Shejireli qujattar shańyraǵy

Arhıv salasy jaıly aıt­qanda aldymen «Arhıv-2025» baǵdarlamasy eske túsedi. El­ba­sy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqa­lasynda ult muraǵatyn ulyq­taý kerektigin jetkizgen edi. «Babalarymyzdyń ómiri men olar­dyń ǵajap órkenıeti jónin­degi kóptegen derekti qu­jat, áli de bolsa, ǵylymı aına­lymǵa túsken joq. Sondyqtan ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn bar­lyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleýli, irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhıv-2025» jetijyl­dyq baǵdarlamasyn jasaýymyz qa­jet dep sanaımyn» dep, Úki­metke tapsyrma bergen bola­tyn. Bul – derekterdi ásheıin jınaqtaý emes, qalyń jurtshy­lyqqa qoljetimdi bolýy úshin sıfrly formatqa kóshirý ári oıly jasqa otanshyldyq tárbıe berý degen sóz.

Endi osy eki krıterıı sheń­berinde sóz qaýzaıyqshy. Bú­ginde Mádenıet jáne sport mı­nıstrligi shama-sharqynsha ar­hıv salasynda tyń jobalar júzege asyryp keledi. Sonyń biri – muraǵat mekemeleriniń tehnıkalyq qurylymyn jandandyrý. Bul tusta birinshi bolyp oıǵa Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvi oralady. Shırek ǵasyrdy artqa tastaǵan shejireli shańyraqtyń jetken jetistigi edáýir. Bul shań bas­qan arhıvter emes, tozańnan aryl­ǵan derekke baı, zamanaýı teh­nologııaǵa beıim ǵylymı orda.

«Bul mekeme Qazaqstannyń arhıv qyzmetiniń kóshbas­shy­larynyń biri retinde, arhıvtaný ǵylymyn damytýda jáne mem­lekettik baǵdarlamalardy júzege asyrýda jetekshi ról at­qarýda. Ǵylymı qundylyqtardy meńgergen ujym elimizdiń ıgiligi úshin aıanbaı eńbek etip, kásibı sheberligin kórsetip keledi. Bú­ginde Nur-Sultan qalasy ákimi­niń qoldaýymen erekshe qu­ryl­ǵylardy ıelendik. Bul Qa­zaq­standa bizdiń mekemede ǵana bar. 1920-1930 jylǵy qujat­tar­dy qaıta jańǵyrtyp jatyr­myz. Qujattardaǵy aqparat­tardyń joıylyp ketpeýi úshin bar kúsh-jigerimizdi salýdamyz. Restavrasııalaýǵa arnalǵan soń­ǵy úlgidegi apparattar osynda ornalasqan. Ult múddesi úshin qajymaı eńbek etip kele jatyrmyz», deıdi qalalyq arhıv dırektory Meıram Bektembaev.

Osy kúni 2 qorǵa jáne 179 qujatqa restavrasııa jumys­tary júrgizilgen eken. Ujym ju­mysty odan ári ilgeriletý úshin 2018 jyldan beri ózinde bar mamandardyń bilimin jetil­dirýge kúsh salyp keledi. Qyzmet­kerler Máskeýdegi qujattama jáne muraǵattaný mamandyǵy bo­ıynsha arnaıy ýnıversıtetterden qashyqtan bilim alýda.

Shynynda 1995 jyly qa­lalyq memlekettik arhıvtiń qu­ry­lýy astananyń Almatydan Aqmolaǵa aýysýymen baılanys­ty boldy. Sol ýaqytta jas mem­le­ketimizdiń aldynda Orta­lyq Azııa aımaǵynda ekonomıka men saıasattyń draıveri bolý mindeti turdy. Tarıhı proses­terdi qaıta qarastyrmaı, bul múm­kin emes edi. Elordanyń Arqa tósine qonys aýdarýy elimiz­diń órkendeýine jol ashty. Mura­ǵattaǵy 40 qor qalanyń rýhanı ómirine tirek boldy.

