemese baıaýlap qalǵan joq, kerisinshe, anaǵurlym arta tústi. Maıdan Kúntýaruly Á.E.Dúısenovamen birlesip, «Tórelik sot» týraly zańyna ǵylymı-praktıkalyq túsindirmeni alǵash bolyp daıyndady. Onyń basshylyǵymen «Qazaqstanda daýlardy balama jolmen sheshý: jańa damý kezeńi» ǵylymı-praktıkalyq monografııasy alǵash ret jaryq kórdi. Ol AK mámileler týraly baptaryna túsindirmeler jazdy, eń ózekti máseleler boıynsha, onyń ishinde sıfrly quqyq, azamattyq zańnamany jańartý, Qazaqstanda jekemenshik quqyǵynyń qalyptasýy, 2017 jylǵy Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly kodekstiń artyqshylyqtary men kemshilikteri, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qorynyń múliktik quqyqtary, pandemııadan keıin ózgeriske ushyraǵan halyqaralyq quqyq problemalary, azamattyq zańnama normalary men sharttardyń qoldanylýy men paıymdalýy jáne basqa taqyryptarǵa ondaǵan maqala jarııalady.
Maıdan Kúntýaruly Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýynda mańyzdy ról atqarǵan, Qazaqstan sol ýaqytta asa muqtaj bolǵan sheteldik ınvestısııalardyń aǵylýyna yqpal etken zań jobalaryn daıyndaý jónindegi óziniń keń aýqymdy tájirıbesin bólisti (Prezıdenttiń zań kúshine engen Jarlyqtary, «Munaı týraly», «Jer qoınaýy men jer qoınaýyn paıdalaný týraly», «Sheteldik ınvestısııalar týraly», «Qazaqstandaǵy erkin ekonomıkalyq aımaqtar týraly» zańdar jáne t.b.). Ondaǵan jyldardy artqa salyp, menshik quqyǵy men basqa da zattyq quqyqtyń qalyptasýynyń bastaýynda bolǵan ǵalym tarıh betterin saralap, onyń keremet taldaýyn usyndy: Qazaqstan-
da jekemenshik quqyǵy ınstıtýtynyń qalyptasýy, Jer qoınaýy men jer qoınaýyn paıdalaný týraly zańnama jáne t.b.
Osy jáne basqa da kóptegen eńbek M.K.Súleımenovtiń 75 jyldyq mereıtoıyna oraı 2016 jyly jarııalanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyq quqyǵy: teorııalyq zertteý tájirıbesi» monografııasynyń 4-6-tomdarynyń negizine alyndy. 2021 jyly ol «Tarıh betteri» kitabyn jaryqqa shyǵaryp, oǵan jeke ózi qatysqan nemese kýáger bolǵan tarıhı oqıǵalardy sýretteıtin materıaldardy toptastyrdy. Bul – Qazaqstannyń, qazaq halqynyń, tarıhı tulǵalardyń jáne avtordyń ustazdarynyń, áriptesteriniń, dostary men otbasynyń tarıhy. Kitapqa Odaqtyq sharttyń birinshi nusqasynyń, Qazaqstan Konstıtýsııasynyń, Azamattyq kodekstiń jáne Qazaqstannyń basqa da birqatar negizgi zańdarynyń ázirlemesi, S.Z.Zımanov, M.T.Ospanov, Iý.G.Basın, Bolathan Taıjan, A.I.Hýdıakov, N.Shaıkenov, Rolf Knıper, B.V.Pokrovskıı, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń Tóraǵasy bolǵan ákesi K.A.Sýleımenov, kommýnıstik partııanyń Almaty oblystyq komıtetiniń hatshysy qyzmetin atqarǵan anasy G.Tólegenova, ápkesi Sosıalıstik Eńbek Eri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri R.B.Nýrtazına týraly estelikter engizilgen.
