1967-1968 jyldary Dnepropetrovsk pen Vılnıýs qalalarynda ótken hımııadan oqýshylardyń Búkilodaqtyq olımpıadalaryna qatysty. Qaraǵandynyń №1 orta mektebin úzdik bitirip, S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń hımııa fakýltetine oqýǵa túsken stýdenttik jyldary ǵylymǵa umtylyp, úıirmelerge belsendi qatysady, baıandamalar jasaıdy, Lenın atyndaǵy stıpendııa ıegeri atanady. Keıin ýnıversıtettiń Organıkalyq hımııa kafedrasy janyndaǵy kúndizgi aspırantýraǵa túsip, kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵady.
QazKSR ǴA korrespondent-múshesi A.Sh.Sharıfkanovtyń jetekshiligimen Organıkalyq sıntez salasyndaǵy keıingi zertteýlerin bastaýǵa múmkindik alady. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde jumys istegennen keıin QazKSR ǴA Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtynyń ǵylymı hatshysy etip taǵaıyndalady. Dál osy ǵylymı mekemeniń qabyrǵasynda talantty ǵalym, belsendi uıymdastyrýshy retindegi qabileti keńinen kórindi. 1987 jyly akademık M.J.Jurynovtyń jetekshiligimen organıkalyq qosylystardyń elektrohımııasy zerthanasyn uıymdastyrdy. Ol názik organıkalyq sıntez, tabıǵı qosylystar hımııasy, farmakologııa jáne kvanttyq hımııa toǵysyndaǵy bıologııalyq belsendi zattar sıntezi salasyndaǵy jańa ǵylymı baǵytty damytty. Osy úderisterdiń zańdylyqtary men mehanızmderin jetkilikti zertteý nátıjesinde 1991 jyly «Jańa bıobelsendi alkaloıdtar týyndylarynyń sıntezi» taqyrybyndaǵy doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 1992 jyly odaqtyq Joǵary attestattaý komıssııasy professor ǵylymı ataǵyn berdi. Osy jyly Ǵylym akademııasynyń úzdik ǵylymı jumys konkýrsynda AT-Qorynyń medali men syılyqtaryna ıe boldy. 1994 jyly UǴA korrespondent-múshesi, al 2003 jyly UǴA akademıgi bolyp saılandy.
1996-1998 jyldary E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń birinshi prorektory laýazymynda jemisti jumys istegen ol QarMÝ tarıhynda hımııa ǵylymdary salasynda dıssertasııalar qorǵaý boıynsha birinshi dıssertasııalyq keńes qurdy. 1998 jyly UǴA Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtyna dırektordyń ǵylymı jumys jónindegi orynbasary bolyp oralady jáne jańadan qurylǵan Reseı-Qazaqstan zamanaýı gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń birinshi prorektory bolyp taǵaıyndalady. 1999 jyly UǴA Ortalyq Qazaqstan bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary jáne sonymen qatar OSKI dırektorynyń orynbasary bolyp bekitildi.
Názik organıkalyq sıntez, alkaloıdtar hımııasy, farmakologııa jáne kvanttyq hımııa toǵysyndaǵy bıologııalyq belsendi zattar sıntezi salasynda jańa ǵylymı baǵyt qurǵany úshin A.Ǵazalıev 2003 jyly elimizdiń bilim, ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy.
