Kómirteginen arylýdyń joly qandaı?

2060 jylǵa deıingi doktrına ázirlendi

«Dúnıejúzi ónerkásip pen ekonomıkany ekologııalyq tazar­týǵa bet burdy. Qazir bul – án­sheıin sóz emes, salyq, baj jáne tehnıkalyq retteý sharalary sııaqty naqty sheshimder. Biz odan tys qala almaımyz. Mundaı sheshimder eksport, ınvestısııa jáne tehnologııa transferti arqyly elimizge tikeleı áser etedi», dedi Memleket basshysy. El Prezıdenti bul baǵytta baıyppen jumys istep, atalǵan máseleni sheshýdiń keshendi joldaryn qarastyrýdy tapsyrdy.

Qazaqstan klımat jó­nin­degi Parıj kelisimine qosyl­ǵan­dyq­tan, atmosferadaǵy par­nık­tik gazdardy azaıtýǵa baılanys­ty maq­sattarǵa qol jetkizý úshin bar­lyq múmkindikti jumsaýǵa mindetteldi. Osy rette tıisti ınfra­­qurylymdy qurý men «jasyl tehnologııalar» naryǵyn da­­mytý qajettigi týyndap otyr. Bul maqsatta Ekologııa, geo­­logııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstrliginiń bastamasymen bir­qatar zańnamalyq qujat, onyń ishinde jańa Ekologııalyq kodeks pen Jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý syndy zańdar qabyldanyp, ıns­tıtýttyq negiz qalandy.

«Klımattyń ózgerýine beıimdelý jónindegi jańa taraýdy qosa alǵanda, parnıktik gazdy azaıtýdy retteý sala­syndaǵy zańnama jetildirildi. Búginde kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýdi kózdep, paıdaly qazbalardan bas tartyp jatqan elderdiń sany jyl saıyn artyp keledi. Memleket basshysy elimizdiń 2060 jylǵa qaraı kómirteginen arylýdy jos­parlap otyrǵanyn jýyrdaǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda aıtqan bolatyn. Bul oraıda Germanııa Federatıvtik Res­pýblıkasynyń qoldaýymen 2060 jylǵa deıingi kómirtegi beıtaraptyǵyna baılanysty doktrınany ázirledik. Osy tujyrymdama Qazaqstandaǵy parnıktik gazdardy azaıtý jónindegi, sondaı-aq bul baǵytta qosymsha ınvestısııalar tartý men tehnologııalyq sheshimderdi engizýge baılanysty uzaqmerzimdi al­ǵash­qy qujat sanalady», dedi jýyrda ótken Ortalyq Azııa elderiniń alǵashqy ekologııalyq forýmynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev.

Áleýmettik ádildik – negizgi ustanym

Vedomstvo basshysy ekonomıkany karbonsyzdandyrýǵa baılanysty týyndaıtyn táýekelderdi de joqqa shyǵarmady. Nege deseńiz, tómen kómirsýtekti saıasat paıdaly qazbalardan kezeń-kezeńmen bas tartýǵa alyp keletinin eskersek, elimiz ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıyn­dyqtarǵa tap bolýy múmkin.

«Jasyl ósimdi» josparlaý men oǵan kóshý barlyq máseleni, atap aıtqanda áleýmettik, genderlik, jumyspen qamtý jáne halyqqa bilim berýdi, sondaı-aq jańa kásipter men daǵdylardyń bolashaqtaǵy damýyn, onyń ishinde múm­kindigi shekteýli adamdardyń da máse­lesin qamtýy tıis ekenin túsinemiz. Bul oraıda jumys oryn­­daryn usynyp qana qoımaı, bilim alýdyń ashyqtyǵyn damytyp, áleý­­mettik qorǵaý sharalaryn ázirleý ma­­ńyzdy. Demek áleýmettik ádildik – ekonomıkany karbonsyzdandyrýdaǵy ne­gizgi ustanymdardyń biri», dedi S.Bre­keshev.

Ekologııa mınıstrligi bergen málimet­ke súıensek, kómirteginen arylý saıasatyn iske asyrý zııandy qaldyqty 95-98%-ǵa azaı­týǵa nemese 2060 jylǵa deıin 9,335 mlrd tonna kómirqyshqyl gazynan qutylýǵa múmkindik beredi. Bul jumystar shamamen 666,5 mlrd dollar kóleminde ınvestısııany qajet etedi. Bazalyq ssenarııge sáıkes 2060 jylǵa qaraı IJО́ 50%-ǵa ulǵaıýǵa nemese aqshalaı kólemde jalpy ósimi 504 mlrd dollardy quraýǵa tıis.

Kómirteginen beıtaraptylyq ssena­rııin modeldeý nátıjeleri energııa tıimdiligi, elektrlendirý jáne bıootyn men sýtekke kóshý, sondaı-aq jańǵyrmaly energııa kózderine aýqymdy aýysý (JEK úlesi 83%) esebinen energetıkalyq sektorda zııandy qaldyqtyń kólemi 97%-ǵa qysqaratynyn kórsetip otyr.

Budan bólek, gaz ben munaı ónimderin paıdalanýdy tómendetý men kómirden tolyqtaı bas tartý (2060 jylǵa qaraı úlesi 0,03%) elektr energetıkasyndaǵy zııandy zattardyń aıtarlyqtaı azaıýyna alyp keledi. Qaldyqtardyń qalǵan úlesi (3%) kómirtekti tutyp, saqtaýǵa múmkindik beretin tehnologııalyq sheshimder arqyly joıylady dedi mınıstrlik ókilderi.

