Jýrnalıssımýs

«Qonysbekov, bizdiń «Alǵabas» gazetine kelgeniń óte jaq­sy boldy. Redaksııada óziń sekildi joǵary bilimdi jýrnalıster joqtyń qasy. Aýyl sharýa­shy­lyǵy bólimindegi tilshiniń orny bos edi», deı bergende ol: «Báke, meniń joǵary bilimimmen bul qalaı bolar eken?..», dep kıip ketip, sóz sońyn jutyp qaldy. Hatshy: «Sonda qalaı, seniń birden bólim bastyǵy bolǵyń kele me?», dep daýysyn kótere sóıledi. Ol: «Báke, men bólimdi surap turǵanym joq», dedi. Qalmenov: «Endeshe qalaǵanyń qaı qyzmet?», dedi shúıligip. Ol ımengen joq. «Redaktordyń orynbasary qyzmetine barar edim», dedi ol. Hatshy myrs etti. «Qalaýyń tym joǵary emes pe?».  Ol kekesin syńaımen ezý tartty. Qonysbekov: «Baqytjan aǵa, árkim óz ornyn biledi ǵoı», dedi raıynan qaıtpaı. Qalmenov basyn shaıqady. «Shyraǵym, bul birden sheshile salatyn másele emes. Sol laýazymǵa jetý úshin saǵan eki-úsh jyl ýaqyt kerek».  Enjar úni salqyn estildi. Ol: «Báke, jaǵdaı solaı bolsa, sizge renishim joq. Maǵan siz de renjimeńiz», dep kabınetinen shyǵyp ketti. Sol boıda oblys ortalyǵy Shymkentke baryp, ózi úsh jyl qatarynan óndi­ristik tájirıbeden ótken «Oń­tústik Qazaqstan» gazetiniń esigin ashty. Redaktor Áset Tileý­keev aýrýhanada emdelip jatyr eken. Onyń orynbasarlary О́skenbaı Ámzeev pen Álim Tuıaqbaev aqyldasa kelip, sekretarıat bólimine qyzmetke al­ǵan. Ol áýeli sekretarıattyń qara qazanynda qaınady. Sodan soń bólim basqardy. Keıin redak­tordyń orynbasary qyzmetine deıin kóterildi.

Shymkent obkomy uıymdas­tyrý bóliminiń meńgerýshisi Sýbotın nasıhat jáne úgit bóli­miniń nusqaýshy qyzmetine kan­dıdatty uzaq tańdady. Aqy­ry yqylasy oblystyq gazet­tiń qyzmetkeri Baıdýlla Qonys­bekovke túsken. Usynys jasap edi, Qonysbekov jyly ornynan qozǵalǵysy kelmeı áýelgide tartyndy. Sýbotın araǵa redaktordy salyp, kóndirdi-aý áıteýir. Sol kezde obkomnyń birinshi hatshysy Asanbaı Asqarov edi. Ol anketalyq derekterin qarap shyǵyp: «Sýbotın, sen maǵan kimdi ákep tursyń? Mynaýyń jasy qyryq tórtten asqan egde ǵoı, dedi qatqyl únmen. – Munyń jasyndaǵylar qazir aýpart­kom men gorkomnyń bi­rin­shi hatshysy, OK bólimin meń­gerýshileri. Sonda munda qandaı bolashaq bolmaq?». Sol sátte Sýbotın: «Asanbaı Asqaruly, basqa laıyqty jandy tappadym», dedi aǵynan jarylyp. Asqarov onyń qujattaryn qaıta qarap: «Bul jigittiń partııalyq jumystan habary bar ma ózi?», dedi tiksinip. Sýbotın qıpaqtap: «Bes jyl bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy bolǵan»,  dedi. Asqarovtyń qatý qabaǵy lezde jazyldy. «E, e, onda munyń jóni bólek. Bastaýysh uıym dege­nińiz bizdiń túp qazyǵymyz ǵoı». Baıdýllaǵa suqtana qarady.

– Sýbotın, bul jigitti durys tań­dapsyń. Daıyn partııa qyz­metkeri. Qujattaryn bıýronyń qaraýyna daıynda, – dedi jaıdary júzben. Qabyldaýdan shyqqan soń Sýbotın: «Baıdýlla, Asqarovıchtiń synaǵynan kez kelgender óte bermeıdi. Jańa qyzmetińmen quttyqtaımyn!», – dedi qýanyshyn jasyrmaı.

