Tarıhı qoıylym Abylaı hannyń qalmaq qońtaıshysy Qaldan Serenniń tutqynynda bolǵan kezinen bastalady. Qalmaq hany Abylaıdy bir apta boıy ashtyq pen shól arqyly synaıdy. Sonda da qaısar minezdi Abylaı bul qıyndyqqa tótep beredi. Avtor Abylaı han arqyly sol kezeńdegi qazaq halqynyń basyndaǵy aýyr haldi kórsetse, ekinshi jaǵynan ulttyń sertine berik tektiligin áıgileıdi. Bir jumadan keıin kezdesken Abylaı han men Qaldan Serenniń arasyndaǵy dıalog ta erekshe órbıdi. Qalmaqtyń bas ordasyna basyn ımeı, keýdesin tik ustaǵan kúıi kirgen Abylaı tutqynda otyrsa da ólispeı berispeıtinin aıtady. «Men otyratyn ornymdy kórmeı turmyn», dep asqaq sóıleıdi. Qoıylymdy qarap otyrsaq, qalmaq hanynyń birtindep tómenshikteı bergenin kóremiz. Azýy alty qarys Abylaı qalmaq ordasynda da tutas ulttyń obrazyn kórsetedi. Abylaı hannyń beınesin somdaǵan Mámbet Qojalıev te, Qaldan Serenniń rólinde oınaǵan Jandar Qyryqbaev ta tarıhı tulǵalardyń minez-qulqyn, bolmys-bitimin ózindik izdenisterimen sátti alyp shyqqan. Al ózine ıyǵyn tosqan Momyndy Abylaı qoltyǵynan demep turǵyzyp jiberip, qalmaq hanymen teńdeı sóılesedi. Oǵan jaýynyń sý ornyna dep bergen toń maıyn da ishkizbeı, qolyn qaǵyp jiberedi. Jaýynyń irgesine at baılamaıtyn, aýylynan as ishpeıtin qazaqtyń ózindik ustanymyn, búkil bolmysyn osy áreketterimen-aq kórsetedi.
Jalpy, «Abylaı» dramasy – tarıhı oqıǵalarǵa negizdelip jazylǵan týyndy. Avtor bul jerde qazaq pen qalmaq arasyndaǵy qaıshylyqty dáýirdi eki hannyń beınesi arqyly kórsetedi. Sondaı-aq ejelden kele jatqan aq pen qaranyń aıqasy da bar. Erlik, qaısarlyq sııaqty qasıetterdi ashýymen qosa, jaǵympazdyq, jylpostyq, satqyndyq sııaqty áreketterdi de synaıdy. Máselen, Qaldan Serenniń shabarmany Ámirsana Abylaıǵa basynǵysy kelgen raı tanytyp sóıleıdi. Ámirsananyń áreketinen ulyqqa jaǵyný sııaqty keleńsiz minezdi baıqaýǵa bolady. Al qalmaq hanynyń taǵy bir shabarmany Jalbynyń bar oıy Topysh hanymda. Qońtaıshy odan qalaýy týraly suraǵanda, Jalby sol sulý Topyshty aıtady ǵoı. Munda da álgi shabarmannyń han saraıynda eldiń múddesi úshin emes, jeke basynyń paıdasy úshin ǵana júrgenin kórýge bolady. Ári bul onyń sahnadaǵy árbir áreketinen bilinedi. Biraq Topysh sııaqty sulýǵa qol jetkizý ońaı emes eken. Jalbyǵa Qaldan Seren ol úshin Abylaıdy óltirý kerek ekenin aıtady. Qalmaq hany baýyry Sharyshty óltirgeni úshin Abylaıdan kek alýdy oılaıdy. Alaıda jigersiz, jasyq, qyzdyń sulýlyǵyna suqtanǵannan basqa qolynan keletini joq Jalby aıbarly Abylaıdy, árıne, óltire almaıdy. Qylyshyn qynynan sýyrǵanymen, ol áreketinen túk shyqpaıdy. Al Qaldan Serenge asyǵys sheshim qabyldamaýyn eskertken, Abylaıdyń tegin emes, tekti adam ekenin aıtqan Qarabas hanymnyń beınesi de aqyldylyqtyń belgisindeı kórinis beredi.