Aýyl sharýashylyǵy salasynda par­­nıktik gazdardyń kólemi ornyqty or­ganıkalyq aýyl sharýashylyǵy jáne or­mandardy molaıtý baǵdarlamalaryn engizý esebinen báseńdeıdi dep boljanýda. 2060 jylǵa qaraı qaldyqtar sektorynda qoqysty jınaý, suryptaý jáne qaıta óńdeý jónindegi sharalar esebinen zııandy zattardyń mólsheri 50%-ǵa qysqarady.

 Doktrınany quptamaı otyr

Alaıda atalǵan doktrınany salalyq qaýymdastyqtar quptamaı otyr. Máselen, Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵynyń ókilderi aıtqandaı, bul strategııa basqa negizgi qujattarmen úılespeıdi.

«Aıtalyq, «Modeldeýdiń sarap­tamalyq tásili, 2060 jylǵa deıingi ssena­rııler men damý joldary» taraýynda «1990 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda qaldyqtardy 25%-ǵa qysqartý jónindegi Ulttyq deńgeıde aıqyndalatyn salymdardyń shartty maqsaty 2030 jylǵa qaraı oryndalady» dep kórsetilgen. Mine, 2021 jyl aıaqtalýǵa jaqyn tur, al atalǵan shartty maqsatqa jetýge múmkindik beretin negizgi salalar boıynsha kózdelgen meje áli anyqtalǵan joq. Onyń ishinde 2030 jylǵa qaraı Jańǵyrmaly energııa kózderiniń 15%-dyq úlesine qol jetkizýge qatysty ambısııaly jospardyń ózi tómendetilgen. Demek bul qujattyń áli jetkilikti deńgeıde pysyq­talmaǵanyn, sol sekildi tıisti kórset­kishterdiń oryndalý merzimderi túzetýdi qajet etetinin ańǵartady», dedi Taý-ken ón­dirý jáne taý-ken metallýrgııa kásip­oryn­dary qaýymdastyǵy atqarýshy dı­rek­torynyń orynbasary Maksım Kanonov.

Doktrınada kómirteginen arylý úshin jumsalatyn ınvestısııalar týraly aıtylǵanymen, kásiporyndardyń ozyq tehnologııalardy engizý men otynnyń basqa túrlerine aýysýǵa baılanysty baǵyttardyń qalaı úılesetinine taldaý jasalmaǵan. Onyń ústine ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizý men energııanyń basqa kózderine kóshýdi energetıkalyq turǵydan ǵana baǵalamaı, sondaı-aq basqa da áleýmettik mańyzy bar ónerkásip salalarynyń máselelerin de eskergen jón. Mysal retinde metallýrgter quny joǵary elektr energııasy metall baǵasyna, sol sekildi halyqqa arnalǵan tarıfterge áser etetinin keltirdi. Osy aıtylǵannyń barlyǵy eskerilip, strategııalyq qujatta keń kólemdi qamtylýǵa tıis dep esepteıdi taý-ken kompanııalary.

Qujatqa kómirtegi beıtaraptyǵyna kóshýge baılanysty týyndaıtyn táýekel­derdi de qosý týraly usynys aıtyldy. Naqty aıtqanda, elektr stansalarynyń tolassyz tarıfke aýysý saldarynan elektr energııasyn óndirýdiń jalpy kóle­minde Jańǵyrmaly energııa kózderin 3%-ǵa damytý baǵanyń 15%-ǵa artýyna alyp keldi. Bul rette JEK-niń úlesi 15%-ǵa deıin ulǵaıǵanda elektr energııasynyń ba­ǵasy qanshaǵa qymbattaıdy degen saýal týa­dy.

Sondaı-aq óndiristik uıymdar kómir generasııasynan birjolata bas tartý ken oryndarynyń, qala quraýshy kásip­oryndardyń jáne elektr stansala­rynyń jabylýyna ákelip soqtyrady degen oıda. Mine, osyndaı mańyzdy máseleler qalaı sheshiletini týraly atalǵan doktrınada eskerilmegen degen ýájderin jetkizdi salalyq qaýymdastyq ókilderi.

Budan bólek, mamandar Qazaqstannyń bolashaqtaǵy tólem balansyn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıtynyn eskertti. О́ıtkeni engizilýge tıis ozyq qoljetimdi tehnologııalar men «jasyl energetıkalyq tehnologııalar» elimizde shyǵarylmaıdy. Sáıkesinshe ishki óndiris tómendep, tehnologııalar shetelden satyp alyna bastaıdy. Bul elimizdegi tólem balansy men valıýta baǵamynyń ózgerýine ákelip, tehnologııalar birneshe ese qymbatqa túsedi. Sala ókilderi joǵaryda aıtylǵan táýe­kelderdiń atalǵan qujatta nelikten eske­ril­meı, atústi ázirlengenin túsinbeı dal. Sol sebepti ony jetildirýdi talap etip otyr.

Tutastaı alǵanda, taý-ken kompanııalary doktrınanyń birqatar tusyna kúmánmen qaraýda. Al kez kelgen kúmándi is – kompanııalar úshin salaǵa ınvestısııa quıýdy toqtatýdyń belgisi.