1985 jyly Asanbaı Asqarov zeınetkerlikke shyǵyp, ornyna Pavlodar oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Rysbek Myr­­zashev bıýronyń sheshimimen taǵaıyndaldy.

Arada úsh kún ótken soń kesh­­­kisin, jumys kúni sońynda birinshi hatshy Qonysbekovty ózi­ne sha­qyrtqan. Sonda onyń oıy on saqqa júgirgen. «Nege shaqyrtty?.. Qyzmette joǵa­rylatý úshin be?..». «Ol múmkin emes». «Álde qyzmetimnen kem­shin kórdi me?..». «Onyń da qısyny joq». «Aqyldasý úshin be?..». «Bólim meńgerýshileri tur­ǵanda onyń da tipti reti joq». «Ne de bolsa, bara kóreıin». Myr­zashev erteń Sozaq aýdanynda bolatyn aýpartkomnyń plenýmyna baratynyn, onda jańadan birinshi hatshy saılanatynyn, óziniń sóıleıtinin, soǵan 15-20 mınýttik mátin daıyn­daýyn ótingen. Sóz retinde ol: «Meniń jurtpen amandasyp, qal-jaǵdaı surasýǵa qazaqsha tilim jetedi. Alaıda únemi orysshasy mol ortada júrgendikten bolar, orys tiliniń jeteginde ketip qala beremin. Kómekshilerim sizdiń qazaqshańyzdy, tildiń mamany ekenińizdi aıtty. Jurtty jalyqtyratyn sıfrlardy kó­beı­týdiń qajeti joq. Jer jaǵ­daıyna, halqynyń kóńil kúıine kóbirek kóńil bólińiz. Bul jaqta «teriskeı», «kúngeı» degen ataý sózder bar eken. Bul sózderdiń de máni men maǵynasyn túsindire ketseńiz men úshin asa qajet-aq. Osyndaǵy barlyq bólimder sizge málimetter berýge kómektesedi. Biz tańerteń saǵat 7-de júremiz. Al siz daıyndaǵan sóz mátinin kezekshige berip ketersiz», dedi.

Ýaqyttyń tyǵyzdyǵyn aıtsaıshy. Birinshi hatshy bul tapsyrmasyn birer kún buryn bergende ǵoı. Bólimdegiler sıfrlardan kóz súrinetin málimetterdi ákep ústeliniń ústin toltyryp tastady. Qonysbekov solardy qarap shyǵyp, oıyn jınaqtap mátindi jazýǵa kiristi. Túngi saǵat bir shamasynda qaǵazǵa túsir­gen mátindi ǵımarattyń esik kózin­de otyrǵan kezekshige berip, páterine oraldy.

Qonysbekov jalpy bólimniń tapsyrmasymen Bógen aýdanynda eki kún halyqtan túsken aryz-shaǵymdy tekserip, kelgen boıda bolǵan jaıdyń anyq­tamasyn qaǵazǵa túsirgeni sol edi, aldyndaǵy telefon shyldyr etti. Tutqanyń arǵy jaǵynan qabyldaý bólmesinde otyrǵan qyz birinshiniń shaqyryp jat­qanyn jetkizdi. Bul joly kóńilinde qobaljý bolǵan joq. Myrzashev jyly shyraımen qarsy alyp: «Sozaq aýdanyna baryp, jurtpen kezdesip qaıttym. Meniń sózimdi durys, áserli daıyndapsyz. Maqal-máteldi de taýyp, orny­men qoldanypsyz. Aýdanǵa bar­ǵansha-aq oqyp, bul aımaq týraly tolyq habardar boldym. Sol úshin ózińe rahmetimdi aıtaıyn dep shaqyrt­qan edim», dedi jymıyp. «Demek synnan óttim». Birinshi hat­shydan alǵys alǵan ol kabınetten qanattanyp shyqty.