2006 jyly Arstan Máýlenuly S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory bolyp taǵaıyndaldy. Jańa laýazymda onyń barlyq uıymdastyrýshylyq talanty kórindi. Onyń basshylyǵymen ShQMÝ Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynyń reıtınginde 17-orynnan 4-orynǵa kóterildi. Onyń bastamasymen qazaq til biliminiń negizin qalaýshy Sársen Amanjolovqa eskertkish qoıyldy. 2007 jyly ýnıversıtet ǵımaratynyń aldynda Memlekettik hatshy Oralbaı Ábdikárimovtiń qatysýymen saltanatty túrde ashylǵan eskertkish kesheni О́skemen qalasynyń kórikti jerleriniń birine aınaldy. О́skemen qalasyndaǵy Tekstılshıkter dańǵyly uly ǵalym Qanysh Sátbaev atyndaǵy dańǵyl bolyp qaıta ataldy. Ýrıskıı kóshesi Uly Otan soǵysynyń batyry, partızan Qasym Qaısenov kóshesi bolyp ózgertildi. Arstan Máýlenuly Parlament Májilisiniń depýtaty S.Ferhomen birge qala kósheleriniń birine ShQMÝ Pankratev baǵynyń negizin qalaýshy Gýstav Vıstenıýstiń esimin berýge atsalysty. 1997 jyly bastalǵan qoǵam qaıratkerleri men ǵalymdaryn máńgi este qaldyrý jónindegi qoǵamdyq jumysy osy kúnge deıin tolastaǵan emes. Ustazy ári tálimgeri akademık A.Sharıfqanovtyń esimi Almaty qalasynda ulyqtalsa, Buqar jyraý aýdanynda Jyrjys qajynyń esimin el esine salǵan eleýli is-sharalar atqardy. Sol sııaqty QazKSR eńbek sińirgen muǵalimi, Uly Otan soǵysynyń ardageri M.Ǵazalıev, partııalyq memlekettik qurylys ardageri N.Tólepov, QarMTÝ alǵashqy rektory, Sosıalıstik Eńbek Eri, akademık A.Saǵynov ispetti basqa da belgili bilim, ǵylym jáne qoǵam qaıratkerleriniń muralaryn nasıhattaýǵa úlken úles qosty. Olardyń atynda eskertkish-taqtalar, aýdıtorııalar, galereıalar ashylyp, kóshelerge esimderi berildi, kitaptary jaryq kórdi.
2008-2016 jyldary A.Ǵazalıev Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetin tabysty basqardy. Joǵary oqý orny oqý, oqý-ádistemelik, ǵylymı jáne tárbıe jumysyn qosa alǵanda barlyq pozısııa boıynsha qarqyndy damydy. Biregeı modelder qurylyp, QarMTÝ tájirıbesine engizildi: Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń úlgisinde patrıottyq tárbıe berý modeli «Máńgilik el» jalpyulttyq ıdeıasyn iske asyrý sheńberinde ázirlengen jáne ýnıversıtet stýdentterin oqytýdyń barlyq kezeńinde memlekettiń qoǵamdyq-saıası qyzmetiniń qazirgi zamanǵy pedagogıkasy men praktıkasy ázirlegen ınteraktıvti nysandary men ádisterin eskere otyryp, patrıottyq tárbıeni keshendi júzege asyratyn tıimdi júıe sanalady. Modeldiń ǵylymı-ádistemelik bazasy memlekettik jáne orys tilderinde shyǵarylǵan JOO-nyń 230 ózekti ázirlemeleriniń keshenimen usynylǵan. 2010 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bul modeldi Qazaqstannyń 50 jetekshi joǵary oqý orny men birqatar kolledjderine memlekettik jáne orys tilderinde 30 beınefılmnen, 19 kitaptan jáne 17 kompakt-dıskiden aqparattyq-ádistemelik materıaldar jıyntyǵy túrinde berdi. Sondaı-aq Stýdenttik ózin ózi basqarý, Ata-analarmen jumys, Joǵary oqý ornyn basqarý, Elektrondy ýnıversıtet, Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý, Qosarly bilim berý, Korporatıvtik ýnıversıtet modelderi joǵary oqý ornynyń jumysyn jan-jaqty qurýǵa múmkindik berdi.
