Bankter óz klıentterine qashyqtan qyzmet kórsetýdi bastaǵaly beri adamdardy onlaın aldap túsirýdiń myń aılasyn tapqan qarjy alaıaqtary da belsendi qımylǵa kóshken. Olar úshin klıent shotynan mıllıondaǵan aqshany sypyryp alýdyń ózi túkke turmaıtyn iske aınalǵan. Kóp jaǵdaıda alaıaqtar jalǵan silteme jiberý arqyly qıturqy áreketterin iske asyryp jatady. Árıne, klıentterdiń qarajatyn saqtaý úshin bank barlyq sharalardy jasap baǵady, alaıda sońǵy sóz báribir paıdalanýshynyń ózinde. Olar kóp jaǵdaıda bank kartochkasynyń rekvızıtterin, keri betindegi kod nómirin, SMS-kod, pın-kodty «bank qyzmetkeri» bolyp habarlasqan belgisiz adamǵa aıtamyn dep sandaryn soǵyp qalady.
Internet-alaıaqtar kóbine qandaı jolmen aqshany tartyp alady? Máselen, túrli saıttarda arzan baǵada qyzmetter men taýarlardy usynyp, jedel jetkizip beretinin de aıtady. Sóıtip, klıentten aldyn ala nemese tolyq tólem talap etedi. Kóp jaǵdaıda úshinshi adamnyń shotyn berip, aqshany soǵan salýdy suraıdy. Tólemdi alǵannan keıin tapsyrysty oryndamaıdy. Satyp alýshy ózimen kimniń baılanysqa shyqqanyn, onyń túr-tulǵasyn, aty-jónin bilmegendikten, mundaı jaǵdaıda qylmyskerdi ustaý da ońaıǵa soqpaıdy.
Keıde alaıaqtar bank klıentterine banktiń qaýipsizdik qyzmetinenbiz dep habarlasyp, olardyń kartasy arqyly qaýipti operasııalardyń júrgizilip jatqanyn aıtady. Olardyń kartasyn buǵatqa túsirip tastaý úshin kartanyń keri betindegi úsh sandy nómirdi aıtýlaryn suraıdy. Ony bilip alǵan soń ınternet-bankıngke jedel qosylyp, klıenttiń onlaın-shotyndaǵy búkil aqshany joq qylady. Klıent kartasyn emin-erkin paıdalaný úshin alaıaqtarǵa kartanyń nómirin, qoldanýshynyń aty-jónin, áreket etý merzimin, CVC nemese CVV nómirin bilý jetkilikti.
Odan keıingi taǵy bir áreket – qarjylyq alaıaqtar qońyraý shalyp, SMS jiberedi, sol arqyly «sizdiń abonenttik nómirińiz konkýrsta jeńip shyqty» dep aldaıdy. Syılyǵyńyzdy alý úshin jeke derekterińiz qajet dep, klıenttiń ınternet-bankıngine qol jetkizý úshin túrli qosymshalardy júktep alýdy usynady. Sóıtip, taǵy da aqsha urlaýǵa kirisedi.
Jıi taraǵan áreketterdiń biri – olar adamdardyń telefonyna silteme jiberip, sony toltyrýdy suraıdy. Klıent álgi siltemeni basqan kezde avtomatty túrde shotyndaǵy aqsha urlana bastaıdy. Olar tipti óz maqsattary úshin balalardy aldap túsirýden de taıynbaıdy. Túrli jolmen balanyń senimine kirip, ata-anasynyń aty-jónin, JSN-yn, ózge de aqparattaryn bilip alyp, onlaın-nesıe rásimdeý jaǵdaılary da kóptep kezdesken.
Mundaı alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin jeke derekterińizdi aıtýǵa ádettenbeýińiz qajet, ásirese kartada jazylǵan nómirlerge asa saq bolǵan jón. Aýdarymdar týraly túbirtekti, kod pen kod sózderdi de eshkimge kórsetýge bolmaıdy. Tekserilmegen jáne kúmándi derek kózderine, mysaly, ınternettegi belgisiz adamdarǵa senim bildirmegen durys. Aqsha máselesine baılanysty usynylǵan kez kelgen aqparatty tekserińiz, qandaı da bir sheshim qabyldamas buryn týǵan-týys, dos-jaranmen keńesý qajet. Al ınternet arqyly qandaı da bir taýardy alǵyńyz kelse, onda taýar sizge jetkizilmeı turyp tólem jasamańyz. Sonda ǵana onyń shyn nemese jalǵan satýshy ekenine kózińiz jetpek. Túrli siltemelerdi de baspaý kerek. Bastyńyz eken, qarjyńyzdan aıyryldym deı berińiz. Alaıaqtar tanymal bank pen marketpleısterdiń jalǵan kóshirmesin jasap, silteme jiberip jatady. Sol sebepti kelip turǵan siltemeniń ataýyna, jazylýyna muqııat mán berý kerek. «Siz baıqaýda jeńimpaz atandyńyz» degen de senýge turmaıtyn habarlama. Olaı aıtyp habarlasqan adammen áriqaraı sóılesip jatýdyń ózi artyq.