Bir joly Rysbek Myrzashev ony taǵy shaqyrtty. Ekeýara áńgime «Iýjnyı Kazahstan» gazetiniń redaktory Roman Zýev­tiń zeınetkerlikke shyǵýyna baılanysty bolǵan. Birinshi onyń ornyna laıyqty kim baryn suraǵanda ol sonda jıyr­ma jyldan beri istep kele jatqan Kýngýrsevti usyndy. Myrzashev ony qaperine alyp: «Al endi negizgi máselege kósheıik, – dep nasıhat jáne úgit bólimi meńgerýshisi orynbasarynyń orny bosaǵanyn, sol orynǵa ózin usynǵaly otyrǵanyn eskertkende Qonysbekovtiń at-tonyn ala qashpasy bar ma: «Rysbek Myrzashuly, senimińizge raqmet! Biraq men bul orynda isteı almaımyn», dedi. Myrzashevtyń nege degen suraǵyna ol: «Men orys tiline onsha jetik emespin. Ásirese, jazýǵa kelgende, kóp qınalamyn. Al obkomda barlyq is-qaǵazdary orys tilinde júre­di», dedi. Myrzashev: «Orys tilinde sóıleı alasyń ba?»,  dep surady. Ol: «Sóıleýin sóıleımin ǵoı», dedi qysylyp. Myrzashev: «E,e onda jarasy jeńil eken. Men múldem sóıleı almaıdy eken dep qalyp edim. Edáýir eńbektenseń, orystyń tilin de jaqsy meńgerip ketesiń. Altynshy noıabrde bıýro, daıyn bol», dedi.

Solaı Qonysbekov 6 qara­shada jańa qyzmetke taǵaıyn­daldy.

1986 jyldyń 16 jeltoq­sanynda Qazaqstan Kompartııasy OK kezekten tys plenýmy ótip, birinshi hatshy Dinmuhamed Qonaev qyzmetinen bosatylyp, ornyna Reseıdiń Ýlıanov obkomynyń birinshi hatshysy Gennadıı Kolbın saılandy. Almatynyń stýdentteri men jumysshy jastary plenýmnyń bul sheshimine narazylyqtaryn bildirip, alańǵa shyqty. Respýb­lıkadaǵy ahýal kúrt ózgerdi. Shymkenttiń jastary da túnde Kommýnıstik dańǵyly men Sovet kóshesiniń boıyna plakattar ilip, narazylyqtaryn bil­­dirdi. Soǵan baılanysty MQK-niń qyzmetkerleri 6 qyz balany qamaýǵa alǵan. Obkom­da oblystyń barlyq jaýapty qyz­metkerleriniń shu­ǵyl jı­yny boldy. Rys­bek Myr­za­shev barlyǵyn sabyr­ly­lyq­qa, ádi­lettilikke shaqy­ryp, qu­qyq qorǵaý organdary qyz­meker­­­lerine: «Jas­tarǵa qııanat jasa­mańyzdar, qatelik­terin durys­tap túsindirińizder, oqý oryn­darynyń basshylaryna da osy sózimdi jetkizińizder. Olar myna sizder men bizderdiń balalarymyz. Erteńgi bolashaǵymyz. Sondyqtan ádiletsiz sheshim bolmasyn», dedi. Sonda jurt onyń janashyr nusqaly sózine rı­za bolǵan. Endi muny ulylyq demeı kór.

Qonysbekovtiń aldyndaǵy telefon bezek qaqty. Tutqany qulaǵyna tosyp edi, arǵy jaǵy­nan aptyǵa sóılegen kisini daýysynan tanydy. Qazaq­stan Jazýshylar odaǵy basqar­masynyń ekinshi hatshysy Qa­laýbek Tursynqulov. Ol Sozaq aýdanynyń týmasy, sóz zergeri, jazýshy Táken Álim­qulovtyń qaıtys bolǵanyn ha­bar­laı kelip, onyń «Meni Baba Ataǵa jerleńder» degen eń sońǵy ama­natyn oryndaýǵa mashınamen máıitin alyp ketkenin, jerleý rásimine Almatydan bir top aqyn-jazýshy keshke poıyzben shyǵatyndaryn, olardy Shymkentten kóliktermen alyp barý jaǵyn uıymdastyrýdy aıt­ty. Qonysbekov: «Aý, Q­a­le­ke, bul tapsyrmańyzdy oryn­­daý meniń qolymnan kel­meıdi. Osyndaǵy hatshy nemese bólim bastyqtardyń birine shyqsańyzshy», dep edi ol: «Úlken bir oblys halyqqa qadir­li jazýshysyn jerleýdi uıym­­dastyrýǵa shamasy kelmeı­di desem, uıaty sizderge keledi. Hat­shyń men bólim bastyqtaryńa óziń aıtarsyń». Tutqadan dy­ńyl­daǵan ún estildi.

