Tarıhı sanany joıýdyń erekshe tásilderi qoldanylǵan

Memlekettik komıssııanyń mú­­shesi, jobalyq keńseniń basshysy Sabyr Qasymov semınar ju­mysyna respýblıkanyń bar­lyq aımaǵyndaǵy óńirlik komıs­sııalardyń jumys toptarynyń ókilderi belsene atsalysqanyn jetkizdi. Semınarǵa memlekettik, dinı qyzmetkerler, ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri men eriktiler qatysty.

Semınar barysynda Keńes Odaǵy dindi qoǵamdyq saladan, sondaı-aq adamdardyń sanasynan, olardyń qundylyqtar júıesinen shyǵarýǵa baǵyttalǵan memlekettik ateızm saıasatyn júrgizgendikten, barlyq din ókili qýǵyn-súrginge ushyrady degen pikirler aıtylyp, soǵan saı derekter ortaǵa salyndy. Qatysýshylardyń aıtýynsha, Keńes ókimeti din salasynan buqaraǵa aıtarlyqtaı áser etetin jáne bolshevıktik-kommýnıstik ıdeologııany engizýge múmkindik ber­meıtin kúshti ıdeologııany kórdi.

1918 jylǵy qańtarda «Shir­keý­di memleketten, mektepti shir­keýden bólý týraly» Jarlyq qa­byldandy. Ony júzege asyrý maq­satynda qabyldanǵan nusqaý­lar barlyq dinı uıymdy zańdy quqyqtarynan aıyrdy jáne olar­dyń múlkin ulttyq qazyna, ıaǵnı memlekettik menshik dep jarııalady. Osy sátten bastap meshitterdi, shirkeýlerdi jáne basqa da dinı mekemelerdi tonaý jáne qıratý bastaldy. О́z senimderin qorǵaǵan ondaǵan ımam, ıerarh sot pen tergeýsiz atyldy.

Qazaqstanda din qaıratkerle­rin qýdalaý Keńes ókimeti ornaǵan kezden bastaldy, biraq qýǵyn-súr­gin áreketteri men jazalaý sha­ralary ártúrli kezeńderde túr­li dárejede júrgizildi, ıaǵnı óz erek­shelikteri boldy.

Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin elde halyqqa qarsy «Kishi Qazan» baǵdarlamasyn júrgizý bastalǵanda shyn máninde keń aýqym­dy, júıeli sıpatqa ıe boldy. Bul rette, qýdalaýdyń negizgi tetik­teri men ádisteri: meshitter, hramdar, sınagogalardy tárkileý, dinı qyzmetshilerdi qýdalaý já­ne bas bostandyǵynan aıyrý, dinı qa­ýymdardy memlekettik tirkeýden aıyrý, dinı mekemeler men dinı basylymdardy jabý, meshitterden, shirkeýlerden, sınagogalar men ózge de dinı ǵımarattardan tys belsendi dinı qyzmetke is júzinde tyıym salý boldy.

Eki-úsh jyl ishinde barlyq mu­­syl­man dinı bastaýysh jáne or­­ta oqý orny jabyldy. Arab álip­­­bıinde jazylǵan oqýlyqtar men kitaptar latyn álipbıine kó­shirildi.

Jıynda aıtylǵandaı, Qa­zaq­standa 1928-1933 jyldar ara­ly­­ǵynda 198 meshit pen shir­keý ja­bylǵany málim boldy. 1929 jylǵa deıin 2 469 ıshan tut­qyn­dalyp, aýyr eń­bekke sa­lynǵan. Al 1931-1932 jyl­­dary respýblıkamyzda
19 800 din qyz­metshisi tutqynda­lyp, qyl­mys­tyq jaýapkershilik­ke tartyldy. 1940 jyly «Qarlag­ta» 355 ıshan qamaýda boldy. Olar­men bir­ge meshitterdiń qatardaǵy qyz­­met­shileri de qýǵyn-súrginge ushy­rady.

Qazaqstannyń pravoslav shir­keýindegi jaǵdaı da osyndaı. Astana jáne Almaty eparhııa­synyń áýlıelerdi kanonızasııa­laý jónindegi komıssııasynyń tóraǵasy, Almaty teologııa semı­narııasynyń oqytýshysy Iаkov Voronsovtyń málimetinshe, búgingi tańda Qazaqstan men Ortalyq Azııa aýmaǵynda osy senimniń qý­ǵyn-súrginge ushyraǵan 5 379 qyz­metshisi anyqtaldy. Olardyń 4 000-nan astamy Qazaqstan aýma­ǵynda turǵan. Olardyń 2 000-ynyń esimi saıtta kórsetilgen. Biraq ti­zim únemi jańartylyp otyrady, óıtkeni izdeý jumystary áli de jalǵasýda.