Negizinen «Abylaı» dramasy shytyrmanǵa toly. Endigi bir sátinde Abylaı hannyń myrzaqamaqqa shyǵyp, Qaldan Serenmen jeke suhbattasýy sahnaǵa shyǵady. Qalmaq taǵy da Abylaıdan Sharyshty nege óltirgenin surap zildenedi. Sonda Abylaı: «Ákem Ýálıdi, anamdy, baýyrlarymdy nege óltirdińder?», dep oǵan qarsy suraq qoıyp, qalmaqty jýasytady. Budan keıin qalmaq hany birden aıbarynan qaıtyp, Abylaı hannyń yǵyna jyǵyla beredi. Sodan ekeýiniń áńgimesi sol kezdegi saıası ahýal tóńireginde órbıdi. Áńgime barysynan Abylaı hannyń sol ýaqyttaǵy álemdik saıasattan habardar bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Ol orys pen qytaı sııaqty alyp eldersiz turaqtylyq pen tynyshtyqqa jol ashylmaıtynyn aıtady. Bul áńgimeniń de sońǵy núktesin Abylaı qoıady. Bitim. Aqyry jeńilgen Qaldan Seren óz ordasynda qaryndasy Topysh sulýdy Abylaıǵa bergisi keletinin jetkizedi. Sóıtip, Abylaıdyń Topysh hanymmen kezdesýi beınelenedi. Budan ári oqıǵa shıelenisip, kúrdelenip, aqyry Abylaıdyń qalmaqtardy tas-talqan etip jeńýimen shegine jetedi. Ámirsananyń aıanyshty hali, Abylaıdyń aıaǵyna bas uryp kelýi sııaqty kórinisterde de Abylaıdyń danalyǵy, tektiligi kórinedi. Qoıylymnyń taǵy bir kúrdeli tusy – Abylaı hannyń Reseı men Qytaı elshilerin qatar qabyldaýy. Olar Abylaıdan Ámirsanany óz tutqyndyǵyna berýin suraǵanymen, olardyń bul tilegi oryndalmaıdy. Bul jerde de Abylaı hannyń el basqarý isindegi saıası qaıratkerligin kórýge bolady. Kúrdeli kezdesýler, batyl sheshimder, qıyn-qystaý kezeń atalǵan qoıylymda munyń bári kórinedi.
Qazaq ádebıetiniń tarıhynda Abylaı han týraly kóptegen shyǵarma jazyldy. Al Elen Álimjannyń «Abylaı» dramasy aldyńǵy derekterdi qaıtalamaǵan. Shyǵarmada avtor soǵys jaǵdaıynan góri, Abylaı hannyń bolmysyn ashýdy maqsat etken. Keıbir shyǵarmalarda Topysh sulý satqyn retinde kórinse, bul dramada ol aqyldy áıel retinde beınelenedi. Sondaı-aq rejısser Farhadbek Qanafın de tosyn sheshimderi jáne izdenisterimen qoıylymnyń mańyzyn arttyra túsken. Buqar jyraý jyrlary men Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» dastanynan úzindiler qoıylyp, shyǵarma shyraıyn ashqan deýge bolady. Qoıylymnyń qoıýshy-sýretshisi Qazym Amanqosov, baletmeıster Baqytjan Aımanov, mýzykamen kórkemdegen Móldir Baraqbaeva ekenin de aıta ketken jón. Al Nursultan Mahanov (Momyn), Medeý Erdalıev (Ámirsana), Abzal Dáýletbaqov (Jalby), Ásem Qondybaeva (Topysh), Rızat Qylyshbaeva (Qarabas hanym), Qymbat Nurseıitova (Quralaı), Qasym Kelesbek (orys elshisi) jáne Jandos Ilııabekov (qytaı elshisi) syndy teatr ártisteri de tarıhı beınelerdi sátti somdap shyqty. Táýelsizdiktiń mereıtoıyna arnalǵan bul qoıylymdy Abylaı hannyń azattyq týraly armanyn kórsetken, Abylaı beınesi arqyly tektilik pen danalyqty dáriptegen shyǵarma deýge tolyq negiz bar.