2011 jyldyń qazan aıynda QarMTÝ-dyń Halyqaralyq qamqorshylyq keńesi uıymdastyryldy. Onyń quramyna jetekshi ýnıversıtetter ókilderinen, Reseı, Eýroodaq, AQSh, Kanada jáne Qytaıdyń tanymal saıası jáne qoǵam qaıratkerlerinen, sondaı-aq transulttyq korporasııalar men Korporatıvtik ýnıversıtet kásiporyndarynyń birinshi basshylarynan 20-dan astam sheteldik múshe kirdi. Halyqaralyq qamqorshylyq keńesi músheleriniń kómegimen ýnıversıtettiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy, ǵylymı-óndiristik baılanystary men ımıdji nyǵaıtyldy. A.Ǵazalıevtiń bastamasy boıynsha QarMTÝ-da quramyna 7 ǴZI, 35 ǴZZ, 3 ǵylymı-tehnıkalyq ortalyq, stýdenttik ınnovasııalar ortalyǵy, Qazaqstan Respýblıkasynda biregeı ınjenerlik beıindegi zerthana jáne «POLITEH» tehnoparki kiretin ıntegrasııalanǵan ýnıversıtettik ınnovasııalyq ǵylymı-tehnıkalyq keshen uıymdastyryldy, onyń quramynda 6 ǵylymı-zertteý zerthanasy jáne 4 ınnovasııalyq kásiporyn jumys isteıdi. Keshendi yqsham ornalastyrý úshin QarMTÝ-da jalpy aýdany 4 myń sharshy metr «Haı Tek» joǵary tehnologııalar aımaǵy quryldy. Ýnıversıtette «Mıneraldyq shıkizat resýrstaryn keshendi ıgerý» ınjenerlik beıindegi synaq zerthanasy ashylyp, tabysty damyp keledi. QarMTÝ janyndaǵy ınjenerlik beıindegi synaq zerthanasynyń qyzmeti ǴZJ nátıjeliligi jáne ony óndiriske engizý boıynsha respýblıkada úzdik dep tanyldy. 2013 jylǵy 20 maýsymda ınjenerlik beıindegi Synaq zerthanasynyń jobasy Ǵylym jáne kommersııalandyrý jónindegi halyqaralyq keńestiń respýblıkalyq konkýrsynda jeńimpaz atandy jáne Halyqaralyq banktiń 2 mln dollar mólsherindegi grantyn aldy. Nátıjesinde QarMTÝ negizinde halyqaralyq Materıaltaný ortalyǵy quryldy. QarMTÝ ǵylymı-tehnıkalyq kesheniniń quramynda ónerkásiptegi ınnovasııalar men ınjınırıngke baǵyttalǵan ǴZI tabysty jumys isteıdi. О́nerkásiptik ekologııa ǴZI ónerkásiptik gazdardy kádege jaratýdyń biregeı tehnologııalaryn jasaý jáne baǵaly hımııalyq shıkizatty alý salasyndaǵy zertteýler úshin korporatıvtik ýnıversıtet múshesi – Absalut Esology JShS-men birlesip quryldy. QarMTÝ negizinde Dánekerleý ınstıtýty ashyldy, ol halyqaralyq akkredıtteýden sátti ótti jáne 2012 jyldyń qazan aıynan bastap kásiporyndardyń (Arselor Mıttal Temirtaý, Qarashyǵanaq Petroleým, Ersaı, Bogatyr Kómir jáne t.b.) tapsyrystary boıynsha dánekerleý jumysshylarynyń, tehnıkteri men ınjenerleriniń birinshi legin daıyndaýdy bastady. Joba Elbasy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes fransýzdyq TOTAL munaı-gaz kompanııasynyń bastamasymen júzege asyryldy. 2016 jyly ashylǵan «Metan energetıkasynyń zerthanasy» kómir qabattaryndaǵy metandy barlaý jáne óndirý boıynsha ǵylymı negizderdi ázirleý jáne usynystar berý úshin negiz boldy. Sonymen birge QarMTÝ-da jańa qurylymdyq bólimsheler quryldy: zamanaýı kompıýterlermen jabdyqtalǵan elektrondy oqý zaldary, ýnıversıtet tarıhynyń murajaıy tolyǵymen jańartyldy, «Sh.Qudaıberdıev atyndaǵy tilderdiń úshtuǵyrlyǵy» ortalyǵy jáne akademık A.S.Saǵynov atyndaǵy «Bilim men ǵylymdaǵy ınnovasııalar» kórmesi ashyldy. Bolon deklarasııasynyń negizgi qaǵıdattaryn stýdentterdiń pánderdi erkin tańdaýy, ishki jáne syrtqy akademııalyq utqyrlyqty qamtamasyz etý bóliginde tolyqqandy engizýdi júzege asyratyn Bolon prosesi departamenti quryldy. Sonymen qatar 16 ınnovasııalyq ortalyǵy jumys isteıdi. Ekonomıkanyń naqty sektorynda talap etiletin ózekti baǵyttar boıynsha ǵylymı zertteýler, ınjınırıng jáne mamandardyń biliktiligin arttyrý salasynda ınnovasııalyq ortalyqtar qurý ýnıversıtettiń bilim berý jáne ǵylymı qyzmetin damytýdyń jáne «100 naqty qadam» Ult josparyn iske asyrýdyń mańyzdy baǵyttarynyń biri.
