Ulybrıtanııany tańdandyrǵan «Uly dala altyny»

Altaı Anglııaǵa kóship bar­ǵan­daı áserde bolǵan shyǵar shet jurt. Brıtanııalyq Kembrıdj ýnı­versıtetiniń Fısýılıam mura­jaıynda ótken «Uly dala altyny» atty kórme tarıhshy qaýymnyń ǵana emes, qarapaıym adamdardyń da erekshe qyzyǵýshylyǵy men tańdanysyn týdyrdy. Eleke sazy, Shilikti qorǵandary jáne Bereldegi patshalar jazyǵynan tabylǵan biregeı artefaktiler­den turatyn ekspozısııa álemge saq órkenıeti men mádenıeti ta­­rıhynyń jańa betterin ash­ty. Kórmedegi jádigerler ata-ba­ba­larymyzdyń taý-ken óner­kásibi men metallýrgııa, aýyl sha­rýashylyǵy salalaryn tereń meńgergendigin kórsetedi. Sondaı-aq zergerlik ónerdiń de erte zamanda damyǵandyǵyn aıǵaqtaıtyn jádigerler kórmede kórinis tapty. Mysaly, sadaqshynyń qabirinen tabylǵan altyn zattarǵa qarap, zergerdiń asqan sheberligin, metall óndirýdiń erte zamanda damy­ǵandyǵyn baıqaýǵa bolady.

Oblys basshysy Danıal Ahme­tovtiń aıtýynsha, «Uly dala al­tyny» kórmesi eki memleket arasyndaǵy mádenı almasýdyń bir bóligi ǵana. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta birlesken jobalardy júzege asyrý jospary qurylǵan eken.

Kembrıdjdegi kórmege kýá bol­ǵan brı­tanııalyq jýrnalıster «dál osy kórme álem jurtshylyǵynyń Ortalyq Azııa kóshpendileri týraly oıyn ózgertti» dep jarysa jazysty. О́zgertse, ózgertkendeı. Sebebi Shyǵys Qazaqstandaǵy qazba jumystarynan tabylǵan jádigerler qazaq mádenıetiniń IV-V ǵasyrlardyń ózinde damyp ketkenin kórsetedi. Mádenıeti ǵana emes, babalarymyzdyń ba­tyr­lyǵyn, erjúrektiligin anyq ańǵarýǵa bolady. Kórmege kelý­shiler eksponattardy kórýmen ǵana shektelmeıdi, qaı jerden tabyl­ǵanynan tolyqqandy aqparat alyp, qazba jumystary júrgen jerdiń fotosýretterin tamashalaıdy.

Fısýılıam mýzeıiniń dırek­tory Lıýk Saısonnyń pikirin­she, Shyǵys Qazaqstandaǵy arheo­logııalyq qazba jumystarynan shyqqan qundy jádigerler bul kórme arqyly Ulybrıtanııaǵa jáne búkil álemge tanylýyna múmkindik mol.

– Birneshe aı buryn qazba jumystary arqyly álem tarıhyn qaıta jazyp shyǵýdyń múmkindigi týdy. Kembrıdjde biz úshin eń bastysy – artefaktilerdi ǵana emes, búkil arheologııalyq úderisti jáne Qazaqstanda qol­danylatyn saraptamalyq bilim­di kórsetý. Bul Kembrıdj ýnıver­sıtetiniń murajaı, týrızm jáne arheologııa men muraǵattar týraly ǵylym álemindegi Shyǵys Qazaqstandaǵy áriptesterimen se­riktestigi turǵysynan erekshe oqı­ǵa. Eýropada alǵash ret bul qun­dy materıaldar bizdiń kelý­shi­lerge kórsetiletinine óte qýanyshtymyz, – dedi Lıýk Saıson.

Shyǵys Qazaqstan oblysy­nyń ákimi Danıal Ahmetov kórme qo­naq­taryn iltıpatpen qarsy alyp, oqıǵanyń Qazaqstan men Uly­brı­tanııa qarym-qatynastary úshin ma­ńyzdy ekenin atap ótti. Qo­naq­tarǵa kórmeni keńinen tanys­tyr­dy. Kórermenderdiń qyzy­ǵý­shylyǵyna qarap, Qazaqstan men Birikken Koroldik arasynda mýltımádenı qarym-qatynastyń ornaıtyndyǵyna senim bildirdi.

