Shynynda da, sońǵy ýaqytta jańa medıanyń eń basty qozǵaýshy kúshterine aınalǵan tehnologııalyq kompanııalardyń jalǵan aqparatpen belsendi kúrese bastaǵanyn baıqadyq. Ásirese, pandemııa kezinde taraǵan alyp-qashpa áńgime men konspırologııa jaǵdaıdyń qanshalyqty ýshyǵýy múmkin ekenin kórsetkendeı. Bir jaǵynan koronavırýs, karantın, vaksına taqyryptary barshany alańdatty. Ekinshiden, bizge buryn tanys emes jańa qubylys jaıly barshanyń aıtary boldy. Osylaısha, jelilerde taraǵan túrli málimettiń durys-burysyn ajyratý qıyndap ketti. Keı jaǵdaıda tipti sózine halyq qulaq asatyn mamandardyń ózderi de aqylǵa syımaıtyn, kásibıligine kúmán keltiretin málimdemeler jasaı bastady. Osylaısha, jalǵan aqparatpen dál qazir, osy arada kúresý qajettiligi týdy. Bul, árıne, durys-aq.
Osy tusta Facebook, Google, YouTube sekildi alpaýyt kompanııalardyń máseleni óz qoldaryna alǵanyn baıqadyq. Olar keıbir taqyryptaǵy aqparatty buǵattaıtynyn aıtyp, eskertip jatty. Kompanııa dep ádeıi aıtyp otyrǵanymyz, bul alyp jelilerdiń bıznes ekenin, ıaǵnı bireýdiń qaltasyn toltyratyn kásip ekenin esten shyǵarmaý kerek. Jańa medıadaǵy monopolıst, ári asa qundy jeke derekterge ıe fırmalardyń yqpaly onsyz da az bolǵandaı, endi aqparattyń mazmuny men mánin de basqara bastaǵany alańdatady.
Sońǵy ýaqytta YouTube-tyń koronavırýs, vaksına týraly shyndyqqa negizdelmegen kontentti jarııalamaı, buǵattap otyratynyn kórip júrmiz. Bul, árıne, quptarlyq. Alaıda bul máseleni basqa qyrynan qarap kóreıik. «Jalǵan aqparat» degen jeleýmen jasalǵan bul áreketter sóz bostandyǵy men erkindigin shekteý bolmaı ma?
Jaqynda osyndaı daýǵa qalǵan Reseıdiń eki nemistildi arnasy buǵattaldy.
Reseıdiń RT memlekettik medıakompanııasy basqaratyn arnalar qalpyna keltirilmese, Reseı taraby elde YouTube platformasynyń jumysyn shekteıtinin aıtyp, talap qoıǵan. Bul Reseıdiń jalǵan aqparatqa qatysty alǵashqy aıyptalýy emes. Osyǵan deıin Facebook vaksınaǵa qatysty jalǵan málimet taratqan kóptegen reseılik paraqshalardy joıǵany belgili.
Álbette, jalǵan aqparatpen kúresý qarqyndy júrip jatqany qýantady. Alaıda osyǵan deıin saıası oıyndardyń qaq ortasynda júrgen, onsyz da senimnen aıyrylǵan Facebook-tiń kez kelgen áreketin suraqqa alý zańdy bolar. Bul qadamnyń da kópshilik bilmeıtin saıası astary bar ma degen kúmán seıilmeı tur. Másele jalǵan aqparatqa jol berýde emes, onyń jalǵan ekenin anyqtaıtyn taraptyń senimnen shyǵyp qalǵanynda bolyp tur.
Reseıden bólek, Aýstralııanyń Sky News Australia YouTube arnasy da indettiń baryna kúmán keltiremin dep jeti kúnge jazalanǵan. Google da klımattyń ózgerýine qatysty ǵylymı dáleldenbegen, ony joqqa shyǵaratyn kontent jaryq kórmeıtinin habarlady. Munyń barlyǵy qoǵamda feık, ıaǵnı jalǵan aqparattyń taralýyn azaıtýǵa tıis. Degenmen, qabyldanǵan bul sheshimder qanshalyqty tıimdi, ádil? Bálkim, qandaı aqparattyń shyǵý-shyqpaýyn anyqtaýdy bıznes ıesine emes, syrttan qurylǵan, esh taraptyń múddesin qorǵamaıtyn, táýelsiz uıymǵa tapsyrý kerek bolar. Bizdińshe, eń durysy sol. Biraq álemdegi barlyq derekke ıelik etip otyrǵan Facebook, Google cekildi alyp kompanııalar ózgelerdi óz jumysyna aralastyrsyn ba? Osyǵan deıin biz týraly barlyq aqparatty biledi dep qoryqqan jeliler endi bizdiń ne kórip, ne oqıtynymyzǵa deıin tańdaı alady. Bul alpaýyt tehnologııalar birtindep bir memlekettiń deńgeıinde ıdeologııa júrgizip, yqpal ete alatyndaı kúshke ıe bolmasyna esh kepil joq. Sol sebepti oqyrmanǵa aqparat tutynýda bir ǵana derekkózdiń, jeliniń jańalyǵymen shektelmeı, jan-jaqty zerttep, oqyp baryp, saraptaı alatyndaı deńgeıge jetýdi, jańa medıany durys tutyný daǵdylaryn barynsha úıretý mańyzdy.
