Osy kúnderi kásipker Naǵashybaı Barlybaevtyń qatysýymen qurylǵan uıymdastyrý toby da 9-10 qazanǵa belgilengen Áltı Barlybaev pen onyń aǵa-inilerine arnalǵan keseneniń ashylýyn jáne osyǵan baılanysty uıymdastyrylmaqshy at sporty oıyndarynyń, sonymen qatar aýdan ortalyǵy Presnov (Kipıtan) aýylynda ótýge tıisti «Soltústik Qazaqstan jáne Alash» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń ótýine aýa raıy kedergi jasamasa eken dep qatty qobaljyǵan edi. Biraq sońǵy kúnderi mızamshýaq bolyp, tabıǵat ana jaıylyp, 14-15 gradýstyq qońyrjaıyn tógip saldy.
Alash qozǵalysynyń qazaqtan shyqqan alǵashqy mıllıonerlerdiń biri Áltı Barlybaevqa qandaı qatysy bar degen suraq oqyrmandardy mazalaýy múmkin. Bul ekeýiniń tikeleı qatysy bar. 1918 jylǵy jazda Alashorda bıligi qazaqtan ásker jınap, ony mılısııa dep atap, jer-jahandy jaıpap kele jatqan bolshevıkterge qarsy áreket etýdi maqsat etip, el aǵalarynyń qoldaýymen dál osy Áltı mıllıonerdiń qystaýynda úlken jıyn ótkizgen. Oǵan Alash ıdeology Mirjaqyp Dýlatov bastaǵan júzdegen partııa belsendileri qatysqan. Forýmdy uıymdastyrýshylardyń qatarynda Aqqýsaq bolysynyń bastyǵy, Alash partııasynyń múshesi Sádýaqas Áltıuly, belgili alashshylar Abylaı Ramazanov, Qazı Torsanov jáne t.b. bolǵan. Uzyn qatarǵa eki jaqtan turǵan salt attylar Maǵjan shyǵarǵan «Arǵy atam er Túrik, Biz qazaq elimiz» dep bastalatyn Alash gımnin shyrqap, 20-30 páýeskemen kelgen alashordalyq azamattardy saltanatpen qarsy alǵan.
Alashordalyqtardyń syrtqy jaýǵa qarsy jáne ishki tártipti ornatýǵa qol kúshi retinde ásker jınamaq bolǵany – eldiń rýhyn kóterip, óz aldyna tý tikken halyqtyń óz bıligin óz qolyna alýynyń naqty qadamy bolatyn. El bolýǵa talpynǵan osyndaı is-áreketteri úshin olar qýǵyn-súrginge ushyrady, atyldy, aıdaldy, uzaq jyldar boıy esimderin ataýǵa da ruqsat etilmedi. Ozyq ıdeıalaryn aıtýdyń, eske alýdyń ózine tyıym salyndy. Áltı qajynyń urpaqtary da qýdalanyp, elge jolaı almaı, qashyp-pysyp júrýge májbúr boldy.
Mine, sondyqtan da buryn eshqashan arnaıy qurmet kórsetilmegen, resmı túrde eske alynbaǵan Alash forýmynyń 103 jyldyǵyn atap ótý oblys qana emes respýblıkalyq mańyzy bar shara ekeni aıdan anyq.
Sonymen... Qyzyljardan tańǵy jetide shyqqan júz shaqty jeńil mashınaly salqar kósh Jambyl aýdanyna bet aldy. Bul óńirdiń mańyzdylyǵyn respýblıka halqy jaqsy biledi. Qojabergen jyraý, Segiz Seri, Toqsan bı, Eseneı men Ulpan, Seksen batyr, bertin Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Safýan Sháımerdenov, Ivan Shýhov bári osy topyraqta dúnıege kelgen.