2009 jyldan bastap Arstan Máýlenulynyń bastamasymen QarMTÝ-da jyl saıynǵy Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa ýnıversıtettiń negizin qalaýshy Ábilqas Saǵynovtyń esimi berilip, «Saǵynov oqýlary» dep atalady.
QarMTÝ-dyń halyqaralyq qyzmeti AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Germanııa, Aýstralııa, Qytaı, BAÁ, Pákistan, Ýkraına, Reseı jáne basqa elderdiń jetekshi ýnıversıtetterimen yntymaqtastyq týraly 160-tan astam memorandýmdar aıasynda belsendi júrgizildi. Ýnıversıtette AQSh, Kanada, Germanııa, Japonııa, Fransııa, Shveısarııa jáne t.b. álemniń 250-den astam jetekshi ǵalymdary, onyń ishinde álemdik reıtıngtiń TOP-10, TOP-30 jáne TOP-500 (Garvard, Gonkong jáne Klıvlend ýnıversıtetteri) quramyna kiretin ýnıversıtetter ókilderi zamanaýı ǵylymı zertteýler boıynsha dárister, semınarlar men prezentasııalar ótkizdi.
JOO TEMPUS, Erasmus Mundus, SINERGIIа, ShYU ýnıversıteti halyqaralyq bilim berý jobalaryna qatysady. Bul rette QarMTÝ Festo german-aýstrııalyq konserniniń qamqorlyǵymen iske asyrylatyn biregeı halyqaralyq SINERGIIа jobasynyń (Qazaqstan, Aýstrııa, Reseı) jáne «Energetıka» men «Ekologııa» ózekti baǵyttary boıynsha ShYU negizgi JOO-nyń Qazaqstandaǵy jalǵyz qatysýshysy sanalady.
Konfýsıı ınstıtýtynda 2011 jyldan bastap stýdentter men professor-oqytýshylar quramy úshin qytaı tili men mádenıetin zertteý boıynsha sabaqtar ótkiziledi. Sondaı-aq ýnıversıtette lısenzııalanǵan baǵdarlamalyq jasaqtamany, 69 kompıýterlik synypty, sońǵy býyndaǵy 3500-den astam kompıýterdi, 52 ınteraktıvti taqtany, 88 beıneproektordy qamtıtyn zamanaýı aqparattyq-bilim berý ortasy quryldy. Joǵary oqý oryndary arasyndaǵy respýblıkalyq elektrondyq kitaphananyń resýrstaryna QarMTÝ professor-oqytýshylar quramy ázirlegen 8 300-den astam elektrondy oqý basylymdary engizilgen. Osy kórsetkish boıynsha QarMTÝ Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary arasynda birinshi oryn alady. «EPAM Systems» Amerıka-Belorýs fırmasymen birge baǵdarlamashylardy maqsatty daıarlaý jáne IT-tehnologııalar salasynda baǵdarlamalyq ónimderdi ázirleý boıynsha mamandandyrylǵan R&D-zerthanasy ashyldy.