M.K.Súleımenov – azamattyq jáne halyqaralyq jeke quqyq-
tyń negizin qalaýshy, azamattyq, otbasylyq, turǵyn úı, halyqaralyq jeke quqyq, jeke is júrgizý quqyǵy (daýlardy balama sheshý quqyǵy), sonymen qatar jer qoınaýyn paıdalaný, munaı operasııalaryn júrgizý jáne Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sheteldik ınvestısııalar jónindegi problemalar týraly 630-dan astam basylymnyń, onyń ishinde 50-den astam monografııanyń avtory. Onyń basshylyǵymen azamattyq quqyqtyń akademııalyq kýrsy quryldy (3 tomda), Azamattyq kodekske 4 tomdyq túsindirme (4-basylym) jazyldy. Ol Qazaqstandaǵy halyqaralyq jeke quqyq jáne halyqaralyq azamattyq prosess jónindegi alǵashqy oqýlyqty, sonymen qatar halyqaralyq jeke quqyq boıynsha halyqaralyq sharttar men normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń 15 tomdyq jınaǵyn basyp shyǵardy.
M.K.Súleımenov Qazaqstannyń sıvılıstik mektebin shetelde tanystyryp, tanytý úshin kóp eńbek etip keledi. Halyqaralyq quqyq pen halyqaralyq qatynastardy damytýǵa aýqymdy úles qosyp otyr. Maıdan Kúntýaruly Brıýsseldegi Energetıkalyq hartııaǵa Shartty qaıta qaraý boıynsha kelissózderde qazaqstandyq topty basqardy (1993-2004 jyldar aralyǵynda). Qazaqstannyń belsendi qatysýymen 1994 jylǵy 17 jeltoqsanda Lıssabonda qol qoıylyp, 1995 jylǵy 18 qazanda bekitilgen Energetıkalyq hartııaǵa Shart jobasyn ázirledi.
Qazirgi ýaqytta M.K.Súleımenov Energetıkalyq hartııaǵa Shartty qaıta qarastyrý jónindegi kelissózderge qatysý ústinde (2020-2021 jj.). 1993 jyldan bastap ol TMD elderiniń modeldik zańnamasyn ázirleýge belsendi qatysty.
M.K.Súleımenov – Kaspıı ýnıversıteti janyndaǵy Jeke quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń turaqty jetekshisi. Ol Qazaqstandaǵy sıvılıstıkanyń ǵylymı ortalyǵy bolyp sanalady jáne elimizden tysqary jerlerde de tanymal. Kórnekti ǵalym ǵylymı kadrlar daıarlaýǵa da zor úles qosyp, 57 aspıranty men izdenýshileri kandıdattyq dıssertasııalaryn, 10 shákirti doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵady.
Maıdan Kúntýaruly Qazaqstandaǵy ózekti ári shıeleniske toly jer quqyǵy máselesin talqylaýdan da syrt qalǵan joq. О́z pikirin zańger retinde ǵana emes, birinshi kezekte óz Otanynyń patrıoty retinde bildirgenin atap ótý kerek.
M.K.Súleımenov – Qazaqstandaǵy tórelik qozǵalysynyń negizin qalaýshylardyń biri. Ol kóp jyldar boıy elimizdegi alǵashqy tórelik ınstıtýttardyń biri bolyp tabylatyn Saýda-ónerkásip palatasy janyndaǵy Tórelik komıssııanyń uıymdastyrýshysy jáne turaqty tóraǵasy boldy. 2005 jyldyń qańtar aıynda jańa ınstıtýttyq tórelikti – ózi tóraǵalyq etetin Qazaqstan Halyqaralyq Tóreligin (QHT) qurdy. Qazirgi ýaqytta QHT-ǵa qazaqstandyq qana emes, sheteldik, halyqaralyq kompanııalar da daýlardy sheshýdi senip tapsyrady.
M.K.Súleımenovtiń praktıkalyq qyzmeti týraly aıtqan kezde onyń «Zańger» zań fırmasynyń quryltaıshylarynyń biri bolyp tabylatynyn atamaı ketýge bolmaıdy. Ol respýblıkadaǵy kásibı zań qyzmetin kórsetetin alǵashqy memlekettik emes kommersııalyq uıymdardyń biri.
M.K.Súleımenov zań shyǵarýshylyq, ǵylymı jáne praktıkalyq qyzmetke qatysqany úshin birneshe márte memlekettik jáne ózge marapattarmen marapattaldy. Onyń ómiri – azamattyq quqyq ǵylymyna qyzmet etý ónegesi.
Kúlásh ILIаSOVA,
Ásel DÚISENOVA