Kósh quramynda Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııanyń qurylýyna tikeleı muryndyq bolǵan ataqty tulǵa Sabyr Qasymov, respýblıkalyq ardagerler keńesi tóraǵasynyń orynbasary, tarıhshy О́mirzaq Ozǵanbaev, general-leıtenant Abaı Tasbolatov, Memlekettik Eltańbanyń avtory Jandarbek Málibekuly, fılolog ǵalym Serik Negımov, kompozıtor Jolamen Tursynbaev, alashtanýshy akademık Dıhan Qamzabekuly, tarıh ǵylymynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábil, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov, «Alash» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Sultan-Han Aqqululy sııaqty elimizge belgili qaıratkerler boldy.
Kósh aldymen Barlybaevtar áýletine arnalyp turǵyzylǵan ásem keseneniń ashylýyna qatysty. Ol Barlybaıdan taraǵan Tábeı, Aljyǵan, Itemir, Kóken, Táshtıt, Áltılerge arnalyp salynǵan. Bulardyń bári de kezinde eldiń uıytqysy, at baılar qazyǵy bolǵan, patsha ókimetiniń qyzmetinde júrse de onyń zańdary men tártipterin paıdalanyp, halyqtyń joq-jitigin qorǵaýǵa tyrysqan.
Keseneni ashý saltanatynda sóılegen sózinde oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Eskendir Eleýsizov bul isti Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý komıssııasynyń naqty bir sharasy dep taný qajet ekenin jetkizdi. Marqumdardyń rýhyna quran baǵyshtalyp, kesene ashylǵan soń salqar kósh 3-4 shaqyrym jerdegi Alash forýmy ótken Áltı qajynyń «Bıbalaı» qystaýyna soqty.
«Alash forýmyna» arnalǵan stella ázirge qorashtaý. Ony kásipker N.Barlybaev óz qarajatyna turǵyzǵan. Stellanyń ashylý saltanatynda sóılegen sózinde «Qaharmandar» qorynyń tóraǵasy Sabyr Qasymov pen general-leıtenant A.Tasbolatovtyń bul nysanǵa bılik tarapynan nazar aýdarylyp, kórnekti memorıaldyq keshen salynyp jáne osy jerdiń ásem tabıǵatynyń aıasyna etno-aýyl turǵyzylsa degen tilekterin qalyń kópshilik qýana qoshtap, qol soqty.
Osydan ári qonaqtar «Soltústik Qazaqstan jáne Alash» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa qatysý úshin aýdan ortalyǵyna attandy.
Ǵylymı konferensııany oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Nyǵymetov ashyp, «Elimizdiń belgili tarıhshylary, alashtanýshylar qatysqan bul shara ulttyq rýhymyzdyń oıanýyna oń áser etetinine senimdimin», dedi óziniń kirispe sózinde. Odan ári oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń quttyqtaý haty oqyldy. Baıandamashylar arasynan alǵashqy sóz zańger Sabyr Qasymovqa berildi. О́ziniń baıandamasynda ol kózqarastary keń, rýhanı jáne ıntellektýaldyq áleýetteri myqty bolǵan Alash qaıratkerleri halyqty saıası, áleýmettik-quqyqtyq jáne azamattyq turǵyda qorǵaýdyń jalǵyz joly – ulttyq memleket qurý ekendigine kóz jetkizgenderin aıtty.