Qarjy alaıaqtarynyń quryǵyna túspes úshin onlaın-bankıng qupııa sózin jıi aýystyryp, vırýsqa qarsy baǵdarlamany da jıi jańartyp turǵan abzal. Sonymen qatar shotyńyzdaǵy aqshanyń qashan, qaıda jumsalǵanyn da jıi baqylap otyryńyz. Eger ınternet arqyly taýar satyp alǵan bolsańyz, onda qupııa kodty eshkimge aıtpańyz. Ádette ol SMS túrinde keledi.
Myna jaǵdaı da jıi ushyrasady: sizdiń shotyńyzǵa aqsha túskeni týraly bank habarlamasy keledi. Sosyn belgisiz adam habarlasyp, «aqshany baıqamaı jiberip qoıyppyn, keri qaıtarasyz ba?» deıdi. Mundaı kezde onyń aıtqanyn oryndaýǵa asyqpaý kerek. О́ıtkeni aqsha sizge shyn máninde túsken joq, al habarlama – jalǵan SMS. Mundaıda óz shotyńyzdy tekserip, aqshanyń shynymen túsken-túspegenin baıqańyz.
Eger sizge «satyp alýdy rastańyz» degen habarlama jáne kod kelse, sosyn belgisiz bireý qońyraýlatyp «qatelesip sizdiń telefon nómirdi kórsetip jiberippin, ótinish, kodty aıtyp jiberesiz be?» deýi múmkin. Eshqandaı jaǵdaıda onyń aıtqanyn istemeńiz. Qylmysker siz aıtqan kod arqyly sizdiń shotyńyzdaǵy aqshany urlaǵysy keledi nemese sizge qajet emes aqyly servıske tirkep tastaýy múmkin.
Eger qylmysker sizdiń jeke málimetterińizdi paıdalansa, nemese qupııa sózińizdi buzyp kirgisi kelse, ne bolmasa tólem kartańyzdy joǵaltyp alsańyz, onda birden bankke habarlasyp, bul týraly málimdeý kerek. Bank sizdiń kartańyzdy ýaqytsha buǵattaıdy ne bolmasa kartany jańadan shyǵaryp beredi. Qarjy alaıaqtarynyń ońaı jemtigine aınalmas úshin senimdi qupııa sóz ornatý da óte mańyzdy. Qupııa sóz 12 sımvoldan kem bolmaýy kerek. Qupııa sóz qanshalyqty uzaq bolǵan saıyn sonshalyqty senimdi.
Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, sońǵy jyldary ınternet arqyly jasalatyn alaıaqtyq úlken qarqynmen óse túsken. «Onlaın-qyzmet kórsetý aıasynyń keńebine baılanysty ınternet-alaıaqtyq 2,3 ese ósti. Osyǵan baılanysty mınıstrliktegi kıberqylmyspen kúres ortalyǵynyń qurylymynda osyndaı qylmystardy ashýmen aınalysatyn arnaıy top quryldy. Mınıstrlik sheteldik áriptesterimen jáne halyqaralyq uıymdarmen belsendi yntymaqtastyq ornatýda. Qazaqstandyq «kompıýterlik qylmystar týraly» eýropalyq konvensııaǵa qosý boıynsha sharalar qabyldanyp jatyr» degen edi Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev jyl ortasynda.
Kıberqylmyskerler jeke adamdy bylaı qoıǵanda, bankterdiń ózine jıi shabýyl jasaıdy. 2020 jyldyń toǵyz aıynyń ózinde elimizde 8,3 myń ınternet-alaıaqtyǵy tirkelgen. Bul 2019 jylmen salystyrǵanda 52,8 paıyzǵa joǵary. Mamandardyń aıtýynsha, ásirese, áıgili bankter men marketpleısterdiń jalǵan kóshirmesin jasaý tym qatty óris alǵan. Iаǵnı sol arqyly klıentter shotynan qarajat urlanady. 2018 jylǵa deıin mundaı fıshıngtik shabýyldar sany 150-ge de jetpese, byltyr mundaı qylmys sany myńǵa taqaǵan.