Elorda damýynyń turaqty dınamıkasyna qala arhıvindegi qordaly qujattar kóp septigin tıgizdi. Búginde elordanyń mura­ǵat qory 19 esege ósken. 1915 jyl­dan bastap saqtalǵan biregeı qujattar bar. Olar qazaq jáne orys tilderinde usynylǵan. HH ǵasyrdyń basyndaǵy arab jazýy, latyn jáne kırıllısa negizinde jazylǵan mazmundy jazbalar ǵalymdardyń zertteý eńbekterine negiz bolyp keledi. Atap ótsek, jergilikti atqa­rý ko­mıtetteriniń, «Qosshy» qa­zaq kedeıleri Odaǵy komıtet­teriniń, polısııa jáne áskerı komıssarıattardyń, arnaıy maq­sattaǵy bólimshelerdiń, azyq-túlik komıtetteriniń qor­lary, Keńes ókimetin ornatý pro­sesin, onyń ishinde kýlak­tardy ıelikten shyǵarý, óner­kásipti memleket menshigine alý, Aqmola oblysynyń saıası, eko­nomıkalyq jáne mádenı ómiri týraly qamtylǵan derekter jeterlik. Árqaısysy jeke taqyrypqa júk bolarlyqtaı mańyzǵa ıe. Qujattardyń kóp qabaty 1941-1945 jyldardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezin­de turǵyndardyń eńbek órleýi, maıdanǵa kómek, evakýasııalanǵan kásiporyndardy qabyldaý jáne ornalastyrý týraly kýálan­dyrady.

Iá, el shejiresi men ult tarı­hyndaǵy qundy jazba derek­terdi jınastyryp, saqtaý isinde arhıvterge júkteler jaýap­kershilik orasan. Sodan da bo­lar, arhıv salasynyń damýy men tehnıkalyq jaraqtan­dy­ry­lýyna, mádenı muralardyń qaıta qalpyna keltirilip, to­lyq­tyrylýyna memleket tarapynan aıryqsha mán berilip keledi.

«Dástúrli aqparat qural­daryn saqtaýǵa arnalǵan zamanaýı jabdyqtarmen jumys istep jatyrmyz. Muraǵat sóreleriniń jalpy uzyndyǵy 7584 metrdi quraıdy. Qujattardyń joǵa­lýyn boldyrmaý maqsatynda byltyr qujattardy qaýipsiz saqtaý jáne muraǵat ishindegi radıo­jıilik belgilerin qol­daný ári qozǵalysyn baqylaý júıesi engizildi. Azamattarǵa yńǵaıly bolý úshin saıtqa erek­she qujattardyń tizimde­me­leriniń sıfrlanǵan sýret­terin ornalastyrdyq. Iаǵnı qa­ýip­sizdikti saqtaı otyryp, mu­ra­ǵat materıaldarymen úı­den shyqpaı-aq tanysýǵa bola­dy», deıdi arhıv basshysy M.Bek­tembaev.

Keleshekte tarıhı mańyzy bar barlyq qujat zaman talabyna saı sıfrlandyrylmaq. Bul paıdalaný kezinde altynnan qymbat jazba jádigerlerdiń qoldy bo­lýynan saqtaıdy degen sóz. Qazir arhıv qyzmetkerleri jeke jáne zańdy tulǵalardan túsken ótinishterdi saralap, olarǵa qa­jet faıldardy sıfrlandyrýda. Osylaısha, elektrondy muraǵat qurý jáne suranymǵa jaýap berý máselelerin bir ýaqytta sheshýge tyrysady.

Taǵy bir nazar aýdaratyn dúnıe, shetel arhıvterimen qa­rym-qatynas máselesi. Qala arhıvi Reseı Federasııasyndaǵy kóptegen arhıv uıymdarymen baılanys ornatyp, shama-shar­qynsha birlese jumys istep keledi. Oǵan dálel Qytaıdyń Sıan muraǵaty jáne Polsha­nyń Ulttyq eske alý ınstıtýtymen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıýy. Má­selen, byltyr eki el arasyndaǵy mádenı baılanystyń mańyzdy­ly­ǵyn arttyrý maqsatynda Reseı Federasııasy Ýlıanov oblysynyń jańa tarıhy mem­lekettik arhıvimen ózara árip­testik týraly kelisimge kelgen edi. Endi qazaq zııalylarynyń orys arhıvinde qordalyp jatqan qoljazbalaryn elge qaıtarýǵa kúsh salyp jatyr.

Qalalyq arhıv saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtap alý úshin bar qajyr-qaıratyn jumsaýda. Búginde memlekettik komıssııa qurylǵan, arhıv qyz­metkerleri aldaǵy ýaqytta oń nátıjesin beretinine senimdi. Sondaı-aq Aqmola óńiri boıynsha antısovettik kóterilister, qarsylyqtar kezinde atylǵan, qýdalanǵan adamdardy da aqtap alý úshin mańyzdy qujattardy qaıta aqtaryp, olarǵa taǵylǵan jalany joıyp, jazyqsyz eke­nin dáleldeýge tyrysýda. Tá­ýelsiz memleketimizdiń aıasynda jandanyp kele jatqan arhıv salasynyń tolaıym tirligi kóńil súıindiredi. Alǵa qoıǵan jos­pary aıaqsyz qalmaıtynyna senim mol.