О́ziniń «Alash muraty jáne Táýelsiz Qazaqstan: qundylyqtar sabaqtastyǵy» atty baıandamasynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory Dıhan Qamzabekuly Alash murasyn ardaqtaý baǵytynda elde atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Sonyń ishinde el úkimetiniń 2008 jyly 26 maýsymda «Alash qozǵalysy týraly» arnaıy qaýly qabyldaǵanyn eske aldy. «Bul – tarıh aldyndaǵy qaryz ben paryzdy anyqtaǵan Alashtyń 90 jyldyǵyndaǵy aıryqsha qujat», dedi ol. Odan ári ǵalym Alash qozǵalysyn zertteý men jańǵyrtý baǵytynda atqarylǵan sharalarǵa sholý jasap, «Elordada árbir joǵary, orta-arnaýly oqý orny jáne mektep bir-bir Alash tulǵasyn ulyqtasyn!» degen bastamasynyń tıisti nátıje bergenin, Kerekýde Máshhúr Júsiptiń 20 tomdyq murasy shyqqanyn, Batys pen Shyǵys Qazaqstanda, Nur-Sultan men Almatyda Alashtaný men Alashty nasıhattaýǵa baılanysty eldik deńgeıdegi ǵylymı jıyndar bolǵanyn, Semeıde Álıhan Bókeıhanǵa, astanada Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatulyna eskertkishter qoıylǵanyn jetkizdi. Sonymen birge Semeıdegi Qazaq gýmanıtarlyq ınnovasııalyq-zań ýnıversıtetine Á.Bókeıhan aty berilgeni aıtyldy. Sonymen qatar otandyq baspasózde Alash tarıhy men taǵylymyna qatysty myńdaǵan maqala, suhbat jarııalanǵany, jınaqtar men monografııalar ázirlengeni aıtyla kelip, olardyń qatarynda Semeı memlekettik pedagogıka ınstıtýty daıarlaǵan «Shákárim», Pavlodar memlekettik ýnıversıteti ázirlegen «Máshhúr Júsip», «Sultanmahmut Toraıǵyruly», astanadaǵy «Rýhanııat» ortalyǵy men «Alash» ınstıtýty birigip jazǵan «Alash qozǵalysy» jáne professor Ǵarıfolla Ánes qurastyrǵan «Alash» ensıklopedııalary bary jetkizildi. «Astanadaǵy «Alash» ınstıtýty men «Til-qazyna» ortalyǵynda «Ahmet Baıtursynuly», «Álıhan Bókeıhan» tulǵalyq ensıklopedııalary daıarlandy. Sultan-Han Júsiptiń uzaq jylǵy izdenisi arqasynda Á.Bókeıhannyń 15 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi», dedi ol. Sonymen qatar sheshen elordada, Almatyda, Pavlodarda, Semeıde «Alashtaný» ortalyqtary ashylǵanyn aıta kelip, sondaı bir ortalyq Qyzyljar qalasynda da ashylǵanyn qalaıtynyn jetkizdi.
Sóz kezegi ózine berilgende «Alash» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Sultan-Han Aqqululy Túrkistan avtonomııasy ókimetiniń tóraǵasy Muhamedjan Tynyshpaev pen syrtqy ister mınıstri Mustafa Shoqaı Alash partııasynyń múshesi bolǵanyn, endeshe eki avtonomııanyń da túpki maqsaty bir ekenin jáne olardyń ózara sabaqtastyǵy bar ekenin dáleldeýge tyrysty.
M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Zarqyn Taıshybaıdyń, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń professory Serik Negımovtyń, tarıhshy Búrkitbaı Aıaǵannyń, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınovtyń, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábildiń, konferensııaǵa zým arqyly qatysqan akademık Mámbet Qoıgeldıevtiń jáne t.b. baıandamalarynda Alash qozǵalysy men qaıratkerleriniń ulttyń azattyǵy men bostandyǵy jolyndaǵy kúresiniń jańa derekteri men qyrlary aıtyldy.
Osy konferensııada is-sharanyń demeýshisi bolyp otyrǵan Naǵashybaı Barlybaev Jambyl aýdanynan shyqqan SQÝ-dyń 3 kýrsynda oqıtyn D.Ybyraeva degen jetim qyzǵa aıyna 60 myń teńgelik shákirtaqy taǵaıyndaıtyny belgili boldy. Sonymen birge Barlybaı urpaqtarynyń atynan Presnov pen Jekekól aýyldarynyń meshitterine 100 myń teńgeden sadaqa berildi. Sóıtip, rýhanı qundylyq materıaldyq ıgilikterge jalǵasyp jatty. Konferensııa jumysynyń qorytyndysy boıynsha qarar qabyldanyp, onda ózge máselelermen qatar Qyzyljarda Alash ortalyǵyn ashý, Áltı qystaýynda memorıaldyq keshen men etnoaýyl turǵyzý máselesi jazyldy.