Arstan Máýlenuly stýdentterdiń patrıottyq jáne mádenı tárbıesine kóp kóńil bóldi. Aıtalyq, Álimhan Ermekovtiń 120 jyldyǵyna arnalǵan konferensııa, «Qazaq memlekettiligin qalyptastyrýdaǵy Qazybek bıdiń róli», «Tóle bı – qazaq halqynyń dana bıi», «Uly dala dilmary – Áıteke bı», «Buqar jyraý – dalanyń danagóıi, birliktiń batagóıi», «Uly Otan soǵysy XXI ǵasyr jastarynyń kózimen» taqyryptarynda jyl saıynǵy konferensııa jáne t.b. ótti. 2016 jyly belgili aqyn jáne qoǵam qaıratkeri, «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń prezıdenti Oljas Súleımenovtiń qatysýymen «Beıbitshilik estafetasy – jastarǵa» respýblıkalyq antııadrolyq onlaın-forýmy ótti. Forýmǵa Qazaqstannyń 17 joǵary oqý orny qatysty. 2012 jyldan bastap Rektor balyn ótkizý jaqsy dástúrge aınaldy.
A.Ǵazalıevtiń basshylyǵymen ýnıversıtet kampýsy túbegeıli ózgerdi, barlyq ınfraqurylymdy kúrdeli jańǵyrtý júrgizildi. 2014 jyly «Stýdenttik turǵyn úı» prezıdenttik baǵdarlamasy aıasynda salynǵan, 822 orynǵa arnalǵan «Armandastar ordasy» jańa stýdenttik jataqhana ashyldy. 2015 jyly №6 korpýs «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» áleýmettik jobasy («Serpin-2050») boıynsha oqıtyn stýdentterge arnalǵan «Serpindester ordasy» stýdenttik jataqhanasy bolyp qaıta quryldy. 2010 jyldyń 29 tamyzynda QarMTÝ bas ǵımaratynyń aldynda jaryq-mýzykalyq sýburqaq ashyldy. Sýburqaq qurylysy Qaraǵandy oblysy ákiminiń qalany abattandyrý baǵdarlamasy aıasynda qysqa merzimde júzege asyryldy.
A.Ǵazalıev bilim berý, ǵylymı jáne tárbıe baǵytyndaǵy 200-den astam kórneki stendterdi ázirleý boıynsha aýqymdy jumys atqardy.
2012 jylǵy 1 jeltoqsanda memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni Elbasy Nursultan Nazarbaev kezinde ınjenerlik bilim negizderin alǵan Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinde saparmen boldy. Nursultan Ábishuly JOO-nyń bilim, ǵylym jáne ınnovasııa salasyndaǵy jetistikterimen tanysty, sondaı-aq oqytýshylar ujymymen jáne stýdenttik belsendilermen, óziniń kýrstastarymen jáne seriktesterimen kezdesti. Qurmetti qonaqtar kitabyna ol: «Men osy oqý ornynda – búkil Qazaqstanǵa arnalǵan ınjenerlik kadrlar ustahanasynda oqyǵanymdy maqtan tutamyn», dep jazdy.
Álemdik bilim berý keńistiginde laıyqty orny bar ýnıversıtet 2013 jyly «Ranking Web of World universities: Top 20000 world ranking» jahandyq reıtınginiń derekteri boıynsha QarMTÝ laıyqty 2 385-oryndy, onyń ishinde Qazaqstan boıynsha 2-oryndy ıelendi. «Eýroreıtıng-2013» reıtınginde qazaqstandyq JOO arasynda laıyqty úshinshi orynǵa ıe boldy. Elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń reıtınginde iri ulttyq ýnıversıtetterden keıin ǵana qazaqstandyq úzdik JOO-lardyń TOP-30 joǵarǵy qataryna endi. Táýelsiz qazaqstandyq bilim berý sapasyn qamtamasyz etý agenttiginiń bas reıtınginde elimizdiń tehnıkalyq joǵary oqý oryndary arasynda úshinshi orynǵa ıe boldy. 2010-2014 jyldary Ulttyq reıtıng nátıjesi boıynsha QarMTÝ-dyń 14-17 mamandyǵy jyl saıyn júldeli oryndarǵa ıe boldy. 2013 jyldyń jeltoqsan aıynda Ýnıversıtet 5 jyl merzimge ınstıtýttyq akkredıtteýden sátti ótti.