Qonysbekov ne isterin bilmeı sharasyzdyqtyń kúıin keshti. Ideologııa jónindegi hatshy Ásem Súleımenqyzy men bólim bastyǵy Valerıı Gavrıchkov issaparda. Al birinshi hatshyǵa shyǵýdyń retin tappaı otyrǵanda oıyna oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Dúı­senkúl Bopova túse ketti. Sol kisige telefon shalyp, qabyl­da­ýyn ótindi. Kabınetinde kútip otyr eken. Qonysbekov oǵan mán-jaıdy baıandady. Jerleýdi uıym­dastyrý máselesimen bi­rinshi hatshyǵa shyǵýyn ótindi. Bopova Myrzashevqa tele­fon shalyp, Qonysbekov ekeýi óte bir mańyzdy sharýamen kezdes­kisi keletinin jetkizdi. Ol qup kórdi. Kabınetine barǵan boıda Bopovanyń ısharatymen Qonysbekov jaǵdaıdy baıandap, kórnekti jazýshyny Sozaq aýdanynda jerleýdi uıymdastyrýǵa kómegi qajettigin qysqa da nusqa etip jetkizdi. Myrzashev: «Bul elge de, basshylarǵa da syn eken, – dep telefon tutqasyn kóterip, Sozaq aýdanynyń birinshi hatshysy Sherimqulovpen sóılesti. «Dosybaı, qaraly jıynnyń basy-qasynda óziń bol. Qazaqtyń betke ustar aqyn-jazýshylary kelip jerleýine qatyspaqshy. Aýdan basshylary nemquraılyq tanytpasyn. Erteńgi kúni men de, sen de jerge qarap, uıatty bo­lyp qalmaıyq. – Ol telefon tutqasyn ornyna qoıdy da. – Baıdolla, (ony osylaı ataǵan) qansha kólik kerek, ony óziń sheship, mekemelerge meniń atymnan tapsyrma bere ber», dep ornynan turdy.

Erteńine bir «Rafık», úsh «Volgamen» Almatydan kelgen qonaqtardy qarsy alyp, Sozaqqa qaraı jol tartty. El eldigin ja­sady. Táken Álimqulovty jı­nalǵan barsha qaýym qımas kóńil­men aqtyq saparyna shyǵa­ryp saldy.

1987 jyly Baıdýlla Qonys­bekov oblystyq teledıdar jáne radıo habarlaryn taratý jóninegi komıtettiń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndaldy. Qazaq­stan Kompartııasy OK mádenıet bóliminiń meńgerýshisi Kamal Smaı­lovtyń qabyldaýyna bar­ǵanda: «Sherhan Murtaza maqtap júretin jýrnalısi sen ekensiń ǵoı. Sherhannyń talǵamy kez kelgenge túse bermeıdi», degen edi. Joq jerden bar jasaý ońaı ma. Iıa, Qonysbekovke komı­tettiń teleortalyǵyn quryp, ju­­­mysyn jolǵa qoıý ońaıǵa tús­pedi. Joqtan bar jasady. О́zi oblysqa tanymal tulǵalarmen «Betpe-bet» tikeleı suhbat-baǵ­dar­­lamasyn júrgizdi. Ulttyń rý­­ha­nı qundylyqtaryn alǵa shy­ǵardy.

Túrki álemine belgili jazýshy-jýrnalıst, «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵut: «Jýrnalıssımýs qoı bul Baıekeń! Seksenniń seń­gi­rindegi bu kisi búginde oblys jýrnalısteriniń tóbe bıi re­tinde tanylǵan. Ábden mo­ıyn­­dalǵan. Qalamgerler qaýy­my tolaıym-tutas tyńdaı­dy. Oblystyq gazette jaýhatshy boldy. Qolbas­shynyń oń qoly. Onshaqty jyl osy qyz­mette istedi. Qabaq shytpastan. Kúni-túni. Obkomda istedi. On bes jyldaı oblystyq teledıdar men radıony basqardy. Jálel Kettebekov óte oryndy jazǵandaı, sol kezeńderdegi oblystyń rýhanııatyn Baıdýlla Qonysbekovtiń beınesinsiz eles­tetý múmkin emes-ti», dep jazǵan.

Kólbaı ADYRBEKULY

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń BAQ salasyndaǵy syılyǵynyń laýreaty