Toptyq qylmystyq ister keńi­nen qoldanyldy. Máselen, Aqmo­lada kontrrevolıýsııalyq ıdeıalary úshin 16 adam sottalyp, Aqmola oblysynyń ımamy Temirǵalı Mır­valıev bastaǵan alty adam atyl­dy. Tipti tutqyndardy da aıyp­tady. Mysaly, oıdan shy­ǵa­rylǵan is boıynsha shetel­dik dinı aǵymǵa qatysy bar kontr­revo­lıýsııalyq qyzmeti úshin «Qar­lagta» jazasyn ótegen Sergeı Zverev bastaǵan toǵyz pravoslav dinı qyzmetkeri sottaldy. Barlyǵy da atyldy.

Dinge qarsy mańyzdy naýqan­dardyń biri ǵasyrlar boıy, tipti myńdaǵan jyl boıǵy halyqtyq jáne dinı merekelerdi keńestik merekelerge aýystyrý boldy. Osy maqsatta «Komsomolskoe Roj­destvo», «Komsomolskaıa Pasha» sııaqty is-sharalar engizildi. 1926 jyl­dan bastap «Naýryz», al 1930 jyldan bastap Qurban aıt meıramyna tyıym salyndy.

Saıası qýǵyn-súrgin qurban­dary – dástúrli din ókilderi týraly kóptegen málimet ádeıi jo­ıyl­ǵanyn nemese joǵalǵanyn, keı­bireýleri áli kúnge deıin qu­pııa­lan­dyrylǵanyn jáne áli zert­telmegenin, dinı qaıratkerler tek dinı qundylyqtardy qorǵaǵany úshin ǵana emes, sondaı-aq qylmys­tyń basqa da quramy boıynsha sottalǵan. Osy jáne basqa da se­bepter boıynsha qazaqstandyq din­basylardyń qýǵyn-súrgin aýqy­myn obektıvti sıpattaıtyn tolyq derekter bizde áli joq.

«Memlekettik komıssııanyń jáne aımaqtyq toptardyń, ǵy­lymı mekemelerdiń jáne jalpy qo­ǵamnyń mindeti – Keńes dáýi­rin­degi saıası qýǵyn-súrgin qur­bandarynyń osy sanatyn to­lyq zertteý, jazyqsyz zardap shek­kenderdi tolyq saıası jáne zań­dy ońaltý úshin usynystar en­gizý. Búgingi respýblıkalyq taqy­ryp­tyq semınar osy máseleni sheshýge óz úlesin qosýda», dedi jobalyq keńseniń basshysy S.Qasymov.

Negizgi baıandamashy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Qazaq-Túrik ýnıversıtetiniń profes­so­ry Dosaı Kenjetaev Keńes zama­nyndaǵy muraǵattyq derekterde tarıhı esimderdi syzyp tastaý áreketi baıqalatynyn atap ótti.

«Keńes ókimetine qarsy nara­zylyqtar jekelegen aımaqpen shek­telmeıdi. О́zderińiz biletindeı, Sozaq kóterilisi sekildi, Qazaq­stan­nyń túkpir-túkpirinde, son­daı-aq Osh, Ferǵana aýdandaryn­da kóterilister boldy. Olar jalpy­ulttyq mańyzǵa ıe bolsa da, jekelegen adamdardyń múddelerinen týyndaǵan kóterilister retinde kó­rinis tapty», dedi Dosaı Ken­jetaev.

D.Kenjetaev burynǵy mura­ǵattyq derekterde tarıhı mańyzy bar barlyq esim nómirlerge aýys­ty­rylǵanyn atap ótti. Iаǵnı №1, №2 aýyldar dep saqtalǵan. «Na­ra­zylyqtarǵa qatysqandar týra­ly málimetterde olardyń aýyl­dary tarıhı ataýmen emes, nómir­men belgilenedi. Bul da tarıhı sanany joıýdyń erekshe tásili. Sonymen qatar dinı uǵymdardy adamdardyń sanasynan óshirý ádisi qoldanyldy», dep túıindedi ǵalym.

Semınar barysynda qýyn-súrgin saıasatyn zertteý taqyryby boıynsha jańa málimetter aıtyldy, joǵary deńgeıli pikir almasý boldy.