– «Uly dala altyny» eki mem­­leket arasyndaǵy yntymaqtas­tyqty nyǵaıtýǵa ja­sal­ǵan taǵy bir úlken qadam. Kórme meıirimdilik pen ózara syı­lastyqtyń joǵary deńgeıin kórsetedi. Ol brıtan­dyq ǵylymı qaýymdastyqty ǵana emes, ejelgi tarıhtyń áýesqoılaryn bizdiń dáýirimizge deıingi birinshi myńjyldyqta Uly dalany mekendegen kóshpeli saqtardyń ór­ke­nıetimen tanystyrady. Eks­pozı­sııa bizdiń ata-babalary­myz ja­saǵan naǵyz jaý­­har týyndy­lar­dy usynady. Bul jumystar ejelgi saqtardyń kósh­peli mal sha­rýashylyǵy, taý-ken ónerkásibi jáne metallýrgııa salasynda bire­geı mádenıeti men tereń bilimi bol­ǵanyn aıǵaqtaıdy, – dep atap ótti oblys ákimi Danıal Ahmetov.

Aıta ketsek, kórmege Berelden, (Katonqaraǵaı aýdany) Eleke sazy obasynan (Tarbaǵataı aýdany) tabylǵan eksponattar qoıyldy. Brıtanııa qoǵamynyń nazaryna usy­nylǵan artefaktilerdi Shyǵys Qazaqstanda, bizdiń dáýirimizge de­ıingi VII-VI ǵasyrlardaǵy saq elıtasynyń qorǵandarynan qa­zaq arheologtary tapqan. Bul kezeń­di ejelgi qazaqtar tarıhyndaǵy «Altyn ǵasyr» dep te ataıdy. Eks­pozısııanyń basty jádigeri 2018 jyly tabylǵan b.z.d. VI-V ǵa­syrlarǵa jatatyn – «Altyn adam». Onyń kıiminde 15 myń altyn zat bar. Qazba jumystary kezinde qaldyqtary qarý-jaraq jáne áshekeı buıymdarmen qorshalyp jatqan. Odan bólek, mıftik ja­nýarlarǵa aınalǵan jylqylar rýhanı sharanyń salmaǵyn arttyra tústi. Tórtkúl dúnıeden jınalǵan jetekshi ǵalymdar joǵary baǵa berip, «Álemdik oqıǵa» dep atap ótti. Ekspozısııalardy kórgen myń­daǵan halyq qazaqtyń tól tarıhymen tanysyp, tańdanyp jatyr. Ras, Qara teńizden Ortalyq Azııaǵa deıingi aýmaqty jaýlap alǵan ejelgi saq taıpalarynyń altyn áshekeıleri, turmysta paı­dalanǵan zattary osy kúnge de­ıin jetip otyr. Tipti bylǵary men kıizden tigilgen kıimniń qı­qym­dary da tabylǵan. Atap ót­kenimiz, eksponattardyń tolyq tizimi emes. Áıtpese, obalardan saq­tardyń otyryqshy bolǵanyn dáleldeıtindeı qol dıirmen, jer oshaqtar da tabylǵan. Iаǵnı skıf­tik saqtardyń un jasaǵanyn, egin­­shilikpen aınalysqanyn dá­lel­deıdi. Al kórmege qoıyl­ǵan qun­dy zattardyń kóbi ótken jyl­­dary ǵana tabylǵan. Kórer­men­derdiń aıtýynsha, árbir jádi­ger san ǵasyr ótip ketken dá­ýir­lerge jetelep áketkendeı áser qal­dyrdy. Saltanatty shara ke­zinde brıtanııalyq arheolog­ter Shyǵys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qazba jumystaryna qatysýǵa nıet bildirip, eki eldiń yntymaq­tastyǵy tek osy ekspozısııamen shektelmeıtinin jetkizdi.

– Bul kórme Anglııa úshin erekshe boldy. Biz ony Kembrıdjde ótkizgenimiz úshin maqtanamyz. Arheolog retinde munyń bárin óz kózimmen kórgenime óte qýa­ny­sh-­
tymyn. Meni eki myń jyl bu­ryn ómir súrgen adamdardyń má­denıeti tańǵaldyrdy. Oılańyz­shy, kósh­pendilerdiń eginshilik jáne óndirispen qatar aınalysqany qandaı ǵajap. Oraıy kelse, siz­derde ótetin arheologııalyq eks­pedısııaǵa qatysar edim, – dedi Kem­brıdj ýnıversıtetiniń arheologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Sıprıan Brýdbank. Esterińizge sala ketsek, Fı­sýılıam mýzeıinde uıymdas­ty­­­rylǵan «Uly dala altyny» eks­­­po­zısııasy 2022 jyl­dyń 30 qań­­taryna deıin ju­mysyn jal­ǵastyrady.

Shyǵys Qazaqstan oblysy