Osylaısha, QarMTÝ-dyń qazirgi damý deńgeıi men jańa jetistikteri akademık Arstan Ǵazalıev júzege asyrǵan kreatıvti ıdeıalar men bastamalar negizinde qurylady. Arstan Máýlenulynyń basshylyǵymen qol jetkizilgen jańa ýaqyttaǵy ýnıversıtettiń jetistikterin onyń alǵashqy rektory, akademık Ábilqas Saǵynov basqarǵan ýnıversıtettiń damý aýqymymen ǵana salystyrýǵa bolady.
UǴA akademıgi A.Ǵazalıev jas kadrlardy daıarlaýǵa kóp ýaqyt pen kúsh jumsady. Onyń ǵylymı jetekshiligimen 2 UǴA akademıgi, 12 hımııa ǵylymynyń doktory men 46 kandıdaty daıyndaldy, onyń ishinde 1 Memlekettik syılyqtyń laýreaty, 2 Q.Sátbaev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, 1 Tuńǵysh Prezıdent Qory syılyǵynyń laýreaty, 1 TMD elderiniń jas ǵalymdaryna arnalǵan «Debıýtter dostastyǵy» halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty daıyndaldy.
«Eńbegi joq ǵalym – ystyǵy joq jalyn» deıdi. A.Ǵazalıevtiń kópjyldyq shyǵarmashylyq qyzmetiniń nátıjeleri (Hırsh ındeksi 6) 900-den astam ǵylymı eńbekte (onyń ishinde 18 monografııada), maqalalar men baıandamalar tezısterinde, 25 avtorlyq kýálikter men patentterde jáne Qazaqstannyń birqatar joǵary oqý oryndarynyń oqý prosesinde tabysty paıdalanatyn QR BǴM grıfi bar 11 oqýlyqta kórsetilgen.
Eseli eńbek nátıjesin de kórsetti. A.M.Ǵazalıevke 2000, 2006, 2008 jáne 2010 jyldary ǵylym men tehnıkaǵa asa kórnekti úles qosqan ǵalymdarǵa arnalǵan memlekettik ǵylymı stıpendııa taǵaıyndaldy. «Qurmet» (2009) jáne «Parasat» (2015) ordenderimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý úzdigi» (2000), «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» (2001), «Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri» (2003), «Y.Altynsarın» (2007), «Kómir ónerkásibiniń qurmetti qyzmetkeri» (2010) tósbelgilerimen marapattalǵan. Sondaı-aq kóptegen salalyq jáne merekelik medaldarmen qosa «Eren eńbegi úshin» (2013), «Eńbek ardageri» (2018) medaldarynyń, akademık A.Skochınskıı atyndaǵy taý-ken isi salasyndaǵy halyqaralyq syılyq (2010) ıegeri. Qaraǵandy qalasynyń qurmetti azamaty (2020) jáne Pavlodar oblysy Baıanaýyl aýdanynyń, Qaraǵandy oblysynyń Buqar jyraý jáne Osakarov aýdandarynyń qurmetti azamaty atandy.
2021 jyly A.Ǵazalıev uly ǵalym, akademık Q.I. Sátbaevtyń eskertkishin jasaýǵa jáne Nur-Sultan qalasynda memleket qaıratkeri J.Táshenevtiń eskertkishin ashýǵa belsendi qatysty.
Borash TО́LEÝOV,
UǴA akademıgi,
hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor
